1974 Yunnan Depremi: Dağın Altında Kalan Köyler

11 Mayıs 1974, gece 03.25. Çin'in güneybatısında, Yunnan ile Sichuan'ı ayıran Jinsha Nehri'nin iki yakasında dağ köyleri uykuda. Evlerin çoğu taş ya da sıkıştırılmış toprak duvarlıdır. Bir dakikadan uzun süren sarsıntı yamaçları yerinden koparıyor; bir köy, üstüne yıkılan dağın altında kalıyor. Kültür Devrimi'nin sürdüğü yıllardır, haberler kısa ve denetimlidir. Bu yüzden bugün bile depremin kaç can aldığı konusunda kaynaklar 1.423 ile 20.000 arasında ayrışıyor.

Depremden önce

Deprem bölgesi, Yunnan'ın kuzeydoğu ucundaki Zhaotong bölgesinde, Yongshan ve Daguan ilçelerinin birleştiği yerdedir. Kuzeyde Jinsha Nehri, yani Yangtze'nin yukarı çığırı, Yunnan'ı Sichuan'ın Leibo ilçesinden ayırır. Arazi Doğu Yunnan platosunun kuzey kenarıdır: vadiler derin ve V biçimlidir, yamaçlar diktir, iki yaka arasındaki yükseklik farkı çoğu yerde 500 ile 1.000 metre arasındadır.

Köylerdeki evlerin çoğu tek katlı, çatı arası olan, moloz taş ya da sıkıştırılmış toprak duvarlı yapılardır. Yerel mimaride bir de ahşap çatkılı "chuandou" evler vardır. Deprem bu iki tür ev arasındaki farkı acı biçimde gösterecektir.

Bölge yabancı değildir depreme. Mabian ile Zhaotong arasında uzanan deprem kuşağında, Yongshan'daki Changping ile Daguan'daki Jilipu arasındaki yaklaşık 30 kilometrelik şeritte 1844'te ve 1917'de de büyük depremler olmuştur. Çin, 1970'te güneydeki Tonghai'yi yıkan depremden sonra Yunnan ve Sichuan'da gözlem istasyonları kurmaya başlamıştır. Ama 1974'te bu istasyonların çoğu yenidir ve neredeyse hepsi deprem bölgesinin güneybatısında kalır; doğusunda hiç istasyon yoktur. Merkezin 200 kilometre çevresinde, radon gazı ölçülen tek bir nokta, Xichang vardır.

Gece 03.25

Yunnan Deprem İdaresi'nin kayıtlarına göre ana sarsıntı 11 Mayıs 1974'te Pekin saatiyle 03.25.15'te başlar. Büyüklüğü 7,1'dir. Üç saniye önce aynı noktada 4,5 büyüklüğünde bir öncü sarsıntı kaydedilmiştir; 2 ve 10 Mayıs'ta da çok küçük iki sarsıntı olmuştur. Yerel halk da öncü sarsıntılar hissettiğini anlatır.

Ana deprem tek bir kırılma değildir. Sismolog Zeng Rongsheng'in çalışmasına göre ondan fazla ayrı kırılmadan oluşur. İlk birkaç saniyede 5'ten küçük birkaç kırılma olur, sonraki yaklaşık bir dakika içinde her biri 7 büyüklüğe yaklaşan dört büyük kırılma gelir. Bütün süreç 62 saniye sürer. Kırılmanın uzunluğu bir çalışmada 53 kilometre olarak hesaplanır.

Depremin merkezi kaynaklarda iki farklı yerde gösterilir: Yunnan Deprem İdaresi'nin vaka çalışması Daguan ilçesine bağlı Mugan'daki Zhongjiaping'i, Sichuan'daki bir anı yazısı Yongshan'daki Tuanjie komününü verir. İki nokta birbirine yakındır. Sarsıntı yaklaşık 600 bin kilometrekarelik bir alanda hissedilir. Kuzeydoğuda 500 kilometre ötedeki Daxian ve Wanxian'da, kuzeyde Mianyang'da insanlar uyanır; güneyde etki çabuk söner, 357 kilometre güneybatıdaki Kunming'de hiç hissedilmez.

Sichuan'daki Leibo ilçesinin Dukou komünü, merkezin bulunduğu komünün tam karşısında, Jinsha'nın öbür yakasındadır. Sichuan Yerel Tarih Ofisi'nin yayımladığı anı yazısında yazar Zhang Zhenchang o geceyi, binlerce ışığın çaktığı, dağların sallandığı ve yamaçların çöktüğü bir an olarak aktarır.

