1982 Dhamar Depremi: Yemen Yaylasında Çöken Taş Köyler

13 Aralık 1982, pazartesi. Kuzey Yemen'in yüksek yaylasında, başkent Sana'nın yaklaşık 70 kilometre güneyinde, Dhamar ile Ma'bar arasındaki köylerde öğle vakti. Saat 12.12'de yer önce uğulduyor, sonra yaklaşık 40 saniye sallanıyor. Taş ve kerpiç evler, üzerlerindeki ağır toprak damlarla birlikte çöküyor. Bu, Yemen'de dünya sismograf ağlarının kaydettiği ilk yıkıcı deprem olacak.

Yaylada taş köyler

1982'de Kuzey Yemen'in resmî adı Yemen Arap Cumhuriyeti'dir. Cumhurbaşkanı Albay Ali Abdullah Salih'tir. Ülkede yaklaşık 7 milyon kişi yaşar; o günlerde bölgeden dönen bir Amerikan muhabirinin aktardığına göre nüfusun yüzde 80'i okuma yazma bilmemektedir. Ülkenin büyük kısmı dağlıktır: Kızıldeniz kıyısındaki sıcak Tihame ovasının ardından yükselen yayla, yer yer 4.000 metreye ulaşan doruklarla kuzeyden güneye uzanır.

Dhamar bu yaylanın ortasında bir vilayet merkezidir. Çevresi ülkenin en verimli tarım bölgelerinden biridir; dağ yamaçları taş duvarlarla tutulmuş teraslara bölünmüştür. Köylerin pek çoğu sırtlara ve yamaçlara kurulmuştur; eski evler çoğunlukla temel kazılmadan doğrudan kayanın üzerine oturur.

Evler bölgenin taşından ve toprağından yapılır. Duvarlar 60-90 santim kalınlığındadır: dışta ve içte iki sıra taş, aralarında kırık taş ve çamur dolgu. Bazı köylerde duvarlar kerpiç blokla ya da sıkıştırılmış kil topaklarıyla örülür; üç katlı kerpiç evler bile vardır. Damlar düzdür: ahşap kirişlerin üzerine çalı ya da tahta, onun üzerine 15-25 santim kil serilir. Her yağmur mevsiminden önce damın akmaması için yeni bir kil tabakası eklenir; dam her yıl biraz daha ağırlaşır.

Yemen'in deprem geçmişi vardır ama kayıtları dağınıktır. 1941'de ülkenin kuzeyindeki iki deprem 1.200 kişinin ölümüne yol açmış, 1959'da bir sarsıntı Muha, Taiz ve İbb çevresinde güçlü hissedilmiştir. Yine de yaylada yüzyıllardır ayakta duran minareler ve yüksek taş evler, birçok kişide depremin buralar için büyük bir tehlike olmadığı kanısını yaratmıştır. 1982'de ülkede küçük depremleri kaydedecek bir istasyon ağı da yoktur.

Pazartesi, saat 12.12

Bugünkü kataloglar ana sarsıntının saatini Greenwich'e göre 09.12, Yemen saatiyle 12.12 olarak verir. Merkez üssü Dhamar'ın yaklaşık 17 kilometre kuzeyindedir, odak sığdır. Büyüklük için birkaç rakam vardır: ilk ölçümler yüzey dalgası büyüklüğünü 5,9 olarak verir; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu bugün 6,3, NOAA'nın veritabanı 6,0 yazar, sonraki çalışmalar moment büyüklüğünü 6,2 olarak hesaplar.

Köylerden gelen anlatımlar benzerdir: önce bir uğultu, hemen ardından küçük bir öncü sarsıntı, sonra asıl deprem. Sismologlar daha sonra kayıtları incelediklerinde ana depremin aslında yaklaşık 12 saniye arayla gelen, birbirine eşit büyüklükte iki kırılmadan oluştuğunu bulur. Fay bir normal faydır; yer, Kızıldeniz'i açan kuvvetlerin etkisiyle gerilmektedir. Sarsıntı Sana'da, Güney Yemen'in büyük bölümünde ve Suudi Arabistan'da hissedilir.

