1935 Quetta Depremi: Yerle Bir Olan Garnizon Şehri ve İlk Deprem Yönetmeliği

31 Mayıs 1935, gece yarısını iki-üç saat geçiyor. Britanya Hindistanı'nın kuzeybatı ucunda, Afganistan sınırına yakın bir dağ vadisinde kurulu Quetta uykuda. Şehirde kerpiç evler, çarşılar, bir demiryolu istasyonu, büyük bir İngiliz garnizonu ve bir hava üssü var. Yer birkaç on saniye boyunca sallanıyor. Sabah olduğunda şehrin büyük kısmı yok olmuş, on binlerce kişi enkazın altında kalmış. Quetta yeniden kurulacak, ama bu kez kurallarla: Güney Asya'da bütün bir şehre depreme dayanıklı yapı kuralı ilk kez burada uygulanacak.

Depremden önce

Quetta'nın adı, Peştuca "kale" anlamına gelen bir sözcükten gelir. Uzun süre çamur surlu küçük bir kasabadır. İngilizler bölgeye İkinci İngiliz-Afgan Savaşı sırasında girer; 1883'te Kalat Hanı'yla yapılan bir kira anlaşmasıyla şehrin yönetimini alırlar. Sonraki yıllarda Quetta, Afganistan yolunu bekleyen büyük bir askerî üsse, bir kantonmana dönüşür. Şehirde Belucistan'ın yönetim binaları, sivil mahalleler, çarşılar ve bir demiryolu hattı vardır. Hava Kuvvetleri'nin (RAF) iki filosu da buradadır.

1935'te Quetta'da 65 bin civarında insan yaşadığı tahmin edilir. Evlerin çoğu kerpiç ve taştan, ağır damlıdır.

Belucistan, kuzeye doğru ilerleyen Hint levhasıyla Avrasya levhasının sınırındadır. Quetta yakınında bu hareketin büyük kısmını Chaman ve Ghazaband gibi uzun yanal atımlı faylar taşır; levhalar yılda birkaç santimetre birbirine göre kayar. Bölge deprem görmüş bir bölgedir: Pakistan ordusunun ileride komutanı olacak Gul Hassan Khan, 1935'ten önce 1930'da da Belucistan'da bir depremi atlatmıştır.

Gece yarısından sonra

Deprem Ghazaband Fayı'nda kırılan bir kırılmayla gelir. Saati için kaynaklar ayrılır: bugünkü kataloglar 02.33'ü verir; İngiliz alayının kayıtlarında ve dönemin film arşivlerinde 03.40 yazar. Büyüklüğü bugün en az 7,7 olarak kabul edilir; eskiden verilen 8,1 değerinin abartılı olduğu düşünülür. Merkez üssü Quetta'nın güneybatısında, Ali Jaan yakınında gösterilir; şehre uzaklığı için kaynaklar farklı rakamlar verir.

Sarsıntının süresi de tartışmalıdır. Alay kayıtları ve bazı kaynaklar üç dakikadan söz eder. Quetta depremini inceleyen tarihçi Daniel Haines ise, felaketin çoğu zaman "bir dakikadan kısa" sürmüş bir yıkım olarak anlatıldığını, bu anlatının hem İngiliz yönetimi hem de milliyetçiler tarafından kullanıldığını inceler. Sarsıntı Agra'ya kadar hissedilir.

Yürüyüşteki tabur

Quetta'daki İngiliz alaylarından biri, Queen's Kraliyet Alayı'nın 1. Taburu, o gece kışlada değildir. Bir gece tatbikatından dönmekte, ana yol boyunca yürümektedir. Alayın kayıtlarına göre yer sarsılınca askerler ya yere oturur ya da düşer. Bir subay, toprakta büyük bir yarığın açılıp yavaşça yeniden kapandığını görür.

Tabur bir dakika içinde toparlanır ve yürüyüşü tamamlar. Sabah 06.30 civarında kışlaya varır. O ana kadar şehirde neler olduğunu tam bilmemektedir.

