1979 Karadağ Depremi: Paskalya Sabahı Yıkılan Adriyatik Şehirleri

15 Nisan 1979, pazar. Katolik takviminde Paskalya sabahı. Yugoslavya'nın en güney kıyısında, Karadağ'ın Adriyatik sahilinde turizm sezonu henüz başlamamış; oteller boş, tersane kapalı, kasabalar uykuda. Saat 07.19'da denizin altında, Bar ile Ülgün arasında yer kırılıyor. On saniye süren sarsıntı Budva'nın, Kotor'un, Ülgün'ün yüzyıllık surlarını yıkıyor, denizi kıyıdan çekiyor ve Yugoslavya tarihinin en büyük depremi olarak kayda geçiyor.

Depremden önce

1970'lerin sonunda Karadağ, Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'ni oluşturan altı cumhuriyetten biridir. Başkenti o yıllarda Titograd adını taşır, bugünkü Podgorica'dır. Ülkenin asıl vitrini ise kıyıdır: kuzeyde Herceg Novi ve Kotor Körfezi, ortada Budva ve Petrovac, güneyde Bar ve Arnavutluk sınırına yakın Ülgün (Ulcinj). Surlarla çevrili taş evli eski şehirler, Ortodoks ve Katolik kiliseleri, Ülgün'de camiler aynı kıyıyı paylaşır.

On yılın başında Budva yükselen bir turizm kasabasıdır. Batı Avrupa'dan gelen ziyaretçiler beş yıldızlı Avala Oteli'nde kalır, kıyı boyunca yeni otel kompleksleri yapılır. Hollandalı Marianne van Twillert, o yılları anlattığı yazısında Budva'yı ilk gördüğünde maket gibi bir kasabayla karşılaştığını yazar.

Kıyının altında ise Avrupa'nın en hareketli deprem kuşaklarından biri uzanır. Adriyatik levhası burada Avrasya'nın altına doğru itilir; Dinar Dağları ile Arnavutluk'taki Helenid sıradağlarının birleştiği bölgede orta büyüklükte depremler sık görülür, arada bir de çok büyükleri. Kıyı 1968'de de güçlü bir depremle sarsılmıştır. 1979 baharında yer yeniden kıpırdanmaya başlar: nisan başında küçük sarsıntılar kaydedilir, 9 Nisan'da 5,4 büyüklüğünde bir deprem Ülgün'de ciddi hasar bırakır. Bunun bir öncü deprem olduğunu o gün kimse bilmez.

Paskalya sabahı, 07.19

15 Nisan sabahı yerel saatle 07.19'da deprem gelir. Merkez üssü kıyıdan yaklaşık 15 kilometre açıkta, Bar ile Ülgün arasında, denizin altındadır; derinliği 10-13 kilometre olarak verilir. Büyüklüğü kaynağa göre değişir: ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) kataloğu 6,9, yerel kaynaklar Richter ölçeğinde 7, daha yeni çalışmalar moment büyüklüğü olarak 7,1 verir. Sarsıntı yaklaşık on saniye sürer.

Pazar sabahı olduğu için çoğu insan evindedir; birçoğu korkunç bir gürültü ve sallantıyla uykusundan uyanır. Kıyıda yaklaşık 100 kilometrelik bir şerit, Herceg Novi'den Arnavutluk'taki İşkodra'ya kadar, iç kesimde 25 kilometre derinliğe kadar hasar görür. En yüksek şiddet Bar çevresinde ölçülür. Sarsıntı Dubrovnik'te ve Titograd'da güçlü, Saraybosna ve Üsküp'te orta şiddette hissedilir; 350 kilometre ötedeki Belgrad'da, hatta Zagreb ve Ljubljana'da da duyulur.

Yer yarılır. Kıyı ovalarında onlarca metre uzunluğunda çatlaklar açılır, kum fışkırır, kuyuları çamur doldurur, nehir sekileri çöker. Zemin yer yer sıvılaşır, üzerindeki yapılar oturur.

Denizin çekildiği kıyı

Deprem denizi de yerinden oynatır. Bar limanındaki gelgit ölçer önce yükselen, sonra hızla çekilen 45 santimetrelik bir dalga kaydeder; salınımlar 24 saatten uzun sürer. Dalgalar Adriyatik'i geçer; karşı kıyıda, İtalya'nın Bari limanındaki ölçer de 10 santimetre kadar bir dalga kaydeder. Zagreb'de yayımlanan Vjesnik gazetesi, Bar limanında büyük bir İtalyan gemisinin kıyıya çarpıp karaya oturduğunu yazar.

