1969 Yangjiang Depremi: Ölü Sayısı Bilinmeyen Deprem

26 Temmuz 1969, sabah 06.49. Güney Çin'de, Guangdong eyaletinin batı kıyısındaki Yangjiang ilçesi güne başlıyor. Yer birkaç saniye içinde iki kez sarsılıyor. On bin yedi yüzden fazla ev çöküyor, kıyıda topraktan kum ve su fışkırıyor. Ama bu depremde kaç kişinin öldüğü bugün de tartışmalı: Çin'in resmî kaydı 33 ölü diyor, ABD'nin kataloğu doğrulanmamış bir raporla 3.000. Deprem, Kültür Devrimi'nin en karanlık yıllarına denk geliyor ve o yıllarda Çin'den dışarıya çok az bilgi sızıyor.

Depremden önce

Yangjiang, Guangdong'un güneybatısında, Güney Çin Denizi'ne bakan bir kıyı ilçesidir. Adını içinden geçen Moyang Irmağı'ndan alır. Eyalet merkezi Guangzhou'ya yaklaşık 190 kilometre uzaklıktadır; halk Kantonca'nın bir kolu olan Gaoyang lehçesini konuşur. Köyler, Çin'in o yıllardaki düzenine göre halk komünlerine ve onların altındaki üretim tugaylarına bağlıdır.

Jeologlar bu bölgeyi Çin'in sakin topraklarından sayar. Guangdong, Güney Çin bloğunun görece kararlı bir parçasıdır; levha sınırları uzaktadır. Yine de kıyı boyunca, Guangdong'dan Fujian'a uzanan bir deprem kuşağı vardır. 1918'de bu kuşağın doğu ucunda, Shantou yakınlarındaki Nan'ao'da 7,3 büyüklüğünde bir deprem olmuştur. Yangjiang'ın kendisinde ise tarih kayıtlarında hasar yapan tek bir deprem bile geçmez.

Ülkenin durumu ise hiç sakin değildir. Mao Zedong'un 1966'da başlattığı Kültür Devrimi üçüncü yılındadır. Yangjiang, bu dönemin en kanlı olaylarından birine sahne olmuştur. Yangjiang'daki Komünist Parti komitesinin sonradan kabul ettiği rakamlara göre, Ocak 1968 ile Ocak 1969 ortası arasında yalnız Yangjiang ilçesinde 909 kişi, komşu Yangchun ilçesinde ise 2.664 kişi öldürülür. Hedef, "kara unsurlar" diye damgalanan aileler ve yakınlarıdır. Kıyımı ancak ordunun müdahalesi durdurur. Depremden yalnızca altı ay önce şiddet sona ermiştir.

O yaz Çin'in kuzeyi de sarsılmıştır. 18 Temmuz 1969'da, Yangjiang depreminden sekiz gün önce, Bohai Denizi'nde 7,4 büyüklüğünde bir deprem olur. Resmî kayıtlara göre o depremde 10 kişi ölür, 353 kişi yaralanır.

Sabah 06.49

Deprem 26 Temmuz 1969 Cumartesi sabahı, Pekin saatiyle 06.49'da başlar. Dünya saatine göre bu, 25 Temmuz akşamı 22.49'dur; bu yüzden yabancı kataloglarda depremin tarihi 25 Temmuz diye geçer.

USGS'nin yeniden hesapladığı konuma göre depremin merkezi Yangjiang şehrinin yaklaşık 17 kilometre güneybatısında, kıyıya yakın bir noktadadır. Büyüklüğü Çin'de yüzey dalgası ölçeğiyle 6,4 olarak verilir. Yabancı kataloglar daha düşük değerler hesaplar: ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) eski ölüm listesi 5,9 der, NOAA'nın aktardığı bir kayıt 5,8, Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin yeniden hesapladığı katalog ise moment büyüklüğünü 5,7 olarak verir. Odak derinliği sığdır: NOAA 5 kilometre, 1991'de yayımlanan bir odak mekanizması çalışması 9 kilometre hesaplar.