Yerle bir olan şehir

Gün ağardığında tablo ortaya çıkar. Sivil mahalleler tamamen çökmüştür. Demiryolu mahallesindeki evler yerle bir olmuştur; Belucistan'ın en büyük yöneticisinin oturduğu Hükümet Konağı (Residency) harabe hâlinde ayakta kalan tek büyük yapıdır. Kantonmanın yaklaşık dörtte biri yıkılır. Şehrin yönetiminde çalışanların büyük kısmı ölmüştür. Elektrik kısmen kesilir, haberleşme kopar; su şebekesi ise çalışmaya devam eder. Demiryolunda beş ayrı kesimde raylar yarıklar yüzünden yenilenmek zorunda kalır.

1. Tabur'un kasım 1935'te çıkan dergisi, askerlerin şehri ilk gördükleri anı anlatmanın mümkün olmadığını yazar: şehir yerle bir olmuştur, ölüler sıcak güneşin altında her yerde yatmaktadır ve Quetta'daki her araç yaralı taşımaktadır. Taburun karargâhı Hükümet Konağı'na kurulur. Bölüklere sivil mahalleler, postane ve sivil hastane çevresi paylaştırılır.

Yıkım yalnız Quetta'yla sınırlı değildir. Quetta ile güneydeki Kalat arasındaki bütün köyler yıkılır. 2 Haziran'da gelen 5,8 büyüklüğündeki en güçlü artçı, Quetta'da yeni hasar yapmaz ama Mastung, Maguchar ve Kalat'ı ağır vurur.

Hava üssü

Şehrin kenarındaki RAF üssü de yıkılır. Kraliyet Hava Kuvvetleri Müzesi'nin kayıtlarına göre hangarlar dışında üssün bütün binaları çöker. 55 hava kuvvetleri personeli ve aile üyesi ile üste çalışan 66 yerli işçi ölür. Üste konuşlu iki filodan 31. Filo'nun yalnızca üç uçağı uçabilir durumda kalır, 5. Filo'nun bütün uçakları hasar görür. Başka kaynaklar, üssteki 27 uçaktan yalnızca altısının çalışır hâlde kaldığını yazar.

Hava üssünün çökmesi, kurtarmanın yükünü tamamen kara birliklerine bırakır. Quetta'da bulunan İngiliz ve Hint alayları, Gurkha birlikleri ve topçular enkaza dağılır.

Enkazın altındakiler

İlk gün ölüleri toplamak, ikinci gün yaşayanlara ulaşmak öne çıkar. Alay kayıtlarına göre 1 Haziran'da enkazdan sağ çıkanlar görülmeye başlar ve askerler ölüleri bırakıp canlı arar. Haziranın kavurucu sıcağı işi zorlaştırır.

Kazılan tünellerden biri, 24. Dağ Tugayı'ndan Topçu Çavuş Vekili Alfred Lungley'in adıyla anılır. Lungley, çökmüş bir evin altında kalan bir adama ulaşmak için enkazın içinde tünel kazar. Bacağı ağır yaralanmıştır, tünel her an çökebilir; yine de adamı çıkarır. Aynı kurtarmalarda Gurkha askerleri Naik Nandlal Thapa ve Lance Naik Chitrabahadur Gurung da ödül alır. Queen's Alayı'ndan Onbaşı G. Henshaw ve Er A. Brook'un madalyaları yıllar sonra George Haçı'na çevrilir. Kurtarma çalışması için toplam sekiz Albert Madalyası, dokuz İmparatorluk Cesaret Madalyası ve beş Britanya İmparatorluğu Madalyası verilir; çoğu İngiliz ve Hintli askerlere gider.

Enkazdan çıkarılanlardan biri sekiz yaşında bir çocuktur: Yash Pal. Kardeşleriyle birlikte yıkılan binaların altında kalır ve kurtarılır. Şehir yeniden kurulurken bir yıl okula gidemez. Yash Pal yıllar sonra Hindistan'ın tanınmış uzay bilimcilerinden ve eğitimcilerinden biri olur. O sırada 13 yaşında olan Gul Hassan Khan da (bazı kaynaklar 14 der) depremden sağ çıkar; 1971'de Pakistan Ordusu'nun başkomutanı olacaktır.

