1970 Gediz Depremi Sobaların Yandığı Gecede Geldi

28 Mart 1970, Cumartesi gecesi. Saat 23:05. Kütahya'nın Gediz ilçesinde sobalar yanıyor, insanların çoğu uykuya dalmış. Yer sarsılmaya başladığında ilçenin evleri birer birer çöküyor; ardından devrilen sobalardan çıkan yangınlar yıkıntıları sarıyor. Sabah gazeteler tek cümle yazacak: "Her taşın altında bir ölü var."

Depremden önce

Gediz, Ege'nin iç kesiminde, Murat Dağı'nın eteğinde, tarım ve hayvancılıkla geçinen bir ilçedir. Evlerin çoğu kerpiç ve ahşap karkaslıdır; mart gecelerinde sobalar yanmaktadır. İlçenin merkezinde 600 yıllık Ulu Cami bulunur. Çevresindeki Akçaalan, Kayaköy, Emet ve Simav gibi kasaba ve köyler de benzer yapılardan oluşur.

Batı Anadolu, kuzey-güney yönünde gerilen bir bölgedir; bu gerilme, Gediz'in çevresinde normal faylar oluşturur.

23:05

Saat 23:05'te, Kandilli Rasathanesi'ne göre merkez üssü Gediz olan, büyüklüğü 7,0-7,2 olarak kaydedilen deprem başlar. Sarsıntı Batı Türkiye'nin büyük bölümünde hissedilir; İstanbul'da camlar kırılır, duvarlar çatlar.

Gediz'de evlerin büyük bölümü birkaç saniyede çöker. 600 yıllık Ulu Cami de yıkılan yapılar arasındadır. Gece yarısı insanları yataklarında yakalayan deprem, can kaybını artıran en büyük etken olur.

Yangın

Yıkılan evlerde devrilen sobalar ve elektrik kontakları yangınlar başlatır. Alevler, enkaz altında kalanlara da ulaşır. Milliyet'in ertesi günkü manşeti, felaketin en acı yüzünü yazar: enkaz altında kalan bir kısım halk yanarak ölmüştür.

Yangınlar, ertesi gün öğleye doğru başlayan şiddetli yağmurla ancak kontrol altına alınabilir. Ama gece yarısı yeniden alevlenir.

Sabah: Gediz yerle bir

29 Mart sabahı Cumhuriyet, "Şiddetli deprem" manşetiyle çıkar ve Gediz'de evlerin yarısının yıkıldığını yazar. Ertesi gün tablo netleşir: Gediz'de evlerin yüzde 80-90'ı yıkılmış ya da oturulamaz hâle gelmiştir. İlk gün enkazdan 584 ceset çıkarılır.

Gazetelerin bildirdiği kayıplar, felaketin ilçe merkeziyle sınırlı olmadığını gösterir: Gediz merkezde 800'ü aşkın, Akçaalan'da 500'ü aşkın, Kayaköy'de 250, Emet'te 40, Doğancılar'da 35, Bezircan'da 9, Simav'da 1 kişi hayatını kaybetmiştir.

Devlet bölgede

Başbakan Süleyman Demirel, Milli Savunma Bakanı Ahmet Topaloğlu ve Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Muhsin Batur'la birlikte 30 Mart'ta deprem bölgesine gelir. Bütün Hava Kuvvetleri'nin ihtiyaçları karşılamak için seferber edildiğini bildirir ve depremzedelere söz verir: "Her şeyi eskisinden daha iyi yapacağız." Gediz'in yeniden imar edileceği ve yerinin değiştirileceği açıklanır.

İmar ve İskân Bakanı Nakiboğlu, Maliye Bakanı Mesut Erez, Sağlık Bakanı Vedat Ali Özkan ve Sanayi Bakanı Kılıç da bölgede incelemelerde bulunur.

Afyon, Uşak, Kütahya ve Eskişehir'den gelen askerî birlikler, yerli halkla birlikte enkaz kaldırma ve kurtarma çalışmalarına katılır. Kızılay çadır, battaniye ve sağlık ekipleri gönderir.

