1703 Genroku Depremi: Yanan Odawara ve Bōsō'yu Vuran Dalga

31 Aralık 1703, gece saat iki. Japon takvimine göre Genroku döneminin 16. yılı, 11. ayın 23'ü. Şogun Tokugawa Tsunayoshi'nin başkenti Edo uykuda; Tōkaidō yolunun hanlarında yolcular, Sagami ve Bōsō kıyılarında balıkçı köyleri karanlıkta. Denizin altında, Sagami Çukuru boyunca iki levha arasındaki fay kırılıyor. Odawara kalesi yanacak, kıyıları dakikalar içinde bir dalga vuracak, Bōsō yarımadasının ucu metrelerce denizden yükselecek. 220 yıl sonra aynı fay 1923 Büyük Kantō depremini üretecek.

Kantō, 1703 sonbaharı

1703'te Edo, şogunluğun merkezidir. Şogun Tsunayoshi'nin yönetimi para sıkıntısı içindedir; hazine, altın ve gümüş paraların ayarı düşürülerek ayakta tutulmaya çalışılır, fiyatlar yükselir. Şehirde, hayvanları koruma yasaları yüzünden kurulan köpek barınaklarının giderleri için halktan ayrıca "köpek vergisi" toplanır.

Yılın başında Edo büyük bir olayla çalkalanmıştır: efendilerinin intikamını alan Akō'lu 47 samuraydan 46'sına ay takviminin ikinci ayında seppuku emredilir. Samurayların 15 yaşını geçmiş dört oğlu ise sürgüne, İzu Ōshima adasına gönderilir. Aralarında en küçüğü 15 yaşındadır.

Kantō depremlere yabancı değildir. 1633'te Odawara büyük bir sarsıntıyla yıkılmıştır; 1649'da Edo, 1697'de Sagami yeniden sallanır. Bōsō yarımadasının bazı kıyıları ise 1677'de bir tsunami görmüştür ve o geceyi hatırlayanlar hâlâ hayattadır. Deprem gecesinden beş gün önce, 18 Kasım'da (ay takvimiyle), Edo'nun Yotsuya semtinde çıkan bir yangın şehrin güney ucundaki konakları ve evleri yakmıştır.

Gece ikide

Sarsıntı gece saat ikiye doğru başlar ve uzun sürer. Bugünkü hesaplar büyüklüğünü 7,9 ile 8,2 arasında verir; bazı çalışmalar 8,4'e, hatta 8,5'e kadar çıkar. Kırılma, 1923'te kırılan Sagami Körfezi kesimini ve ondan daha fazlasını, Bōsō yarımadasının güneydoğu açıklarına uzanan bir bölümü de içine alır.

Edo'da Şogun'un nüfuzlu danışmanı Yanagisawa Yoshiyasu, oğluyla birlikte hemen kaleye koşar. Kendi tuttuğu kayıtta, Edo Kalesi'nin ana kapısı önündeki hendeğin taşıp suyun köprünün üstünden aştığını, maiyetindeki adamların onları sırtlarında taşıyarak geçirdiğini yazar. Kalenin taş duvarları, kuleleri ve kapıları yer yer çöker.

Bilgin Arai Hakuseki o gece 47 yaşındadır; Yushima'daki evinden çıkıp hizmet ettiği Kōfu beyinin konağına koşar. Daha sonra yazdığı hatıratta, yol boyunca sokağa dökülen esnafa evlerdeki lambaları söndürmelerini, yoksa çöken evlerden yangın çıkacağını bağırdığını anlatır. Duyduğu sesi, çok sayıda yemek çubuğunun birden kırılmasına benzetir: evler yıkılmakta, insanlar bağırmaktadır. Vardığı yerde enkazdan cesetler çıkarılır; kuyular kurumuş olduğu için yangını söndürecek su yoktur.

Edo'nun dolgu arazilerinde zemin sıvılaşır. Shinbashi'deki Tatsuno beyinin konağının kazısında, bu gece yerden fışkıran kumun izleri 20. yüzyılın sonunda bulunacaktır. Edo'nun belediye bildirilerinin toplandığı derlemedeki bir nota göre yer kimi yerde birkaç santim, kimi yerde iki metreye yakın yarılır, depolar çöker, nehirlere dört kez su girip çekilir.

