1847 Zenkōji Depremi: Hacıların Gecesi ve Üç Hafta Sonra Gelen Sel

8 Mayıs 1847, bahar gecesi. Japonya'nın Shinano eyaletinde, bugünkü Nagano şehrinin çekirdeği olan Zenkōji tapınak kasabası hacılarla dolu. Tapınağın gizli Buda heykelinin kopyası halka açılmış; ülkenin dört bir yanından gelen yolcular hanlarda, tapınak konaklarında uyuyor. Saat ona doğru yer yarılıyor. Önce evler çöküyor, sonra yangın başlıyor; dağlarda kopan toprak nehirleri tıkıyor ve üç hafta sonra bir sel geliyor.

Hacıların kasabası

Zenkōji, Japonya'nın en eski ve en çok ziyaret edilen tapınaklarından biridir. Asıl kutsal heykeli kimseye gösterilmez; yerine yapılmış bir kopya, belirli yıllarda halka açılır. Bu törenlere kaichō, tapınağın kendi yerinde yapılanına ise "evdeki gösterim" anlamında igaichō denir. Edo döneminde bu gösterimler sabit bir takvime bağlı değildir; bir onarım bittiğinde ya da tapınakta sürekli okunan dua gün sayısı bir eşiğe vardığında düzenlenir.

1847 baharında böyle bir gösterim vardır: tapınakta okunan sürekli duanın 65.000. günü için düzenlenen anma. Japon hükümetinin 2007'de hazırladığı rapora göre tören ay takviminin üçüncü ayının dokuzunda ya da onunda başlamıştır, yani depremden yaklaşık iki hafta önce. Gondō köyünün muhtarı Nagai Kōichi, sonradan yazıp kendi eliyle resimlediği anılarında o günleri anlatır: tapınağa giden taş yolun iki yanına onlarca dükkân dizilmiş, hediyelik eşya satılmaktadır; arka sokaklarda at gösterisi, cambazlar ve tiyatro için yirmiden fazla çadır kurulmuştur. Nagai, kalabalığın canlılığını anlatacak söz bulamadığını yazar.

Tapınağın çevresindeki kasaba, bitişik köylerle birlikte yaklaşık 10 bin kişilik bir yerleşimdir. Evler ahşaptır, sokaklar dardır. Gösterim döneminde nüfus hacılarla birlikte birkaç katına çıkar. Depremden birkaç gün önce, ayın yirmisinden sonra, bölgede küçük sarsıntılar hissedilmiştir.

Saat ona doğru

Deprem ay takvimiyle Kōka döneminin dördüncü yılı, üçüncü ayın 24'ünde, yeni takvimle 8 Mayıs 1847'de gelir. Hükümet raporu saati "gece on civarı" olarak verir; İngilizce kaynaklarda 21.30 geçer. Büyüklüğü 7,3 ile 7,4 arasında hesaplanır; 1995 Kobe depreminden biraz büyüktür.

Kırılan fay, bugün Nagano Havzası Batı Kenarı Fayı denen ters faydır. Kırılma yaklaşık 50-60 kilometre boyunca uzanır; havzanın batısındaki dağlık blok, doğudaki ovanın üzerine iki-üç metre kadar biner. Bu yüzden en ağır yıkım fayın batı yakasında, yukarı kalkan blokta olur. Sarsıntı 300 kilometreden uzak yerlerde, Akita'dan Wakayama'ya kadar hissedilir.

Gece olduğu için hacıların çoğu hanlardadır. Yabancı oldukları bir kasabada, karanlıkta, çöken çatıların altında kalırlar. Tokyo Üniversitesi Kütüphanesi'nin 2008 sergisindeki bilgiye göre ana salonun önündeki çan yerinden fırlar ve salonun bir direğine çarpar; çizik bugün de görülebilir.

Hanlar yanıyor

Çöken evlerde ocak ateşleri ve lambalar devrilir. Hanların yoğun olduğu sokaklarda birkaç yerden birden yangın çıkar ve alevler üç gün boyunca yayılır. Hükümet raporu, yangının ilk anda söndürülememesini kaybı büyüten başlıca etkenlerden biri sayar.

Matsushiro beyliğinin şogunluğa gönderdiği hasar bildirimi kasabanın tablosunu verir. Tapınak kasabasının sekiz mahallesinde 2.194 ev yanmıştır; 156 ev yıkılmış ama yanmamış, yalnız 142 ev ayakta kalmıştır. Ana salonun içi ağır hasar görmüştür ama salon yanmamıştır. Rahiplerin kırk altı konağı, tapınağın iki yönetim dairesinden Daihongan'ın tamamı ve kasabadaki iki tapınak kül olmuştur.