Köylere ulaşamayan yardım

Ama ulaşım güçlükleri ve dağınık örgütlenme, yardımın özellikle köylere ulaşmasını geciktirir. 2 Nisan'da Milliyet'in manşeti durumu özetler: "Yardım malzemesi yağıyor fakat köylere ulaştırılmıyor." Köylerden gelenler, ölülerin köy meydanlarında kokmaya başladığını anlatır.

CHP Genel Sekreteri Bülent Ecevit bölgeyi gezdikten sonra bazı yerlere hâlâ çadır ulaşmadığını, depremin gerçekten büyük bir faciaya dönüştüğünü söyler.

Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, Gediz ve Emet'i gezerek depremzedelerle görüşür ve "Devlet, sizi açıkta bırakmayacaktır" der; yeni bir Gediz kurulacağını açıklar. Ama ziyaret gerginlik içinde geçer. 6 Nisan tarihli Cumhuriyet'in manşetine göre depremzedeler Sunay'ı siyah bayrakla karşılar. Milliyet, çadır isteyen bir köylüye Cumhurbaşkanı'nın sabır tavsiye ettiğini yazar.

Salgın korkusu

Depremden günler sonra bölgede salgın hastalık tehlikesi baş gösterir. Enkaz altında kalan cesetler kokmaktadır. Bölgede çalışan Amerikalı bir doktor, Gediz'de bulaşıcı bir hastalığın görüleceği uyarısında bulunur. Kızılay'ın ilk yardım hastanesinde her gün 500 Gedizli aşılanır. Simav'da kızamık salgını başlar; sağlık ekipleri salgının yayılmasını önlemek için tedbir alır.

Kandilli Rasathanesi, ana depremden sonraki 24 saatte 250 kadar artçı deprem kaydeder. 7 Nisan akşamı bölge yeniden şiddetli bir depremle sarsılır; ana depremde hasar gören bazı binalar bu kez tamamen çöker. Neyse ki bu sarsıntıda can kaybı olmaz.

Yardım kampanyası

Milliyet gazetesi depremzedeler için bir bağış kampanyası başlatır. Kampanya altı günde 1 milyon 131 bin 900 liraya ulaşır. Koç Holding 650 bin, İstanbul Sanayi Odası yarım milyon lira bağışlar; Pirelli, Burla Grubu ve Eczacıbaşı yüzer bin lira verir. Almanya'daki Türk işçileri de kendi aralarında yardım toplar.

Uluslararası yardım da gelir. ABD un ve gıda, Almanya ve İsviçre yardım malzemesi ve uzman ekipler gönderir. O günlerde Boğaziçi Köprüsü kredisi görüşmeleri için Türkiye'de bulunan İngiltere Dışişleri Bakanı Michael Stewart deprem bölgesini ziyaret eder. Cumhuriyet'in 9 Nisan manşetine göre Stewart, depremzedelerle görüşürken ağlar.

Neyi değiştirdi

Resmî kayıtlara göre Gediz depreminde 1.086 kişi hayatını kaybetti; dönemin gazeteleri toplam kaybı 1.127 olarak verdi. Yaralı sayısı 1.260'ı buldu. Maddi hasar 150 milyon lira civarında hesaplandı.

Gediz, yeni ve daha güvenli bir yerde yeniden kuruldu. Deprem, Türkiye'de afet sonrası yerleşim yeri seçimi, kırsal konut yapımı ve yardımın köylere ulaştırılması konularında yapılan ilk kapsamlı tartışmalardan birine yol açtı. Yardımın örgütlenmesindeki aksaklıklar, sonraki yıllarda afet yönetiminin yeniden ele alınmasında hatırlatılan dersler arasında yer aldı.

Bugün

Gediz, depremden sonra kurulan yeni yerinde yaşamını sürdürüyor. Her 28 Mart'ta ilçede depremde ölenler anılıyor. İlçenin ılıcaları ve kaplıcaları, bölgenin yer altındaki hareketliliğin bugün de süren işaretleri.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Gaste Arşivi, "1970 Gediz Depremi" (Cumhuriyet ve Milliyet gazeteleri, 29 Mart - 9 Nisan 1970)
• USGS, M 7.2 - Gediz, Turkey
• Mitchell, W. A. (1976). Reconstruction After Disaster: The Gediz Earthquake of 1970. Geographical Review, 66(3).