1976 Guatemala Depreminde Fay Gece Üçte Yırtıldı, 23 Bin Kişi Öldü

4 Şubat 1976, gece saat üç. Guatemala uykuda. Dağ köylerinde evler kerpiçten, damlar ağır kiremitten. Motagua Fayı yaklaşık 240 kilometre boyunca yırtılıyor; 30-40 saniye içinde yüzlerce köy ve kasaba çöküyor. Sabah olduğunda kimse ne kadar insanın öldüğünü bilmiyor. Bir ay sonra sayı 22.868'e ulaşıyor. Bu ülke depremle ilk kez karşılaşmıyor: başkent 1917-18'de de yerle bir olmuş, 2012'de de yeniden sarsılacak.

Üç levhanın ülkesi

Guatemala'nın altında üç levha buluşur: Kuzey Amerika, Karayip ve Cocos. Pasifik kıyısının açığında Cocos levhası kıtanın altına dalar. Ülkenin ortasından ise doğudan batıya Motagua Fayı geçer; Kuzey Amerika ile Karayip levhalarının sınırıdır bu. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ülkede üç ayrı deprem kaynağı sayar: dalan levha, yanardağ zinciri boyunca sığ kırıklar ve ülkeyi ikiye bölen fay sistemi.

Depremler Guatemala tarihinin bir parçasıdır. İspanyol kayıtlarına göre 1541'de Ciudad Vieja yakınında olan deprem yaklaşık 150 İspanyol ve en az 600 yerli ve siyahın ölümüne yol açar. Yerleşim yakındaki Antigua'ya taşınır. Antigua 1565 ile 1773 arasında on bir kez ağır hasar görür. 29 Temmuz 1773'teki Santa Marta depremleri şehrin büyük bölümünü yıkar; 500-600 kişi hemen ölür, en az 600 kişi de ardından gelen açlık ve salgınlarda. İspanyol yönetimi şehri yeniden kurmamaya karar verir ve başkent 1776'da bugünkü Guatemala City'ye taşınır.

1917-18: Başkent yerle bir

Yeni başkent de rahat yüzü görmez. 17 Kasım 1917'de başlayan sarsıntılar önce Amatitlán çevresindeki yerleşimleri yıkar. 25 Aralık 1917 gecesi, Noel'de, daha güçlü bir deprem gelir. USGS'ye göre bu deprem şehirdeki evlerin yaklaşık yüzde 40'ını yıkar ya da ağır hasara uğratır. Ardından 29 Aralık'ta, 3 Ocak 1918'de ve 24 Ocak 1918'de yeni depremler olur. Serinin en yıkıcısı 3 Ocak depremidir. Her sarsıntıda birkaç ev daha çöker; kilise çan kuleleri yanlarındaki binaların üzerine yıkılır.

Fransız dergisi L'Illustration, 31 Aralık 1917 tarihli bir telgrafa dayanarak şehrin tamamen yıkıldığını, iki yüz bin kişinin evsiz kaldığını ve iki bin kadar kişinin öldüğünü yazar. Genel mezarlıkta mezarlar açılır; salgından korkan yetkililer cesetleri büyük bir ateşte yakar.

Ülkeyi 1898'den beri yöneten Manuel Estrada Cabrera, yeniden yapımı yürütemez. Yarı resmî Diario de Centro América bile hükümeti eleştirmeye başlar; Mayıs 1918'de ön sayfasında şehirde hâlâ her yerde moloz olduğunu yazar. 1920'de şehre gelen İsveç Prensi Wilhelm, evlerin ancak üçte birinde insan yaşadığını, sokakların tozdan geçilmediğini anlatır. Deprem, Estrada Cabrera'nın uzun iktidarının sonunun başlangıcı olur.

O yıkıntıların arasında 18 yaşında bir genç de vardır: sonradan Nobel Edebiyat Ödülü alacak Miguel Ángel Asturias. 1970'teki bir röportajda yazmaya o gece başladığını anlatır: 25 Aralık 1917 saat 22.25'te bir deprem şehrini yıkar, ilk şiirini Guatemala'ya bir veda olarak yazar. Enkazın kaldırılışındaki adaletsizlik onu öfkelendirir; o öfkeden en ünlü romanı El Señor Presidente doğar.

Depremden önce: 1976

1976 başında Guatemala yaklaşık 6 milyon nüfuslu bir ülkedir. Cumhurbaşkanı, 1974'te göreve gelen General Kjell Eugenio Laugerud García'dır; ülkede iç savaş sürmektedir. AP başkentin nüfusunu 1,5 milyon olarak verir; USGS raporu ise yaklaşık 700 bin der. Şubat, turist sezonunun en yoğun zamanıdır.