En ağır yıkım, doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 45 kilometre uzunluğunda, 35 kilometre genişliğinde bir şeritte yaşanır. Bu bölgede şiddet Değiştirilmiş Mercalli ölçeğine göre VIII'dir. Dawran'da, demir ayaklar üzerindeki üç metreye üç metrelik saç bir bakkal dükkânı ön ayakları bükülerek devrilir. Dik yamaçlarda 60 santime varan kayalar yerinden kopup teras tarlalara yuvarlanır; tarlaları tutan kuru taş duvarlar yer yer kayar. Toprakta 50-100 metre boyunca uzanan, yer yer 10 santime kadar açılan çatlaklar oluşur.

Taş duvarlar neden çöktü

Ocak 1983'te bölgede inceleme yapan Hindistan'daki Roorkee Üniversitesi deprem mühendisleri A. S. Arya, L. S. Srivastava ve Satyendra P. Gupta, yıkılan evleri tek tek inceler. Gördükleri tablo nettir: evler temelden değil, duvarlardan ve damlardan çökmüştür.

Sarsıntıda ilk ayrılan yer duvarların köşeleridir. İki sıra taş birbirine bağlanmadığı için dış sıra, iç dolgudan ayrılıp dışarı düşer; çamur harç taşların arasından akar. Köşeden kopan duvar tek başına kalır ve devrilir. Üzerindeki ahşap kirişlerin taşıdığı ağır kil dam da onunla birlikte içeri göçer. Arya ve arkadaşlarının raporundaki fotoğraflarda pek çok evden geriye yalnızca bir taş yığını kalmıştır. Kerpiç evler daha da zayıftır; kerpiç hem çekmeye hem basınca dayanıksızdır.

Ayakta kalanlar da vardır. Devletin yaptırdığı tek katlı okullar ve dispanserler, çimento harçlı yontma taş duvarları ve betonarme döşemeleriyle yalnızca çatlar. Dhamar ve Ma'bar'daki yeni betonarme apartmanlar da ciddi hasar görmez; mühendisler bunların daha şiddetli bir sarsıntıda nasıl davranacağını ise soru işareti olarak bırakır. Bir ayrıntı daha dikkatlerini çeker: kayanın üzerine kurulmuş evler, ova tabanındaki genç tortulların üzerindekilerden daha ağır hasar görmüştür.

Kopuk yollar, değişen rakamlar

Depremin ilk saatlerinde bölgeden haber almak zordur. Yollar dağlıktır, bazı köylere ulaşmak imkânsızlaşmıştır, iletişim kopuktur. Arama kurtarma çalışmalarını en çok bu iki engel yavaşlatır.

Ertesi gün, 14 Aralık'ta, Londra'da Avam Kamarası'nda Greenwich milletvekili Guy Barnett depremi soru olarak gündeme getirir. Denizaşırı Kalkınma Bakanı Neil Marten, depremin Dhamar şehrini ve 99 köyü etkilediğini, ilk bilgilere göre ölü ve yaralı sayısının 2.000 civarında olduğunu söyler. Barnett, 125 okul çocuğunun öldüğüne dair bir haberi sorar; Marten iletişim güçlükleri yüzünden bunu doğrulayamadığını belirtir.

Aynı gün Sana radyosu yaklaşık 700 ölü ve binden fazla yaralı açıklar; radyoya göre 135 köy hasar görmüş, 11'i tamamen yıkılmıştır. 16 Aralık'ta Christian Science Monitor ölü sayısını 2.000'in üzerinde, yaralı sayısını 1.200 olarak verir, hasarlı köy sayısı 142'ye çıkar. 20 Aralık'ta Başbakan Abdülkerim el-İryani, Irak haber ajansına yaptığı açıklamada 2.800'den fazla ölü olduğunu ve 700 bin kişinin evsiz kaldığını söyler. Bugün NOAA'nın veritabanında da 2.800 ölü ve 1.500 yaralı yazar.

Bu rakamlar uzun süre tartışılır. Hintli mühendisler Ocak 1983'te ölü sayısının tahminlere göre 1.600 ile 3.000'in üzerinde arasında değiştiğini, ağır taş yığınlarının altında hâlâ çıkarılmamış cesetler olabileceğini yazar. 1996'da Yemen mimarisi üzerine yazan İngiliz mimar Derek Matthews yaklaşık 1.500 ölüden söz eder. Evsiz sayısında fark daha büyüktür: başbakanın açıkladığı 700 bin, Cumhurbaşkanı Salih'in iki ay sonra yazdığı resmî mektupta 300 bine iner. 700 bin rakamı, yıllar sonra bazı yayınlarda 1941 depremi için de aynen tekrarlanır; bu yüzden ihtiyatla okunmalıdır.