Aynı bildirime göre kasaba halkından 1.275 kişi (607 erkek, 668 kadın) ölmüştür. Tapınak konaklarında ve hanlarda kalan yolculardan ölenlerin sayısı "yaklaşık" 1.029 olarak yazılır. Bildirim ayrıca bir not düşer: bazı hanlarda hancının ailesi de tümüyle öldüğü için, oradaki konukların yaşayıp yaşamadığını bilen kimse kalmamıştır.

Yangın yalnız Zenkōji'de değildir. Güneydeki Inariyama konak kasabasında yaklaşık 800 metrelik ev sırası otuz saatten uzun süre yanar. Matsumoto beyliğine bağlı Shōnai köyünden gösterime gelen bir grup, Inariyama'da Maruya adlı handa kalmaktadır; içlerinden on kişi yanarak ölür. Köyün belgelerine göre hepsi karı koca ve çocuklarıyla gelmiş ailelerdir.

Gondō tarlalarında sabah

Nagai Kōichi deprem gecesini evinde geçirmez; o gece tesadüfen tapınağın yakınında, açıkta kalmıştır. Sabah ailesiyle birlikte Gondō'daki evine ancak varabilir. Duvar yıkılıp yolu kapatmış, komşu ev çöküp ara sokağı tıkamıştır. Kurtarabildiği eşyaları teker teker evin bir sokak ötesindeki arpa ve kolza tarlasına taşır; paravanlar, kafes kapılar ve sürgülü kapı kanatlarıyla bir barınak yapar, damını da eline geçen ne varsa onunla örter.

Köylüler de aynı şeyi yapar. Artçı sarsıntılar yüzünden kimse evine giremez; insanlar kırık kapıları, yırtık kâğıt pencereleri tarlalara taşıyıp çevrelerini kapatır. Öğleden sonra tapınak kasabasından gelen yangın Gondō'ya da sıçrar. Tarlaya kaçanlar yaralıları ve hastaları tedavi etmeye, çocukları ve yaşlıları korumaya çalışır.

Artçılar bitmek bilmez. Bölgedeki bir kayda göre ilk otuz günde 924 sarsıntı sayılır; hükümet raporu ilk ayın toplamını yaklaşık bin olarak verir. Beş gün sonra, 13 Mayıs'ta, kuzeydeki Takada yöresinde 6,5 büyüklüğünde ayrı bir deprem daha olur ve en az yirmi kişi ölür.

Daimyo bölgede

Bölgenin büyük kısmı Matsushiro beyliğine aittir. Beyliğin başında, şogunluğun yönetim kurulunda da görev yapmış olan Sanada Yukitsura vardır. Yukitsura hasarı yerinde görmek için bölgeyi kendisi dolaşır; yanında bulunan ressam Aoki Sekkei gördüklerini gerçekçi bir dille resmeder. Beyliğin şogunluğa bildirdiğine göre yalnız Matsushiro topraklarında irili ufaklı 41.051 yerde dağ kayar ya da çöker. Bu kaymaların haritası, beyliğin "Shinshū Büyük Deprem Haritası"nda işaretlenir.

Beylik tapınağın iki yönetim dairesine 500 çuval tohumluk pirinç ödünç verir. Komşu Matsumoto beyliği bir subay ve elli adamını miso ve kazanlarla Matsushiro'ya yardıma gönderir. Matsumoto, Zenkōji'den evine dönen yolcuların geçtiği üç konak kasabasındaki hanlara indirimli ücret almalarını ve parası olmayanı da barındırmalarını emreder.

Hükümet raporu, Matsushiro beyliğinin hasar kayıtlarını, harita ve resimlerini dönemine göre ayrıksı ölçüde düzenli bulur; 1847 depreminin bu kadar ayrıntıyla bilinmesini büyük ölçüde bu kayıtlara bağlar.

Dönmeyen hacılar

Depremden sonraki haftalarda kasabaya başka bir kalabalık gelir: Echigo'dan, Owari'den, ülkenin uzak köşelerinden yakınlarını aramaya gelenler. Gösterime gidip dönmeyen anne babalar, eşler, çocuklar aranmaktadır. Ama kayıt yoktur, kimin hangi handa kaldığını bilen yoktur. Tapınak, ana salonun arkasında, yaklaşık 13 metreye 22-24 metre boyutunda, üç metre derinliğinde büyük bir çukur kazdırıp ölüleri oraya gömmüştür. Uzaktan gelenler bu toplu mezarın önünde eğilip dua eder ve evlerine eli boş döner.