Odawara yanıyor

Asıl yıkım Edo'nun güneybatısında, Tōkaidō yolu boyuncadır. Kawasaki'den Odawara'ya kadar menzil kasabaları neredeyse tamamen çöker. Odawara'da kalenin ana kulesi, iç sarayı, kuleleri, kapıları ve surları yıkılır. Bir yerel kayda göre, ilk sarsıntıdan hemen sonra kaleye yakın Komine semtindeki bir samuray konağından ateş çıkar, rüzgârla önce yıkık ana kuleye, sonra saraya ve şehrin dükkânlarına sıçrar. Kış gecesidir; evlerde mangallarda kül altında kor vardır. Odawara'nın ahşap kaplamalı çatıları hafif olduğu için az kişiyi ezer, ama ateşe karşı savunmasızdır.

Şehrin altından geçen su kanalı yıkılıp taşar; yangına karşı hiçbir işe yaramaz. Bir başka eski kayıt, enkaz altında kalıp yardım bekleyen insanların ateşin hızla gelmesiyle diri diri yandığını, ebeveynlerin çocuklarını göre göre çıkaramadığını anlatır. Yanan evlerden kaçıp sahile koşanlardan bir kısmını da dalga alır. Odawara'daki yangın, ertesi gün güneş battıktan sonra söner. Şehrin 19 mahallesinden 10'u yanmıştır; yalnız şehirde samuray, kasabalı ve yolcu olarak 845 kişi ölür ya da kaybolur.

Kıyıya gelen dalga

Sarsıntıdan kısa süre sonra tsunami Sagami Körfezi'nin ve Bōsō yarımadasının kıyılarını vurur. İzu yarımadasında Itō'da su, nehir boyunca iki kilometreden fazla içeri girer. Bugün Butsugen-ji tapınağında duran bir anma taşı, Itō'da 163 kadın ve erkeğin boğulduğunu kaydeder. Kawana'da 200'ü aşkın, Atami'de evlerin neredeyse tamamı sulara gider. Kamakura'da bir kayda göre 600 kadar kişi boğulur; deniz suyu Tsurugaoka Hachimangū türbesinin ikinci kapısına kadar ulaşır.

Odawara beyliğinin İzu'daki 17 köyünde 485 ev, büyük olasılıkla dalgayla, yok olur; ölü sayısı evlerin sayısını geçer. Dalganın gece ve çok kısa sürede gelmesi, insanlara kaçacak zaman bırakmaz.

En ağır darbeyi Bōsō yarımadası yer. Kıyılar 5 ile 10 metre arasında dalgalarla dövülür; Wada'da bir tapınağın merdivenine kadar çıkan suyun yüksekliği 10,5 metre olarak hesaplanır. Kujūkuri'nin düz ve alçak ovasında su kıyıdan kilometrelerce içeri yürür. Mobara'daki Washusan-ji tapınağında 1753'te dikilen anıt, ovanın on köyünde 2.154 kişinin boğulduğunu tek tek sayar; yalnız Ichinomatsu'da 845 kişi. Kamogawa'daki Yokosuka köyünde bir kayda göre 399 ev sulara gider, 690 kişi ölür. Hota'da 311 kişi dalgaya kurban gider.

Usami'nin beklediği deniz

İzu'daki Usami köyünde o geceyi, 60 yıl sonra köy tapınağına dikilen bir taş anlatır. Sarsıntı dinince köylüler toplanır. Yaşlılar 1633 depremini hatırlatır: o zaman önce kuyular ve dereler kurumuş, deniz yüzlerce metre çekilmiş, kumda kalan balıkları toplayan gençler köye döndükten sonra dalga gelmiş, yalnızca iki üç kişi boğulmuştur. Köylüler bu kez de aynısını konuşarak denizin çekilmesini bekler. Ama dere kurumaz, deniz çekilmez; dalga birden gelir. Usami'de 380'den fazla kişi ölür.

Bōsō'da ise tersi yaşanır. Tarihçi deprem bilimci Tsuji Yoshinobu'nun hesabına göre, 1677 tsunamisini yaşamış Kamogawa, Onjuku ve Ichinomiya gibi kıyılarda, yıkılan her ev başına düşen ölü sayısı belirgin biçimde düşüktür. 27 yıl önceki dalgayı hatırlayan insanlar, sarsıntı biter bitmez yükseğe kaçmıştır.