Ülgün'de polisler gazetecilere, sarsıntı anında denizin kıyıdan üç metre geri çekildiğini anlatır. Budva'da deniz saatlerce kıyıdan 45 metre kadar uzakta kalır. Kotor Körfezi'nde ise olağandışı akıntılar ve dalgalar görülür.

Körfezdeki küçük bir hikâyeyi Večernji list gazetesi 21-22 Nisan sayılarında aktarır. Öğrenci Branimir Vučetić o sabah kıyıda teknesiyle uğraşmaktadır; 58 yaşındaki Luka Cvijetković ile 8 yaşındaki okul çocuğu Duško Tripković da onu izlemektedir. Yer sallanınca Vučetić çocuğu kapar, ikisi yol kenarına sığınır. Arkalarından gelen yaklaşık üç metrelik dalgayı fark etmezler. Su, yolun 50 metrelik bir bölümüyle birlikte üçünü de içine çeker. Dipte bir şeye takılan Vučetić kendini kurtarmayı başarır, yüzeye çıktığında küçük Duško'yu bulur ve onu sudan çıkarır. Luka Cvijetković'e yetişemez; cesedi iki kilometre ötede bulunur. Kataloglar bu depremde dalga yüzünden en az bir kişinin öldüğünü kaydeder.

Tito Igalo'da

Deprem anında Yugoslavya'nın devlet başkanı Josip Broz Tito, Kotor Körfezi'nin girişindeki Igalo'da, villasındadır. Tito devlet kurumlarına hemen yardım çalışmalarını başlatma emri verir. Ordu ve sivil savunma birlikleri bölgeye gönderilir; ilk yardım Dubrovnik-Çilipi havalimanı üzerinden ulaştırılır. Tito yıkılan yerleri kendisi gezer ve Yugoslavya'nın halklarına, cumhuriyetlerine Karadağ'ın yeniden kurulmasına destek olma çağrısı yapar.

Yugoslav televizyonu olağan yayını keserek bölgeden görüntüler verir: yarılmış yollar, birbirine geçmiş arabalar, kayalardan kopup vitrinlere giren dev taşlar. Bir denizci yayında alışılmadık yükseklikteki dalgaları ve uçurumlardan denize yuvarlanan kayaları anlatır. Tito'nun deprem bölgesinde bulunması, diğer cumhuriyetlerin Karadağ'a gösterdiği ilgiyi ve yardım isteğini artırır.

Ülgün'de yaşayan, sonradan siyasetçi olan Predrag Popović, Özgür Avrupa Radyosu'na yıllar sonra o anı şöyle anlatır: "Korkunç bir duygu. Kendinizi savunmanın hiçbir yolu yok."

Taş taş yıkılan eski şehirler

Ertesi gün tablo netleşir. Ülgün, Bar, Petrovac, Budva, Tivat, Kotor, Risan ve Herceg Novi ağır hasar görmüştür. Yerel kaynaklar 250 yerleşimin yıkıldığını yazar; başka kaynaklar 450'den fazla köyün yerle bir olduğundan söz eder. Crmnica, Grbalj, Krajina ve Paštrovići bölgelerinde pek çok köy tamamen çökme tehlikesindedir. İç kesimde Çetine, Danilovgrad, Nikşiç ve Titograd da hasar alır, ama daha hafif.

Budva'nın eski şehrindeki 400 yapıdan yalnızca 8'i depremden zarar görmeden çıkar. 15. yüzyıldan kalan surlar ve burçlar ağır hasar alır. Kıyıdaki Slavija Oteli yıkılır. Miločer ile Sveti Stefan arasındaki Praskvica Manastırı'nın kilisesi neredeyse tamamen çöker, freskleri harap olur.

Ülgün'ün eski şehri hemen hemen tamamen yıkılır. Yüzyıllık Balšić Kulesi, bazı kaynaklara göre yıkılmanın eşiğine gelir, bazılarına göre çöker. Eski Bar'da surlar az zarar görür, ama kaleye su taşıyan su kemeri büyük ölçüde yıkılır; Bar'daki Kral Nikola Sarayı da hasar alır. Herceg Novi'de eski şehrin surlarının bir bölümü denize düşer.

Kotor'da 17. yüzyıldan kalan saat kulesi hasar görür. Kotorlu Nada Radović, sonradan kentlilerin anılarını topladığı "Dnevnik bola i straha" (Acı ve Korku Günlüğü) adlı kitabında, sarsıntıdan sonra kentin üstündeki tepelerden her yerden duman yükseldiğini anlatır. İnsanlar eski şehre koşar, çünkü herkesin orada bir yakını vardır. Radović, depremden önce eşeklerin, ineklerin, köpeklerin huzursuzlandığını, kedilerin evlerden kaçtığını da not eder.