Sarsıntı sığ ve yerleşim yerlerinin hemen altında olduğu için, büyüklüğüne göre ağır hasar yapar. Çin kayıtları merkez bölgedeki şiddeti VIII olarak verir; bazı yabancı kaynaklar IX yazar. Kayıtlardaki ayrıntılar, sarsıntının birden fazla darbe hâlinde geldiğini gösterir. Kuzeydeki Zhaoqing'de pek çok kişi iki ayrı sallanma hisseder; ikincisi birincisinden güçlüdür. Xinyi'de deprem yüksek, patlamaya benzer seslerle gelir.

Fay, doğu-batı doğrultusunda uzanan, neredeyse dikey bir kırıktır. İki yaka birbirine göre yatay olarak, sağa doğru kayar. Bilim insanları sonradan bir tuhaflığı not eder: bu büyüklükte bir deprem için hem öncü hem artçı sarsıntıların sayısı alışılmadık derecede azdır.

Çöken köyler

Yıkımın merkezi, ilçe merkezinin batısında, doğudan batıya 19, kuzeyden güneye 10 kilometre uzanan bir şerittir. Bu şeritte Xitou, Zhigong, Chengcun ve Pinggang komünlerine bağlı on kadar üretim tugayının köyleri bulunur.

Çin Deprem İdaresi'nin kayıtlarına göre ilçe genelinde 10.762 ev tamamen çöker. 35.965 ev ağır, 90.840 ev daha hafif hasar görür. Toplamda 137 bini aşkın konut şu ya da bu ölçüde zarar görmüştür. Sulama ve taşkın setleri de yıkılır: 58 noktada set ağır hasar alır, 26 noktada çatlar, 2 noktada tamamen çöker.

Toprak da hareket eder. Beijin Limanı'nın kuzeyinde, kıyı boyunca ve ırmak kenarlarında çok sayıda yarık açılır; yarıklardan kum ve su fışkırır. Bu, suya doymuş kumlu toprağın sarsıntıyla sıvılaştığını gösterir. Bazı yerlerde yeni sıcak su kaynakları belirir, kuyulardaki suyun seviyesi ve rengi değişir. Longguanshan gibi tepelerde kayalar parçalanıp düşer; tek bir noktada düşen kaya yığını 225 metreküpü bulur.

Yangjiang şehrinin içindeki eski Konfüçyüs okulu ve tapınağı da hasar görür. 1485'ten beri bugünkü yerinde duran, en son 1800'de baştan onarılan bu yapı topluluğu 1933'ten beri ilkokul olarak kullanılmaktadır. Depremde binaların bir kısmı yıkılır; hasarlı kısımlar 1974'te tamamen yıkılıp yerine okul binası yapılır.

Sarsıntı uzaklara ulaşıyor

Deprem Guangdong'un geniş bir bölümünde hissedilir. Xinyi'de on kadar ev çöker, 1.200'ü aşkın ev kısmen yıkılır. Daha uzak ilçelerde ciddi hasar yoktur, ama sarsıntı açıkça hissedilir. Fengkai'de insanların başı döner, duvarlar hafifçe eğilir, çatı kiremitleri takırdar. Deqing'de deprem, yanından bir motorlu araç geçiyormuş gibi bir sesle gelir; kapılar ve pencereler sarsılır, leğenlerdeki su çalkalanır. Yunan'daki Hekou köyünde eski bir ata tapınağının çatısından otuzdan fazla kiremit kayar. Panyu'da evler, ağaçlar ve teller sallanır.

Sarsıntı komşu Guangxi bölgesine de ulaşır. USGS'nin kaydına göre Guangxi'deki Teng ve Rong ilçelerinde de bir miktar hasar olur. Yaklaşık 250 kilometre doğudaki Hong Kong'da da deprem hissedilir. USGS ve Vikipedi, Hong Kong'da hafif hasar olduğunu yazar. Hong Kong Gözlemevi ise kendi kayıtlarında, 1905'ten beri hissedilen depremler arasında hasar bırakan tek olayın 1918 Nan'ao depremi olduğunu belirtir. İki kaynak bu noktada birbirini tutmaz.

33 mü, 3.000 mi?