Tapınak, ana salonun doğusundaki çamlığın dışında hastalar ve başka eyaletlerden gelip zor durumda kalanlar için büyük bir barınak kurar. Kasabadaki doktorların ilaç kutuları depremde kırılmış, ilaçlar birbirine karışmıştır; tapınak doktorlara para verip yeni ilaç aldırır. Barınağın yanına çay ikram edilen küçük bir kulübe yapılır.

Sonraki haftalarda, adının söylenmemesini isteyen bir hayırsever tapınak içindeki yangın yerini temizletir, devrilen taş fenerleri kaldırtır, hanlarda ölen yolcuların kemiklerini gömdürür ve yüz gün boyunca ölüler için dua törenlerinin masrafını üstlenir. Yakındaki bir tapınağın mezarlığına "ölenlerin kemiklerinin konduğu yer" yazılı bir levha dikilir. Bugün tapınak bahçesinde duran "Deprem Kurbanları Anıtı" büyük olasılıkla bu yerin üzerine kurulmuştur.

Ölü sayısı tam bilinmez. Japon Wikipedia'sı kasabadaki ölüleri 2.486, bölgenin tamamını 8.600'ün üzerinde verir. Beylik bildirimlerinden derlenen bir hesap Kuzey Shinano için 8.158 ölü sayar. Hükümetin afet kurulu toplamı 8 bin ile 10 bin arasında, tapınak çevresindeki ölüleri yaklaşık 3 bin, ölen yolcuları yaklaşık 1.700 olarak verir; aynı kurumun 2007 raporu "on bin kişi civarında" der. Tokyo Üniversitesi'nin sergisi ise 8 bin ile on bin küsur arasında bir aralık yazar. Farkın bir nedeni, hanlarda adı bilinmeden ölen yolculardır.

Sai Nehri'nde biriken göl

Deprem dağlarda başka bir felaket hazırlamıştır. Sai Nehri'nin sağ kıyısındaki Iwakura Dağı'nın (Kokūzō Dağı) iki yamacı çöker. Yaklaşık 20 milyon metreküp toprak ve kaya nehri tıkar; yığının yüksekliği 65 metreyi bulur. Mevsim bahardır, Japon Alpleri'nde eriyen kar suları Sai Nehri'ne akmaktadır. Su hızla yükselir, kıyıdaki köyler tek tek göl altında kalır. Iwakura ve Magose köyleri tamamen sular altında kalır. Nehir boyunca uzanan göl yaklaşık 23 kilometre uzunluğa ulaşır.

Barajın aşağısında ise nehir neredeyse kurur. Hükümet raporuna göre ovada kalan su birikintilerinden sazan ve alabalık elle toplanır, Tanbajima geçidinde nehir hasır sandaletlerle yürünerek geçilebilir.

Matsushiro beyliği bunun ne demek olduğunu bilir. Ovadaki halka uyarı yapılır, yüksek yerlere çekilmeleri emredilir; dağ köylerine kaçanları güler yüzle karşılamaları sıkıca tembihlenir. Nehrin ovaya çıktığı ağızda set yapımına başlanır. Barajı gören tepelere iki gözetleme kulübesi kurulur: baraj yıkılırsa duman işareti yakılacak, haber çan ve gonglarla köylere iletilecektir. Beyliğin askeri bilgini Sakuma Shōzan'ın, toprak yığınını barutla patlatıp gölü boşaltmayı önerdiği, ama bu önerinin masraf yüzünden kabul edilmediği aktarılır.

On dokuzuncu gün

Göl, tıkanmadan on altı gün sonra yığının üzerinden taşmaya başlar ve üç gün boyunca seti oyar. Depremden on dokuz gün sonra, 27 Mayıs akşamı, toprak set büyük bir gürültüyle yıkılır. Gözetleme yerinden duman yükselir, çanlar çalınır.

Biriken su ovaya boşalır. Nehrin ovaya çıktığı Koichi'de su bir an için 20 metre yükselir. Sel dört saatten uzun süre ovada dolaşır, Kawanakajima'yı yutar, Chikuma Nehri'ne karışıp aşağı köyleri de basar. Japon Wikipedia'sına göre 31 köy sular altında kalır; selin yükselmesi Nagaoka'da bile 1,5 metre olarak kaydedilir ve su bir gün içinde Japon Denizi'ne ulaşır. Beylik setleri de selle birlikte yıkılır.

Halkın çoğu önceden çekildiği için ölü sayısı sarsıntıya göre azdır, ama kaynaklar farklı rakamlar verir: Matsushiro bildirimi 22, İngilizce kaynaklar 35, hükümet raporunun girişi "yaklaşık 100" yazar. Rapora göre ölenler ya uyarıya uymayanlar ya da yirmi gün beklemekten bıkıp tarlasına dönen çiftçilerdir.