Çöken yamaçlar

Bu depremde en çok yıkım yer kaymalarından gelir. Mugan Çayı'nın vadisinde neredeyse her tepe zarar görür. İnceleme ekiplerinin tespitine göre yer kaymaları en çok 26 ile 45 derece eğimli yamaçlarda, kaya düşmeleri ise daha dik, çatlaklı kireçtaşı yamaçlarda olur.

Haikou ile Majingzi arasında yaklaşık 300 metre uzunluğunda, 200 metre genişliğinde ve 50 metre kalınlığında bir toprak kütlesi kayar. Kütle derenin karşı yakasına kadar tırmanır ve yatağın 30 metre üstüne yükselen bir set oluşturur; arkasında bir göl birikir. Shunhe'de bir başka büyük kayma da vadiyi tıkar.

En ağır kayıp Shoubayan'dadır. Burada yaklaşık 100 metre uzunluğunda ve 1 kilometre genişliğinde bir kaya ve toprak kütlesi çöker. Kütle Mugan Çayı'nı keser, arkasında bir göl oluşur ve aşağıdaki köy toprağın altında kalır. Vaka çalışmasının ifadesiyle köyün sakinlerinden kurtulan olmaz.

En ağır sarsılan bölgede ahşap çatkılı evlerin iskeletleri büyük ölçüde ayakta kalır. Yükü toprak duvarların taşıdığı evlerin yaklaşık yarısı, taş duvarlı evlerin ise çoğu çöker. Yollar, tarlalar ve sulama kanalları kayan toprağın altında kalır. Ulaşım yirmi günden uzun süre kesilir.

Uçaklardan atılan bildiriler

Halkın Gazetesi (Renmin Ribao) depremi 12 Mayıs'ta duyurur. Leibo anı yazısına göre aynı gün Pekin, bölgenin üzerine uçaklar gönderir. Uçaklar "Merkezin taziye telgrafı" başlıklı bildiriler ve ilk yardım malzemesi atar; halka kendi gücüyle evlerini yeniden kurma çağrısı yapılır.

Ticaret Bakanı Fan Ziyu ile Sağlık Bakan Yardımcısı Qian Xinzhong'un başında olduğu bir merkezi heyet Yunnan ve Sichuan'daki afet bölgesine gider. Heyet başkanı Fan Ziyu 15 Mayıs'ta bölgededir ve Mao ile parti merkezi adına depremzedeleri ziyaret eder. Sichuan Eyalet Parti Komitesi ve Kültür Devrimi döneminin yönetim organı olan Eyalet Devrim Komitesi de eyalet planlama komisyonu başkanı He Haoju'nun yönettiği bir heyeti gönderir. Heyet on günden uzun süre bölgede kalır. Liangshan Askerî Alt Bölge Komutan Yardımcısı Jin Kaiming beş bölük, toplam 614 askerle kurtarma çalışmasına katılır.

Nehrin öbür yakası

Leibo ilçesinin rakamları depremin dağ köylerinde ne demek olduğunu gösterir. İlçede 13 komün sarsıntıdan etkilenir. Dukou, Huilong, Gumi ve Mahu komünleri ağır hasar görür. 10.969 hanede 51.227 kişi depremden zarar görür; 117 kişi ölür, 528 kişi yaralanır. 1.560 ev ve 1.435 hayvan ahırı yıkılır, 327 domuz, inek ve koyun telef olur.

İlçe, 7.350 genç milisi kurtarma ve üretimi yeniden başlatma işine verir. Yibin bölgesindeki Pingshan ilçesinin nehir taşımacılığı şirketine ait Dongfeng 4 adlı gemi, nehir yoluyla afet bölgesine 20'den fazla sefer yapar. Eyalet ve bölge araçları 200'den fazla seferle Chengdu ve Xichang'dan 810 ton tahıl, gıda ve ilaç taşır. Liangshan inşaat şirketinin de aralarında bulunduğu ekipler bir aydan uzun süre çalışarak depremzedeler için 5.957 basit barınak kurar.