Yangjiang depreminin en büyük sorusu ölü sayısıdır. Çin Deprem İdaresi'nin bilim yayın sitesindeki kayda göre Yangjiang ilçesinde 33 kişi ölür, 236 kişi ağır, 762 kişi hafif yaralanır. Bu, Çin'in resmî rakamıdır ve bugün Çin kaynaklarında geçen sayı budur.

ABD'nin NOAA kurumunun Önemli Depremler Veritabanı ise aynı deprem için 3.000 ölü yazar. Ama bu rakamın yanına kendisi bir not düşer: "doğrulanmamış". USGS'nin eski ölümcül depremler listesi de aynı 3.000'i verir ve rakamın doğrulanmamış raporlara dayandığını açıkça belirtir. USGS bu tahmini neden makul bulduğunu da açıklar: depremsiz sayılan bir bölgede çöken ev sayısı çok yüksektir ve deprem sabah saatinde, saat 06.49'da gelmiştir.

İki rakam arasında neredeyse yüz kat fark vardır ve hangisinin doğru olduğu bugün kesin olarak bilinemez. 3.000 rakamının kaynağı belirsizdir; kimin, nereden, hangi bilgiyle verdiği kayıtlarda görünmez. 33 rakamı ise resmî kayıttır ama o yılların Çin'inde resmî kayıtların ne kadar eksiksiz tutulduğu da ayrı bir sorudur. Karşılaştırma için: sekiz gün önceki Bohai depreminde, resmî kayda göre 15.190 ev yıkılmış ve 10 kişi ölmüştür. Yani o yıllarda Çin'de çok sayıda evin yıkılıp az kişinin öldüğü başka resmî kayıtlar da vardır.

Bu yazıda iki rakam da yer alıyor; hiçbirini kesin doğru olarak sunmuyoruz. Bilinen şu: 10.762 ev çöktü, ölü sayısı en az 33, yaralı sayısı resmî kayda göre bini aştı.

Sessiz yıllar

Deprem, Çin'in dış dünyaya en kapalı olduğu yıllara denk gelir. O yıllarda büyük afetlerin bile duyurulması yıllar alabilir. Bunun en çarpıcı örneği, Yangjiang'dan altı ay sonra, 5 Ocak 1970'te Yunnan'daki Tonghai depremidir. 7,1 büyüklüğündeki o deprem en az 10 bin kişiyi öldürür, ama Çin hükümeti onu on yıldan uzun süre kamuoyuna duyurmaz. O depremin ardından yabancı basına ulaşan tek haber, Hong Kong Gözlemevi'nin "şiddetli" bir deprem kaydettiğini aktaran bir Reuters haberidir.

Yangjiang depreminin ilk saatlerine, kurtarma çalışmalarına, enkazdan çıkarılan insanlara, ailelerini kaybedenlere dair erişebildiğimiz kaynaklarda hiçbir ayrıntı yok. Kimin, hangi köyde, nasıl kurtulduğu yazıya geçmemiş ya da bizim ulaşabildiğimiz kayıtlara girmemiş. Yetkililerin bölgeye gidip gitmediği, ne söyledikleri, yardımın nasıl ulaştığı da belli değil. Bu yüzden bu yazıda ad verilmiş bir tanık, alıntılanmış bir söz yok. Bu deprem için böyle bir eksiklik, depremin kendisi kadar o dönemin de bir parçası.

Elimizde kalan, yıkımın kuru dökümüdür: ev sayıları, çatlayan setler, kum fışkıran yarıklar, uzak ilçelerde takırdayan kiremitler. Bu döküm Çin'de sonradan derlenen deprem kataloglarına girer ve NOAA'nın kaydına da İngilizce olarak aktarılır.

Neyi değiştirdi

Yangjiang depremi, büyük bölümü Guangdong'da kalan Heyuan-Yangjiang deprem kuşağında kaydedilen en büyük depremdir. Güney Çin'in "kararlı kıta" sayılan bölgelerinde bile hasar yapıcı depremlerin olabileceğini gösterir. Araştırmacılar bu tür bölgelerde sismik enerjinin daha az sönümlendiğini ve sığ depremlerin, benzer büyüklükteki levha sınırı depremlerinden daha geniş alanda hasar yapabildiğini vurgular.