Okullar, hastaneler, yollar da zarar görür: kaynaklara göre 53 sağlık kuruluşu, 570 sosyal hizmet ve çocuk koruma tesisi, 240 okul, 350 kilometre ana yol ve 200 kilometre bölge yolu hasar alır. Kıyının modern otellerinin çoğu kullanılamaz hâle gelir. Hasar sınırın kuzeyine de taşar: Hırvatistan'da Dubrovnik ve çevresinde 1.071 yapı hasar görür, Konavle ve Župa dubrovačka köylerinde evlerin yüzde 80'i oturulamaz hâle gelir.

Sınırın öte yanı: Arnavutluk

Deprem Arnavutluk'un kuzeyini, İşkodra ve Leş (Lezhë) bölgelerini de vurur. Orada 35 kişi ölür; yaralı sayısı kaynağa göre 382 ya da 400'dür. Yetkililer 17 bin evin yıkıldığını açıklar.

Enver Hoca yönetimindeki Arnavutluk, Yugoslavya'nın aksine her türlü yabancı yardımı reddeder ve evsizler için kış gelmeden yeni konutlar yapma sözü verir. Ülkenin dört bir yanından gelen 25 bin gönüllü altı ay boyunca inşaatlarda çalışır. İşkodra'nın güneyinde tamamen yıkılan Bahçallëk mahallesinde 164 daireli 54 yeni bina yapılır; Enver Hoca 1 Ekim 1979'da işlerin bittiğini burada ilan eder.

Kaç kişi öldü?

En sık verilen rakam, Karadağ'da 101, Arnavutluk'ta 35 olmak üzere toplam 136 ölüdür. Ancak kaynaklar tam olarak uyuşmaz. NOAA kataloğunda aktarılan bir rapora göre Yugoslavya'da resmî ölü sayısı 96'dır; aynı katalogdaki başka kaynaklar 121 ve toplamda 131 rakamını verir. Hırvat bir tsunami çalışması ise yaklaşık 150 ölüden söz eder. Yaralı sayısı bin kişinin üzerindedir.

Evsiz kalanlar için de iki rakam vardır: yaygın kaynaklar 100 bin kişi yazar; NOAA'da aktarılan raporda bu sayı 80 bin, yani Karadağ nüfusunun yedide biridir. Aynı rapor, ölü sayısının bu kadar büyük bir depreme göre düşük kalmasını zamanlamaya bağlar: deprem turizm sezonundan önceki bir pazar sabahı olmuştur, oteller ve tersane boştur.

Maddi kayıp ise devasadır. İlk tahmin 500 milyon dolar iken sonradan 2,7-3,5 milyar dolara çıkar; bu, 1963 Üsküp depreminin zararını da aşar. Özgür Avrupa Radyosu, zararın Karadağ'ın o yılki gayrisafi milli hasılasının 4,5 katı olarak hesaplandığını yazar. Almanca kaynaklarda ise 7 milyar Alman markı tahmini geçer.

Maaşlardan kesilen dayanışma payı

Federal meclis yeniden yapılanma için özel bir yasa çıkarır. Yük, bütün ülkeye dağıtılır: Yugoslavya'daki her çalışan on yıl boyunca maaşından bir pay ayırır. Bu payın oranı kaynaklara göre farklıdır; İngilizce kaynaklar 1979-1989 arasında aylık maaşın yüzde 1'ini, Almanca kaynaklar brüt ücretin yüzde 2,5'ini yazar. Almanca kaynağa göre ödemeler özellikle Sırbistan'dan on yıl boyunca düzenli gelir, diğer cumhuriyetler zamanla ödemeyi bırakır. Karadağ'daki Cumhuriyet yeniden yapılanma fonunun başında Ilija Popović vardır.

1979 yazında Yugoslavya'nın dört bir yanından binlerce genç gönüllü enkaz kaldırmaya ve yeniden yapıma katılmak için kıyıya gelir. UNESCO Genel Direktörü 28 Mayıs 1979'da, federal bütçenin yetmediği gerekçesiyle bütün dünyaya bağış çağrısı yapar. Bu arada yer sakinleşmez: yıl sonuna kadar 4'ten büyük 90 artçı deprem kaydedilir. En güçlüsü 24 Mayıs'ta (bazı kataloglarda 23 Mayıs) Kotor Körfezi açığında gelen 6,2-6,3 büyüklüğündeki depremdir; ilk depremde zayıflamış bazı binalar bu sarsıntıda çöker.