Yunnan ile Sichuan'ın farklı kurumlarından gelen 15 sağlık ekibi, toplam 626 sağlık çalışanı, 858 yaralıyı tedavi eder. İlçeye on binden fazla taziye mektubu ve telgrafı gelir. Yardım listesinde 10 bin demir tencere, 50 bin kâse, 4 bin askerî kaban ve 11 bin hasır da vardır.

Kaç kişi öldü?

Yunnan Deprem İdaresi'nin vaka çalışmasına göre yerel hükümetin istatistiği şöyledir: 1.423 ölü, 1.600 yaralı, 2 binden fazla telef olmuş hayvan, 66 binden fazla zarar görmüş ve bunların 28 binden fazlası çökmüş ev. Etkilenen yerler Yunnan'da Yongshan, Daguan, Yanjin ve Suijiang ilçeleri ile Sichuan'da Leibo ilçesidir; 30'dan fazla bölge ve köy hasar görür. Sichuan'daki anı yazısı ölü sayısını aynı verirken yaralı sayısını "2 binden fazla" olarak yazar.

Uluslararası kataloglarda ise çok farklı rakamlar dolaşır. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) önemli depremler veritabanı bu deprem için 20 bin ölü kaydeder. İngilizce Vikipedi 1.641 ile 20 bin arasında bir aralık verir. Kaynaklarda 20 bin rakamının nereden geldiği açıklanmıyor. Çin'in kendi kayıtlarında böyle bir sayı yok.

Bu tür farklar o dönemin Çin depremlerinde sık görülür. Dört yıl önceki Tonghai depreminin bilançosu on yıldan uzun süre açıklanmaz. İki yıl sonraki Tangshan depreminin resmî ölü sayısı ise ancak 1979'da açıklanır. Bu bekleme yıllarında yurt dışında yüksek tahminler yayılır. 1974'ün resmî sayısı da yerel hükümet istatistiğine dayanır ve dışarıdan doğrulanamaz. Ancak okunan Çin kaynaklarının hepsi aynı sayıyı veriyor ve 20 bin rakamını destekleyen bir Çin kaynağına rastlanmıyor. Bu yüzden 20 bin, kaynağı belirsiz ve büyük olasılıkla abartılı bir dış tahmin olarak görülmeli.

Artçılar ve bilim insanları

Ulusal Deprem İdaresi ile Yunnan ve Sichuan deprem birimleri bölgeye art arda iki inceleme ekibi gönderir. Kunming Deprem Birliği'nin ekibi 11 Mayıs'tan haziran sonuna kadar, Ulusal Deprem İdaresi'nin ikinci ekibi 28 Haziran'dan 21 Temmuz'a kadar sahada çalışır. Bölgeye geçici sismograflar kurulur.

Artçılar aylarca sürer. En büyüğü, 5,7 büyüklüğündeki sarsıntı, 15 Haziran'da ana merkezin kuzeydoğusundaki Xisha'da olur ve ana depremin zayıflattığı yapıları yeniden sarsar. Bu çakışma ekiplerin işini zorlaştırır: geç gelen ikinci ekip, ana depremin ve artçının yıkımını birbirinden ayıramaz. İki ekip, en çok yıkılan bölgenin hangi yönde uzandığı ve depremi hangi fayın ürettiği konusunda farklı sonuca varır. Son büyük artçı, 5,2 büyüklüğünde, 8 Mart 1975'te gelir.

Deprem tahmini o yıllarda Çin'de devlet politikasıdır. Depremden sonra derlenen kayıtlarda köylülerin anlattığı olağandışı olaylar sıralanır. Mugan'da depremden iki hafta önce görülen ve yangın sanılan kızıl bir ışık, depremden iki saat önce duyulan araba sesine benzer bir uğultu, 8-10 Mayıs arasında bulanıklaşıp pirinç suyu rengine dönen kuyu ve dereler, depremden saatler önce Zhaotong ve Daguan'da sürüler hâlinde havlayan köpekler bunlardan birkaçıdır. Ancak vaka çalışmasının kendi değerlendirmesine göre bu depremden önce kısa vadeli ve son anda alınabilecek uyarılar çok azdır. Sinyallerin çoğu bir-iki yıl öncesine yayılan genel eğilimlerdir ve istasyonların çoğu merkezden 300-500 kilometre uzaktadır. Kaynaklarda depremden önce bölge halkına bir uyarı yapıldığına dair bilgi yoktur.