Dağlık iç bölgede, Chimaltenango, El Progreso, Quiché gibi illerde evlerin çoğu kerpiçtir. USGS raporuna göre ülkede ABD'dekilerle karşılaştırılabilecek etkili bir yapı yönetmeliği ve denetim sistemi yoktur. Başkentin kuzey ve kuzeybatısındaki yoksul mahallelerde de kerpiç yaygındır.

4 Şubat, saat 03.01

Deprem yerel saatle 03.01'de, Motagua Fayı üzerinde, Izabal ilindeki Los Amates kasabası yakınında başlar. Başkente uzaklığı yaklaşık 160 kilometredir, derinliği yaklaşık 5 kilometre. Büyüklüğü 7,5'tir. AP'nin ilk haberi saati 03.04 olarak verir.

Kırılma batıya, başkente doğru ilerler. Fay yüzeyde yaklaşık 240 kilometre boyunca yarılır; iki yaka ortalama bir metre, en fazla 3,25 metre yana kayar. USGS'ye göre bu, Amerika kıtasında 1906 San Francisco depreminden bu yana görülen en uzun yüzey kırığıdır. Gualán'da fay, futbol sahasının ortasından geçer.

Fay boyunca şiddetli sarsıntı 30 ile 40 saniye sürer. Önce yer dikey sallanır, sonra öyle güçlü bir yatay hareket gelir ki insanlar yataklarından kalkamaz, kalkanlar yere düşer. USGS ekibinin dinlediği bir adam iki kez kalkmaya çalışır, başaramaz. Otuz saniye kadar bekler, sonra beşikteki çocuğu kucaklayıp dışarı çıkar. Kapıdan çıkarken ikinci şiddetli sarsıntı gelir ve evi çöker.

Ağır kerpiç duvarlar, kiremitler ve kirişler uyuyanların üzerine iner. Ölümlerin çoğuna bu çöküşler yol açar.

Karanlıkta ilk saatler

Başkentte elektrik, su ve telefon kesilir. Sokaklar yıkılan binaların molozuyla tıkanır. AP muhabiri Alfonso Anzueto'nun sabah geçtiği habere göre on kadar artçı sarsıntı zaten hasarlı duvarları da devirir; Amerikalar Bulvarı'ndaki bir otel ağır hasar görür, konuklar sokağa kaçar. Şaşkın insanlar evlerinin enkazında eşyalarını arar. Şehrin güneyindeki bir yanardağdan duman yükselir.

Ülkenin dışarıyla bağlantısı da kopmuştur. Mexico City'deki bir telefon teknisyeni, Guatemala'daki meslektaşlarının çok sayıda binanın yıkıldığını ama kaç kişinin öldüğünü bilmediklerini söylediğini aktarır. İlk sayılar birbirini tutmaz: radyolar önce 30 ölü der, sonra 300 rakamı dolaşır. Savunma Bakanı General Romeo Lucas, acil yardım komitesinin başına getirilir; haberleşme o kadar kötüdür ki öğleden önce kısmi bir rapor bile veremeyeceğini söyler.

Başkentteki Prensa Libre'nin aktardığına göre hükümetin ilk tahmini 400 ölüyü aşar. Şehirde en ağır hasar 3, 5 ve 6. bölgelerdedir. Hükümet ülke genelinde olağanüstü hâl ilan eder.

Gerçek tablo ortaya çıkıyor

5 Şubat'ta AP, ölü sayısının 2.000'i aştığını yazar. Acil Kurtarma Komitesi'nin başındaki Albay Manuel Angel Ponce, "2.000 rakamı ihtiyatlı" der; iç bölgelerin çoğuyla hâlâ bağlantı yoktur. Hükümet kan plazması, antibiyotik, çadır, gıda, jeneratör ve yolları açmak için iş makinesi ister.

6 Şubat'ta Panama Kanal Bölgesi'nden gelen Amerikan helikopterleri ülkenin üzerinden uçar ve asıl yıkımın başkentin kuzey ve kuzeybatısında olduğunu görür. Joyabaj, Tecpán ve Patzicía tümüyle yıkılmıştır. Chimaltenango'nun yüzde 98'i yerle bir olmuştur. Comalapa, El Progreso ve Zaragoza da düzlenmiş kasabalar arasındadır. Bir ABD Büyükelçiliği sözcüsü AP'ye şöyle der: "Çarşambaya kadar o kadar kötü görünmüyordu, çünkü tek görebildiğimiz Guatemala City'ydi."

Aynı gün BM Afet Yardım Örgütü yaklaşık 6.000 ölü ve 40.000 yaralı tahmin eder; Guatemala'nın Ulusal Acil Durum Komitesi ise 2.500-3.000 ölü ve 200.000 evsiz der. Bir gün sonra tahminler 5.000 ile 14.000 arasında gidip gelir. Bu arada artçı sarsıntılar yeni panik yaratır; en büyük ikisi 5,8 büyüklüğündedir ve başkent yakınında olur. Tecpán yakınında büyük bir heyelan iki küçük köyü örter ve bir nehri tıkar.