Yardım ve yeniden yapılanma

Hükümet raporu yardımın ilk günlerini adım adım sıralar. Ertesi günden itibaren komşu köylerden pirinç topları, miso turşusu ve tuzlu somon gelir. Bir hafta sonra geçici barınaklar kurulmuştur, ama bazılarında yaklaşık on metrekarelik bir kulübede yirmi kişi kalmaktadır. Yine bir hafta sonra Nagai Kōichi Gondō'da ölüler için bir anma töreni düzenler; tapınak da kendi geçici salonunda törenlere başlar. On gün sonra hamamlar ve berberler açılır. Yaklaşık yirmi gün sonra kasaba halkına kalıcı ev yapma izni verilir.

Ueda beyliğinde bey, yıkılan konak kasabası için bütün beylikte para toplatır; ama paranın paylaşımı konusunda hancılarla hamallar arasında anlaşmazlık çıkar. Matsushiro beyliğinin hazinesi yeniden yapılanmanın masrafları yüzünden çöker ve Edo döneminin sonuna kadar toparlanamaz.

Halk bu felakete acı bir şiirle karşılık verir. Dönemin kısa hiciv şiirlerinden biri, ölmek isteyenleri Shinano'daki Zenkōji'ye çağırır; çünkü orada insan toprağa gömülür, suya gömülür ve yakılır. Yıkılan evler, yangın ve sel böylece üç cenaze biçimine benzetilir. 1855'te bölgeden geçen Kiyokawa Hachirō, tapınak kasabasının toparlandığını ama çevredeki yerlerin hâlâ ıssız göründüğünü yazar.

Neyi değiştirdi

Shinano'daki felaketi uzaktan izleyenler, yedi yıl sonra kendi sıralarının geleceğini bilmez. 1854 ve 1855'te Iga-Ueno, Ansei Tōkai, Ansei Nankai ve Ansei Edo depremleri birbiri ardına gelir ve her biri binlerce can alır.

1847 Zenkōji depremi bugün Japonya'da başka bir nedenle de anılır. 2004 Niigata Chūetsu depreminde bir heyelan Imo Nehri'ni tıkayıp doğal bir baraj oluşturduğunda, uzmanlar Iwakura Dağı'nı hatırlar. Hükümetin 2007 raporu iki olayı karşılaştırır: duman işaretinin yerini internet üzerinden canlı görüntü almıştır, ama barajı gözetlemek ve en kötüsüne göre hazırlanmak aynı kalmıştır.

Raporun öne çıkardığı bir başka ders, turistlerdir. Kasabayı tanımayan binlerce yolcu, depremin en savunmasız kurbanları olur; çoğunun kimliği bile belirlenemez. Rapora göre bu, Edo döneminden önceki depremler arasında Zenkōji'yi ayıran özelliktir. Bu türden ters fay depremlerinin tekrarlanma aralığı bin yıl kadardır; rapor, bu kadar uzun aralıkların bilinçli bir çaba olmadan unutulup gittiğini hatırlatır.

Bugün

Zenkōji bugün Nagano şehrinin merkezinde, eskisi gibi bir hac yeridir. Heykel kopyası artık altı yılda bir halka açılır; son gösterim, salgın nedeniyle bir yıl ertelenip 2022 baharında 88 gün sürdü. Tapınak bahçesinde Deprem Kurbanları Anıtı duruyor; ana salondaki direkte çanın bıraktığı iz de yerinde.

Iwakura Dağı'nın çöken yamaçları ve depremde oluşan fay basamakları Nagano'nun batısında hâlâ görülebiliyor. Kendi heyelanıyla oluşan küçük bir göl, Yanagikubo Gölü, hiç yıkılmadığı için bugün de duruyor.

Kaynaklar

• Japonya Kabine Ofisi, Merkezî Afet Önleme Konseyi, Afet Derslerinin Aktarımı Uzmanlar Komitesi (2007). 1847 Zenkōji Depremi Raporu (giriş, 2. ve 4. bölümler)
• Japonya Kabine Ofisi, Kōhō Bōsai dergisi, sayı 45 (Mayıs 2008), "Geçmiş afetlerden öğrenmek: 1847 Zenkōji depremi"
• Tokyo Üniversitesi Kütüphanesi (2008). Sergi panosu: 1847 Zenkōji Depremi
• Nagai Kōichi, Jishin Kōsei Zokugo no Tane (1847-1848; hükümet raporunda aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (Japonca), 善光寺地震 (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce), 1847 Zenkoji earthquake ve Zenkō-ji (başlangıç kaynağı)