Neyi değiştirdi

Yongshan-Daguan depremi, 1970 Tonghai depremiyle başlayıp 1976 Tangshan'a uzanan acı dönemin bir halkasıdır. Ertesi yıl Liaoning'deki Haicheng'de, belirgin öncü sarsıntılara dayanılarak şehir boşaltılır; bu, tarihte deprem öncesinde başarılı bir boşaltma yapılan tek örnek olarak anılır. 1974'te ise Yunnan-Sichuan sınırındaki dağlarda böyle bir uyarı yoktur. Sonraki yıllarda hazırlanan vaka çalışması, bunun nedenini açıkça yazar: istasyonlar yeni, seyrek ve deprem bölgesinden uzaktır, bazıları düzgün çalışmamaktadır.

Deprem, Leibo'nun ne kadar kapalı bir yer olduğunu da gösterir. Sichuan yönetimi deprem yardımından ayırdığı 500 bin yuanla ilçeye bir yolcu ve yük gemisi yaptırır. 480 beygirlik, 100 ton taşıyan Lianglei adlı gemi 1981'de ilk seferine çıkar ve ilk yılında 643 ton yük taşır. Anı yazısına göre bu, Leibo'yu nehir yoluyla ilk kez dünyaya bağlar.

Daguan ilçesi bugün iki büyük depremi, 1917 ve 1974 depremlerini, hazırlık çalışmalarının gerekçesi olarak gösterir. Yunnan Acil Durum Yönetimi'nin 2024 tarihli bir raporuna göre ilçeye bağlı Huanglianhe köyünde her hane için kaçış yolu belirlenmiştir. Tehlike anında halk gongla uyarılır, yol ve iletişim kesildiğinde dağ köylerine ulaşmak için motosikletli bir ekip hazır bekler.

Bugün

Depremin vurduğu vadide, Yongshan ile Leibo'nun karşılıklı yakalarında, bugün Çin'in en büyük hidroelektrik santrallerinden biri olan Xiluodu Barajı yükselir. İnşaatı 2005'te başlayan barajın son türbini 2014'te devreye girmiştir. Leibo'daki anı yazısı, bir zamanlar deprem bölgesi olan nehir kıyısının bugün kilometrelerce uzanan portakal bahçelerine dönüştüğünü anlatır.

Bölge sarsılmaya devam ediyor. 3 Ağustos 2014'te Zhaotong'a bağlı Ludian'da 6,5 büyüklüğündeki depremde 5 Ağustos'a kadar 410 kişinin öldüğü açıklandı. O gün Çin Deprem Ağı Merkezi'nin uzmanları, 1900'den bu yana çevredeki en büyük depremin 1974'teki Daguan depremi olduğunu hatırlattı.

Kaynaklar

• Luo Ping (Yunnan Deprem İdaresi), "1974 Yılı 11 Mayıs Yunnan Daguan 7,1 Depremi", Çin Deprem Vakaları (中国震例), Çin Ulusal Deprem Bilimi Veri Merkezi: Kunming Deprem Birliği ve Ulusal Deprem İdaresi ikinci inceleme ekibinin 1974 raporlarına dayanır; hasar, artçılar ve öncü belirtiler tablosu
• Zhang Zhenchang, "1974 Leibo Büyük Depreminin Kaydı", Sichuan Eyaleti Yerel Tarih Ofisi (方志四川), The Paper, 23 Mayıs 2024
• Liu Wanqin ve Chen Yuntai, Rayleigh dalgalarının yönlülük fonksiyonuyla 1974 Zhaotong depreminin odak süreci, Acta Seismologica Sinica
• Chen X. L. ve diğ. (2012), Earthquake-triggered landslides in southwest China, Natural Hazards and Earth System Sciences 12: 351-363
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4658
• Shaanxi Deprem İdaresi, "Yunnan Zhaotong 7,1 Depremi (1974.5.11)": bölge, yapı türleri ve yer kaymaları
• Yunnan Acil Durum Yönetimi, Daguan ilçesi Huanglianhe köyü depreme hazırlık raporu, 25 Aralık 2024
• Halkın Gazetesi (People's Daily) çevrimiçi, Ludian depremi haberleri, 4 ve 6 Ağustos 2014
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1974 Zhaotong / Yongshan-Daguan depremi; 1970 Tonghai, 1975 Haicheng, 1976 Tangshan depremleri ve Xiluodu Barajı (başlangıç ve bağlam kaynağı)