Kesin tablo haftalar sonra çıkar. USGS raporunun aktardığı resmî rakamlara göre 3 Mart 1976 itibarıyla 22.868 kişi ölmüş, 77.190 kişi yaralanmıştır. 15 Şubat'a kadar 254.750 ev yıkılmış, 1,07 milyon kişi evsiz kalmıştır. Başka kaynaklar 23.000 ölü, 258.000 yıkık ev ve 1,2 milyon evsiz der; bazı tahminler 30.000 ölüye kadar çıkar. Yalnız Guatemala ilinde 88.404 ev yıkılır. Ülkedeki hastane altyapısının yüzde 40'ı yok olur. Zarar yaklaşık 1,1 milyar dolardır.

Devlet bölgede

Cumhurbaşkanı Laugerud, deprem günü yıkılan bölgelerin üzerinde uçar. Prensa Libre'ye göre o gece radyo ve televizyonda yayımlanan mesajında şunu söyler: "Toda Guatemala está golpeada, mas no herida de muerte." Yani: Bütün Guatemala darbe aldı, ama ölümcül yara almadı. Cümlenin devamı da akıllarda kalır: cezalandırıldık, ama yenilmedik.

Laugerud, yabancı büyükelçilerin çoğunu helikopterle yıkım bölgesini gezmeye davet eder; elçiler gördüklerinden sonra kendi ülkelerinden hızla yardım ister. ABD Büyükelçisi Francis E. Meloy Jr.'ın kendi evi de depremde yıkılmıştır; 5 Şubat gecesi Laugerud'la Amerikan yardımını görüşür.

Laugerud, yeniden yapımı yürütmek için Ulusal Yeniden Yapılanma Komitesi'ni (CRN) kurar ve başına, siyasi rakiplerden birini değil, Albay Ricardo Peralta Méndez'i getirir. Yeniden yapılanma programını 18 Mart 1976'daki basın toplantısında açıklar. Yıllar sonra, 1990'daki bir röportajda depremin hâlâ kâbuslarına girdiğini söyler.

Hayatta kalanlar

Depremin 47. yılında Prensa Libre muhabirleri Fernando Cabrera ve William Oliva, o geceyi yaşayanlarla konuşur. Başkentin 7. bölgesindeki Bethania mahallesinde oturan Rosa Marroquín, evinde toprağın yarım metre kadar yarıldığını anlatır. Sokakta yerde yatan pek çok aile görür; bir ailede yalnız babanın sağ kaldığını hatırlar.

1. bölgede, Colón Çarşısı yakınında oturan Filomena García'yı sarsıntıyı ilk fark eden teyzesi uyarır; teyzesi hemen kapıyı açar, çünkü depremde kapıların sıkıştığını bilir. Kocası çocukları dışarı çıkarırken yüzünü bir dolaba çarpar. Aile geceyi sokakta geçirir. Gün ağardığında bütün evlerin yıkıldığını görürler. Mayra Reyes o gece küçük bir çocuktur; üç kardeşiyle birlikte evde mahsur kalır, onları komşuları çıkarır. Ester de Jesús Marín ise en çok karanlığı ve anlamlandıramadığı korkunç uğultuyu hatırlar.

Tekstil şirketi yöneticisi 37 yaşındaki Alfredo Salazar, başkent yakınındaki evinde uyurken depreme yakalanır. Birkaç gün sonra ABD'nin Charlotte kentinde AP'ye konuşur: ilk sarsıntıda kendini fırtınadaki bir teknede savrulur gibi hisseder, ilk 30 saniye bir saat gibi gelir. Sokaklarda ağlayan, bağıran, ne yapacağını bilmeden koşan insanlar görür. Havaalanına giderken onlarca evin düzlendiğini, çoğunun yoksul mahallelerde olduğunu fark eder.

Yardım ve yeniden yapılanma

Yardım ilk günlerde akmaya başlar. 5 Şubat gecesi ABD'nin 16 büyük C-141 nakliye uçağı saatte bir başkent havaalanına inmeye başlar. Uçaklarla 25 doktorlu, 100 yataklı bir sahra hastanesi, 500 aile çadırı, kan plazması, antibiyotik, su depoları ve jeneratörler gelir. ABD 25 milyon dolarlık acil yardım hibesi verir. Kanada Hava Kuvvetleri'nin 437. Filosu 10 Şubat'tan 17 Mart'a kadar süt tozu ve yardım malzemesi taşır.