Mühürlenen şehir

Ölüler için mezar yetişmez. 1. Tabur'dan önce elli, sonra yüz asker yalnızca mezar kazmak için mezarlığa gönderilir. Avrupalı ve Anglo-Hint ölüler İngiliz mezarlığına, askerlerin kazdığı hendeklere, papazların aceleyle okuduğu dualarla gömülür. Diğer ölüler şehir dışındaki mezarlıklara taşınır; Hindu ölüler yakılır. Yaralı hayvanlar vurulur.

Salgın korkusu büyüktür. Üçüncü gün askerlere, enkazı kazarken ağızlarına takmaları için ilaçlı pedler dağıtılır. Aileler kamyonlarla hipodromda kurulan sığınma kampına taşınır; hükümet evsizler ve kurtarıcılar için bir çadır kent kurulmasını ister. Demiryolu istasyonunun yanında bir ilk yardım noktası açılır.

3 Haziran'da şehir mühürlenir. Askerî kordon kurulur, izinsiz kimse içeri giremez; daha sonra Kuzeybatı Sınır Polisi de dikenli tellerin arkasında nöbet tutar. Sıkıyönetim ilan edilmiştir; yağmacılar sert biçimde cezalandırılır. 12 Haziran'a kadar bütün İngiliz kadın ve çocuklar ile binlerce sığınmacı trenlerle Hindistan'ın başka şehirlerine taşınır.

Kordon siyasi bir tartışmaya da dönüşür. Hindistan Ulusal Kongresi'nin önde gelenlerinden, ileride Hindistan'ın ilk cumhurbaşkanı olacak Rajendra Prasad'ın bölgeye gitmesine izin verilmez. Prasad, Sind ve Pencap'ta kendi başkanlığında Quetta Merkez Yardım Komitesi'ni kurar ve yardımı oradan örgütler.

Rakamlar

Ölü sayısı hiçbir zaman kesinleşmez. Hükümetin ilk resmî bildirisi enkazın altında 20 bin ceset olduğunu, 4 bini yaralı 10 bin Hintlinin sağ kaldığını söyler; başka bir taslakta bu rakam 25 bindir. Sonraki hesaplar yalnız Quetta'da 26 bine yakın ölüden söz eder. Çevrede Mastung'da 1.736, Sariab'da 1.206, Kansi'de 1.010, Kalat'a bağlı aşiret topraklarında 8.410 ölü kaydedilir.

Toplam için kaynaklar 30 binden 60 bine kadar değişen rakamlar verir; en sık geçen tahmin 35 bin civarıdır. Bazı film arşivleri 70 binden söz eder. Bir mühendislik makalesi ise yaklaşık 20 bin ölü yazar. Bu farkın bir nedeni, şehir dışındaki köylerde ve aşiret topraklarında ölenlerin sayılamamasıdır. 2005 Keşmir depremine kadar Quetta depremi Güney Asya'nın en ölümcül depremi olarak anılır.

Ayakta kalan evler

Yıkımın ortasında dikkat çeken bir ayrıntı vardır. Depremden önce bölgede demiryolu idaresi, genç bir demiryolu mühendisi olan S. L. Kumar'ın tasarladığı depreme dayanıklı lojmanlar yaptırmıştır. Kumar bu çalışmayı 1933'te yayımlamıştır. 1935'te en ağır hasarın olduğu bölgedeki bu yeni demiryolu lojmanları ya hiç hasar görmez ya da hafif hasarla kurtulur. Birkaç betonarme yapı da ayakta kalır.

Bu gözlem, yeni Quetta'nın nasıl kurulacağını belirler.

Yeni Quetta

Yeniden yapılanmayı ordu, demiryolu ve sivil yönetim birlikte yürütür. Enkazı kaldırmak için Kasım 1935'te dar hatlı bir demiryolu için ray, lokomotif ve vagon sipariş edilir. Malzeme karışık sırayla gelir: önce makaslar, sonra traverssiz raylar, sonra lokomotifsiz vagonlar. Hat ancak 15 Mart 1936'da çalışmaya başlar. Enkaz temizliği 1937'de biter.