Okullara ve camilere ilişkin haberler de doğrulanmış değildir. İngilizce Vikipedi'nin aktardığına göre Enformasyon Bakanı, bir okulun çökmesiyle 150 öğrencinin, bir caminin çökmesiyle 40 kişinin öldüğünü açıklamıştır; Avam Kamarası'nda dile getirilen rakam ise 125'tir. Aynı kaynağa göre en ağır kaybı veren yerlerden biri Dawran Anis'tir; burada en az 335 kişi hayatını kaybetmiştir.

Bir gün önce açılan hastane

Felaketin ortasında bir rastlantı yaşanır. Matthews'un anlatımına göre Dhamar'da yeni bir hastane, depremden yalnızca bir gün önce açılmıştır. Çevre köylerden getirilen yaralılar burada tedavi edilir. Hastane, yerel geleneksel yapının modern bir yorumuyla, bölgenin iklimi düşünülerek inşa edilmiştir; depremde birkaç küçük çatlak dışında yapısı zarar görmez.

Köylerde ise hayatta kalanlar evlerinin dışındadır. Arya ve arkadaşlarının raporuna göre Ocak 1983'te yaklaşık 500 bin kişi hâlâ evlerinin dışında yaşamaktadır. Bazı yıkılmış yerlerde kargaşa ve yağma olduğu da aktarılır.

Havadan gelen yardım

Uluslararası yardımı Uluslararası Kızılhaç koordine eder. En büyük destek komşu Suudi Arabistan'dan gelir: Christian Science Monitor'a göre Riyad ilaç, gıda ve çadır yüklü 20 nakliye uçağı gönderir. Suudi Savunma Bakanı Sultan bin Abdülaziz'in daha sonra açıkladığına göre Yemen'e uçan uçak sayısı 36'yı bulur; aralarında bir sahra hastanesi de vardır. Suudi ekiplerin yanında, aynı yıl İsrail'in Lübnan'ı işgali üzerine oradan ayrılan Filistinliler de yerel kurtarıcılara yardım eder.

Kuveyt, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Güney Yemen malzeme ve yardım görevlisi yollar. Batı Almanya, İsviçre ve Hollanda yardım sözü verir. İngiltere'de Bakan Marten, felaket biriminin Yemen hükümetinin isteyeceği her şeyi göndermeye hazır olduğunu söyler; listede tetanos aşısı, plazma, sargı bezi, gıda, battaniye ve çadır vardır. Sana'daki İngiliz büyükelçisine yerelde bulabildiği gerekli malzemeyi satın alması talimatı verilir.

Salih'in mektubu

Depremin üzerinden iki ay geçtiğinde Cumhurbaşkanı Ali Abdullah Salih, yardım veren ülkelerin liderlerine kayıpların dökümünü gönderir. İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher'a 13 Şubat 1983 tarihli mektubu bugün Thatcher Vakfı arşivinde okunabilir.

Salih mektupta, 13 Aralık'ta başlayan sarsıntıların o güne dek hiç dinmediğini yazar. Sarsıntılar yaklaşık 4.000 kilometrekarelik bir alanı etkilemiştir. İlk aşamada dağıtılan ilaç, gıda ve çadırlar en az 300 bin kişiyi barındırmaktadır. Oturulamaz hâle gelen konut sayısı 43 bini aşmıştır; bunların değeri 7,8 milyar Yemen riyali, yaklaşık 1,8 milyar dolardır. Etkilenen yerleşimler arasında dört şehir sayılır: Dhamar, Anis, Risabah ve Dawran.

Altyapı kaybı da ayrıntılı verilir: 651 cami, 78 okul, 131 su projesi, 19 devlet binası ve 15 elektrik tesisi. Tarım, hayvancılık ve yıkılan teraslardaki kayıp 130 milyon riyal, 60 bin ailenin kaybettiği kişisel mal 912 milyon riyaldir. Toplam zarar yaklaşık 9 milyar riyal, 2 milyar dolar olarak hesaplanır; bu rakam yalnızca Dhamar vilayetine aittir.

Salih, yeniden yapılanma için yeni vergi ve harçlar toplanacağını, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Abdülaziz Abdülgani başkanlığında, başbakan ve bakanların da katıldığı bir yüksek konsey kurulduğunu bildirir. Abdülgani aynı yıl yeniden başbakan olacaktır.