Sonraki yıllarda ABD yolların çoğunu, Kanada ve Belçika birer köyü yeniden kurar. Başkentte "Lotes con Servicio" adlı programla altyapısı hazır arsalar dağıtılır; 4 de Febrero ve Bethania gibi yeni mahalleler bu yoldan doğar. Ulusal Tiyatro'da ve Sololá'daki okullarda inşaat çalışmaları yürütülür.

Yeniden yapım kusursuz değildir: ciddi yolsuzluk vakaları yaşanır. Yine de Laugerud'un görev süresi bittiğinde altyapının büyük kısmı onarılmıştır. Deprem toplumsal gerilimleri de büyütür: konut ve fiyat denetimi isteyen işçi federasyonları Nisan 1976'da birleşir, ardından sendikacıları hedef alan ölüm mangaları yeniden ortaya çıkar.

2012: San Marcos sarsılıyor

7 Kasım 2012, sabah 10.35. Pasifik'te, Champerico'nun 35 kilometre güneyinde 7,4 büyüklüğünde bir deprem olur. Bu kez kaynak Motagua Fayı değil, Cocos levhasının kıtanın altına daldığı hendektir. Sarsıntı Meksika'dan Kosta Rika'ya kadar hissedilir.

En ağır yara batıdaki dağlık illerde, San Marcos ve Quetzaltenango'da açılır. Heyelanlar yolları kapatır, haberleşme kesilir; San Marcos'ta artçı sarsıntılardan korkan insanlar geceyi soğuk ve karanlık sokaklarda geçirir. Concepción Chiquirichapa'da sekiz kişi bir heyelanın altında kalır. 139 kişi ölür; 1976'dan bu yana Guatemala'nın en ölümcül depremidir. 11 Kasım'a kadar 9.414 evin hasar gördüğü, 18.755 kişinin tahliye edildiği belirlenir. Hükümet yedi ilde "afet hâli" ilan eder. San Marcos'ta yeniden yapım 27 Kasım'da başlar.

Neyi değiştirdi

1976 depremi, kerpicin bedelini acı biçimde gösterir. USGS'ye göre başkentte 700 bin kişide yaklaşık 1.200 kişi ölür; faya yakın kasabalarda ise evlerin tamamı çöker. Başkentteki ölümler de neredeyse yalnızca kerpiç evlerin yıkılmasından kaynaklanır. Buna karşılık özenle inşa edilmiş çelik binalar, Maliye Bakanlığı binası ve Ulusal Tiyatro, ciddi hasar görmez.

Deprem bilim için de bir laboratuvar olur. George Plafker'in yönettiği USGS ekibi günler içinde gelir, fayı helikopterle baştan sona izler ve binlerce fotoğraf çeker. Bu kayıtlar 2021'de sayısallaştırılır; jeologlar kırığın on noktasını yeniden bulur ve 1976'dan sonra fayda yavaş kayma izi görmez. USGS, sonuçların Kaliforniya'daki benzer fayları anlamak için de önemli olduğunu yazar.

Bugün

Guatemala City 1917'de de, 1976'da da enkazdan yeniden kalktı. Laugerud'un "golpeada, mas no herida de muerte" sözü, depremin yıl dönümlerinde hâlâ hatırlanıyor; depremden sonra kurulan mahallelerden biri, 4 de Febrero, o gecenin tarihini taşıyor. 2012 depreminde dış yardım, Ulusal Afet Azaltma Koordinasyonu CONRED aracılığıyla dağıtıldı. Motagua Fayı ve Pasifik'teki dalma hendeği ise yerinde duruyor; Guatemala için bir sonraki büyük deprem bir olasılık değil, bir zaman meselesi.

Kaynaklar

• Espinosa, A. F. (ed.) (1976). The Guatemalan earthquake of February 4, 1976, a preliminary report. USGS Professional Paper 1002.
• Associated Press haberleri (Alfonso Anzueto, Vicente Morales), The Daily Reflector (Greenville, N.C.), 4, 5 ve 6 Şubat 1976.
• Prensa Libre, "Excelente manejo del terremoto de 1976", 22 Temmuz 2019; Laugerud'un 4 Şubat 1976 mesajına ilişkin arşiv yazısı.
• Prensa Libre, Fernando Cabrera ve William Oliva, depremden sağ kurtulanların anlatıları, 4 Şubat 2023.
• The Forum (Fargo), 7 Şubat 1976 ön sayfası (inforum.com, "50 years ago today" dizisi).
• Kanada Ulusal Savunma Bakanlığı, Guatemala 1976 harekâtı kaydı.
• GlobalSecurity.org, Guatemala tarihi: 1974 - Kjell Laugerud García.
• Vikipedi (İngilizce): 1976 Guatemala earthquake, 1917 Guatemala earthquakes, 1773 Guatemala earthquake, 2012 Guatemala earthquake, Kjell Eugenio Laugerud García (başlangıç kaynağı).