Yangjiang, depremden sonra da sessizleşmez. Ana şokun ardından merkez bölgede ve çevresinde küçük ve orta depremler on yıllarca sürer. 2016 sonuna kadar bölgede 5 civarında dokuz deprem daha olur; bunlardan biri, 28 Ocak 1986'daki 5,4 büyüklüğündeki deprem, son elli yılda Guangdong'da kaydedilen en büyük depremdir. 1970 ile 2019 arasında Yangjiang'da 11.805 deprem kaydedilir; bu, eyalette Heyuan'dan sonraki en yüksek sayıdır.

Bu küçük depremler, 1969'da kırılan fayı anlamanın anahtarı olur. Guangdong Deprem İdaresi'nden araştırmacılar 2018'de 2010-2016 arasındaki 1.411 küçük depremin yerini yeniden hesaplar. Sonuca göre ana depremi doğuran fay, Pinggang Fayı'nın yaklaşık 15 kilometrelik güneybatı kesimidir; fay denize kadar uzanır. Onu neredeyse dik açıyla kesen 28 kilometrelik Chengcun Fayı da bölgedeki depremlerin bir bölümünü üretir.

Deprem, Hong Kong'un deprem tehlikesi hesaplarında da yer alır. Hong Kong Gözlemevi ve Hong Kong Üniversitesi araştırmacıları, yüksek binaları etkileyebilecek uzak depremleri incelerken Yangjiang'ı bölgenin en büyük iki karasal deprem kaynağından biri olarak ele alır.

Bugün

Yangjiang bugün iki buçuk milyonu aşkın nüfusuyla il düzeyinde bir şehirdir. Hızlı tren köprüleri, sanayi bölgeleri ve Hailing Adası'nın kumsallarıyla tanınır. Şehir, Çin'in en büyük nükleer santrallerinden birine, altı reaktörlü Yangjiang Nükleer Santrali'ne de ev sahipliği yapar. 1969'da en ağır yıkılan komünlerden Pinggang'ın adı bugün otoyoldaki bir dinlenme tesisinin tabelasında okunur.

Depremde hasar gören Konfüçyüs okulunun ayakta kalan kısmı, dört yapıdan oluşan bir grup olarak hâlâ bir ilkokulun bahçesinde durur. 2008'de Guangdong eyaletinin koruma altındaki kültür varlıkları arasına alınır. Okulun eski kütüphanesinin yerinde ise 2003'te yeni bir bina yükselir.

Elli yılı aşkın süre sonra, Yangjiang depreminde kaç kişinin öldüğü hâlâ tek bir rakamla söylenemiyor. Kesin olan, bir yaz sabahı on binlerce evin bir anda yıkıldığı ve bölgenin bundan sonra bir deprem bölgesi olarak anıldığıdır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 4492 (Çin kataloğundan aktarılan hasar ayrıntıları ve doğrulanmamış 3.000 ölü)
• USGS, Earthquakes with 1,000 or More Deaths since 1900 (arşiv kopyası, 2013)
• USGS / ISC-GEM, olay iscgem807433 (yeniden hesaplanmış büyüklük ve konum)
• Çin Deprem İdaresi bilim yayın sitesi (kepu.net.cn), "Guangdong Yangjiang depremi" (arşiv kopyası)
• Lin Qun, Liu Tepei ve diğ. (2018). 1969 Yangjiang Ms 6,4 depreminin fay düzlemi parametreleri. Zhongguo Dizhen (Earthquake Research in China), 34(4)
• Liu, Lanbo (2001). Stable Continental Region Earthquakes in South China. Pure and Applied Geophysics, 158
• Megawati, K. ve diğ. (2004). Simulation of Distant Earthquakes Affecting Hong Kong. Hong Kong Gözlemevi, Reprint 645
• Hong Kong Gözlemevi, Records of Felt Earth Tremors in Hong Kong
• Guangdong'un 50 yıllık deprem verisi üzerine haber (Zhanjiang Daily / Tencent Haber, 2022)
• Vikipedi (İngilizce ve Çince): 1969 Yangjiang earthquake, Yangjiang Massacre, Yangjiang, 1969 Bohai earthquake, 1970 Tonghai earthquake, Yangjiang Konfüçyüs okulu (başlangıç kaynağı)