Boş kalan evler

Depremden sonra yeniden yapılanma için bağımsız bir Yeniden Yapılanma İcra Ofisi kurulur. Ofis, depreme dayanıklı binlerce konut teslim eder. Ama Sana Stratejik Araştırmalar Merkezi'nin bir çalışmasına göre bu konutların çoğu, yerel yaşama ve kültüre uygun olmadıkları için bugün bile boştur; ofisin koordinasyon ve denetim kapasitesi de sınırlı kalmıştır.

York Üniversitesi'nden Sultan Barakat, 1993'te yayımladığı çalışmada müteahhitlere yaptırılan bu yeniden yapılanmayı depremden dokuz yıl sonra yerinde inceler.

Mimarlar için de deprem bir uyarıdır. Matthews, kalın duvarlı ve ağır damlı geleneksel Yemen evinin gündüz ısıyı depolayıp gece geri veren, iklime çok uygun bir yapı olduğunu, ama deprem açısından en tehlikeli yapı olduğunu yazar. Eski binalarda duvarları birbirine bağlayan ahşap hatılların zamanla, belki tasarruf için, belki unutularak terk edildiğini düşünür.

Neyi değiştirdi

Dhamar depremi, Güney Arabistan'da 1959'dan bu yana yeri aletle belirlenen ilk deprem, 1941'den bu yana can alan ilk depremdir. Küresel sismograf ağlarında kaydedilen bu ilk yıkıcı olay, Yemen yaylasının da Kızıldeniz'in açılmasıyla gerilen, deprem üretebilen bir bölge olduğunu gösterir. Depremden 16 gün sonra merkez üssü bölgesine taşınabilir sismograflar kurulur; birkaç gün içinde binlerce artçı sarsıntı kaydedilir. 29 Aralık'ta büyüklüğü 5'in üzerinde yeni bir sarsıntı gelir.

Mühendisler için ders açıktır: Hintli ekibin raporu, yıkımın neredeyse tamamen bağlantısız taş duvarlardan ve ağır kil damlardan kaynaklandığını, çimento harçlı ve doğru bağlanmış tek katlı yapıların ise ayakta kaldığını belgeler. 2021'de yayımlanan bir Yemen deprem tehlikesi çalışması, 1982 Dhamar depremini ülkenin aletli kayıt dönemindeki en yıkıcı deprem olarak anar.

Bugün

Dhamar, çarşısı ve çevresindeki tarım köyleriyle yaylanın merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor. Anis bölgesinde köyler bugün de dağ yamaçlarına ve teraslara kurulu. Sana Merkezi'nin çalışmasına göre deprem sonrasında yapılan dayanıklı konutların çoğu ise hâlâ boş.

Kaynaklar

• A. S. Arya, L. S. Srivastava, S. P. Gupta, "Damages During Dhamar Earthquake of December 13, 1982 in Yemen Arab Republic", Bulletin of the Indian Society of Earthquake Technology, cilt 21, sayı 4, Aralık 1984
• Ali Abdullah Salih'in Margaret Thatcher'a mektubu, 13 Şubat 1983 (Margaret Thatcher Foundation arşivi)
• İngiltere Avam Kamarası tutanakları (Hansard), "Yemen (Earthquake)", 14 Aralık 1982
• Christian Science Monitor, "Quake kills 700 in North Yemen" (15 Aralık 1982) ve Warren Richey, "Aid flows to N. Yemen in wake of earthquake" (16 Aralık 1982)
• UPI, Beyrut, 20 Aralık 1982 (Başbakan Abdülkerim el-İryani'nin açıklaması)
• Derek Matthews, "A commentary on Yemeni traditional architecture", Journal of the British-Yemeni Society, Kasım 1996
• Sana Stratejik Araştırmalar Merkezi, "An Institutional Framework for Post-Conflict Reconstruction in Yemen"
• Sultan Barakat, Rebuilding and resettlement, 9 years later: a case-study of the contractor built reconstruction in Yemen, following the 1982 Dhamar earthquake, University of York, 1993 (künye)
• Alrubaidi ve diğ., "Assessment of seismic hazards in Yemen", Heliyon, 2021
• USGS deprem kataloğu ve NOAA NCEI Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce), 1982 North Yemen earthquake (başlangıç kaynağı)