Ekim 1979'da UNESCO Dünya Mirası Komitesi, Kotor'un doğal ve kültürel-tarihî bölgesini Dünya Mirası Listesi'ne ve aynı anda Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ne alır. Kotor'un eski şehri onarım süresince on yıl boyunca halka kapalı kalır. Saat kulesi taş taş numaralanarak sökülür ve yeniden dikilir; Japonya'dan gelen uzmanlar da çalışmalara katılır. Yugoslav hükümeti zarar gören kültür varlıklarının onarım bedelinin yüzde 82'sini, belediyeler yüzde 18'ini üstlenir.

UNESCO'nun 1984 raporuna göre 1.487 kültürel yapı hasar görmüştür; bunların yaklaşık yarısı konut, yüzde 40'ı kilise ve diğer kutsal yapılardır. Başka bir sayım bu rakamı yaklaşık 1.600 anıt olarak verir. 1984'e gelindiğinde Çetine'deki Kral Nikola Sarayı'ndaki devlet müzesi, Perast açığındaki Kayalıkların Meryem Ana Kilisesi, Risan'daki Roma mozaikleri ve Budva'daki birçok kilise onarılmıştır. Budva'da yıkılan Slavija Oteli'nin yerine 1984'te Slovenska Plaža tatil kompleksi açılır.

Neyi değiştirdi

1979 depremi, Kotor'un dünya mirası olarak tanınmasını hızlandırdı ve Karadağ kıyısındaki eski şehirlerin bugünkü görünümünü belirleyen büyük bir onarım dönemini başlattı. Kıyıda yeni yapıların depreme dayanıklı inşa edilmesi kararlaştırıldı.

Deprem aynı zamanda Yugoslavya'nın son büyük ortak seferberliklerinden biri oldu: bütün ülkenin maaşlarından kesilen payla bir cumhuriyet yeniden kuruldu. Tito'nun bölgede bulunması ve bütün cumhuriyetlerin katkısı, depremi Yugoslav dayanışmasının simgelerinden biri yaptı; Kızılhaç'tan Slobodan Kalezić, yıllar sonra bu dönemi anlatırken dayanışmanın en büyük motivasyon olduğunu söylüyor.

Bilim için deprem, kıyının hemen açığında, denize doğru eğimli uzanan bindirme fayının ne kadar büyük deprem ve tsunami üretebileceğini gösterdi. Friuli'den Arnavutluk'a kadar uzanan kıyıda aletle ölçülmüş en büyük deprem olarak kabul edilir.

Bugün

Budva'nın, Kotor'un, Ülgün'ün eski şehirleri bugün yeniden turistlerle dolu. Ancak Ülgün eski şehrindeki bazı evler 1979'dan beri hiç onarılmadı; Grahovo'daki eski binaların büyük kısmı da hâlâ hasarlı duruyor.

Uzmanlar uyarıyor. Almanca kaynaklara göre deprem unutuldukça, özellikle Budva çevresinde yamaçlarda ve sağlam olmayan zeminde yeterli dayanıklılığı olmayan yüksek binalar yapıldı. İnşaat fakültesi profesörü Radenko Pejović, Budva'yı yoğun yapılaşma nedeniyle bir "kara nokta" olarak niteliyor. Karadağ'ın 2040'a kadarki mekânsal planı da kıyıda ve iç kesimde 6,5'ten büyük depremlerin yüksek olasılıkla beklendiğini yazıyor. Nada Radović'in Özgür Avrupa Radyosu'na söylediği gibi, insanlar kırılgan bir bölgede yaşadıklarını unutmamalı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay 4830 (resmî ölü sayıları ve zarar tahminleri dahil)
• Split Üniversitesi (PMFST), Adriyatik tsunamileri kataloğu, "15 Nisan 1979, Karadağ": Vjesnik ve Večernji list gazetelerinin Nisan 1979 haberleri
• Radio Free Europe / Radio Liberty (Slobodna Evropa ve Europa Liberă): depremin 30. ve 45. yıl dönümü haberleri, Nada Radović'in kitabı üzerine haber
• Telegraf.rs, depremin 40. yıl dönümü haberi ve Karadağ mekânsal planı üzerine haber
• My Guide Montenegro, "The Earthquake in Kotor - 40th Anniversary"
• Marianne van Twillert, "Memories of the Budva Riviera in the 1970s", montenegro-for.me
• Vikipedi (İngilizce, Almanca, Sırpça, Hırvatça), 1979 Karadağ depremi (başlangıç kaynağı)