Yeni şehir sıkı bir yapı kuralıyla kurulur. Yapıların tasarımında yer çekiminin sekizde biri kadar (0,125 g) yatay deprem kuvveti hesaba katılır, depreme dayanıklılık için ayrıntılı kurallar yazılır. Ordu mühendisleri "Quetta bağı" adı verilen bir yöntem geliştirir: tuğla ve taş duvarlarda 30-40 santimetre arayla açılan yatay deliklere demir yerleştirilip harçla sabitlenir, böylece duvarlar birbirine bağlanır. Hindistan Jeoloji Kurumu 1939'da Quetta için mükemmel bir yapı kuralı yazıldığını ve yeniden inşanın bu kurala sıkı biçimde bağlı yürütüldüğünü belirtir. Kurum, Quetta'nın bir yapı kuralının "uygulanabilir ve yararlı" olduğunu gösterdiğini yazar.

Hasar gören Hükümet Konağı da yeniden yapılır; yeni bina 1942'de tamamlanır ve bugün Belucistan valiliğinin konağıdır.

Neyi değiştirdi

Quetta, Hindistan'da depreme dayanıklı yapımın büyük bir depremde sınandığı ilk yerdir ve sonuç açıktır: kurala göre yapılan evler ayakta kalmıştır. 1941'de bölgede şiddetli bir deprem daha olur; yeni kurallarla yapılan binalar bu sarsıntıda çok iyi performans gösterir.

Quetta deneyimi, Hint alt kıtasında deprem yönetmeliklerinin başlangıç noktası sayılır. Hindistan Jeoloji Kurumu, Kuzey Hindistan'ın geri kalanının bir gün Quetta'yı izlemesini umduğunu yazar. Ama bu umut uzun süre gerçekleşmez. Pune'lu sismolog Arun Bapat, 2008'de Dawn gazetesinde, Quetta bağlarının hem Pakistan'da hem Hindistan'da tamamen unutulduğunu yazar.

Deprem, İngiliz yönetiminin bir felakette nasıl davrandığını da tartışmaya açar. Ordunun hızlı kurtarması, kordon ve tahliye övgü alır; Kongre liderlerinin şehre sokulmaması ise sömürge yönetimine yöneltilen eleştirilerden biri olur.

Bugün

Quetta bugün Pakistan'ın Belucistan eyaletinin başkentidir. Ana caddesi, 1935'te yıkılan Bruce Caddesi, bugün Cinnah Caddesi adını taşır. Kantonman ve Hükümet Konağı hâlâ yerindedir.

Ghazaband ve Chaman fayları hareket etmeye devam eder. 2008'de Ziarat yakınındaki deprem de bölgenin hâlâ deprem tehlikesi altında olduğunu hatırlatır. 1935'te yazılan kuralların ne kadarının bugünkü yapılarda yaşadığı ise ayrı bir sorudur.

Kaynaklar

• Queen's Royal Surrey Regiment Association, "1st Queen's at Quetta: The Earthquake" (taburun Kasım 1935 tarihli alay dergisine dayanan anlatı)
• RAF Museum, British Military Aviation in 1935 (31 Mayıs 1935 kaydı)
• S. K. Jain, "Codes, Licensing, and Education", Earthquake Spectra, 2002 (Bhuj depremi raporu; Hindistan Jeoloji Kurumu 1939 alıntısı)
• Arun Bapat, "Lessons from an earthquake", Dawn, 2008 (2011'de yeniden yayımlandı)
• Dawn, "Lahori's Notebook", 25 Ekim 2005 (Amateur Seismic Centre verileri)
• Dr. George Pararas-Carayannis, The 1935 Quetta earthquake (çevrimiçi deprem notları)
• Families in British India Society (FIBIS) Wiki, Quetta City 1935 Reconstruction Railway; Quetta earthquake
• BFI arşivi, "The Quetta Earthquake, May 31st 1935" (amatör film kaydı)
• Daniel Haines, "Thirty seconds at Quetta: Time and disaster on the North-West Frontier, 1935" (Oxford Üniversitesi seminer özeti)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce): 1935 Quetta earthquake, Quetta, Yash Pal, Gul Hassan Khan, Alfred Lungley, Rajendra Prasad, Governor's House Quetta (başlangıç kaynağı)