Sürgündeki çocuk ve yoldaki rahip

İzu Ōshima adasının Okada köyünde dalga 58 evi, 18 tekneyi ve 56 kişiyi alır; ölenlerden ikisi sürgündür. Akō samuraylarının adaya sürülen oğullarından Mase Sadahachi, 20 yaşında bir gençtir. Depremden dokuz gün sonra, sürgün arkadaşı Yoshida Den'nai'nin eniştesine yazdığı mektupta, büyük deprem ve tsunamiye rağmen kendilerinin yara almadığını, merak edilmemesini ister ve onların haberini bir an önce almak istediğini yazar. Mektup bugün Akō samuraylarından birinin soyundan gelen bir ailede saklanır; depremin adada yaşandığını anlatan nadir tanıklıklardan biridir. Sadahachi, affı göremeden 1705'te adada hastalanıp ölür.

Kyoto'daki Shimogamo türbesinin rahibi Nashinoki Suketsuki, Edo'dan dönüş yolunda ilk gece Totsuka'daki handa depreme yakalanır. Han yıkılmaz ama yolcular gecenin geri kalanını soğukta, hanın arkasındaki tarlada titreyerek geçirir. Yol kapanmıştır; rahip gelen yolculardan haber toplayarak dört gün bekler. Nagasaki'ye giden valinin maiyetinden yarı ölü bir adamın sedyeyle Edo'ya taşındığını görür. 27 Kasım'da Odawara'ya vardığında, gördüğü manzarayı yolculuk notlarına yazar: kale ve şehir yanıp kül olmuş, yolun iki yanında yanmış insan ve at iskeletleri yatmaktadır; kokudan yenleriyle burunlarını kapatarak geçerler. Kendisine Odawara'da 1.600 kadar kişinin öldüğü söylenir. Bu rakam, beyliğin daha sonraki sayımına (1.627 ölü ve kayıp) çok yakındır.

Yaya ulak ve borç para

Odawara beyi Ōkubo Tadamasu o gece Edo'dadır. Deprem sabahı yola çıkan ulak Umehara Kurozaemon, 89 kilometrelik bozuk yolu, araştırmacıların tahminine göre at kullanamadan, gece boyu yürüyerek geçer ve 24 Kasım sabaha karşı saat üçte efendisine kalenin yandığını bildirir. Tadamasu 26 Kasım'da şogunluğa ilk raporunu verir. 1 Aralık'ta şogunluk, beyliğe 15 bin altın ryō borç verir; rapora göre faizsiz ve on yıl taksitlidir (bazı kaynaklar on ay taksit diye aktarır).

Odawara'da yetkililer beyini beklemez. Deprem günü kale kapısında hasırla örtülü geçici bir karargâh kurulur. 25 Kasım'dan 2 Aralık'a kadar beş büyük kazanda her gün 10 çuval pirinçten lapa pişirilir; mahalle muhtarları kaplarını getirip kendi mahallesinin payını alır. Hakone yolundaki dev kayalar temizlenir, 3 Aralık'ta menzilde 30 at ve 50 hamalla taşımacılık yeniden başlar. Tadamasu 6 Aralık'ta birkaç adamıyla şehre gelir, yıkık kalenin yanında yaklaşık 3'e 14 metrelik bir barakaya yerleşip işleri oradan yönetir.

Yardım eşit dağılmaz. Beylik, evleri yıkılan samuraylarına, ailesinde ölü olanlara iki katı olmak üzere, geri ödemesiz para dağıtır; toplam 7.500 ryō; köylülere ve kasabalılara ise geri ödenecek borç verir. Şogunluk da yıkımın yükünü büyük ölçüde beylerin kendisine bırakır; Edo Kalesi'nin duvarlarını 23 feodal beye onarttırır. Edo halkı için yapılan en somut şey, o yıl ve ertesi yıl köpek vergisinin kaldırılmasıdır.

Yedi gün sonra Edo'da yangın

29 Kasım akşamı Edo'da, Koishikawa'daki Mito beyinin konağında yangın çıkar. Rüzgârla Hongō'ya, Yushima'ya, Kanda'ya, oradan Nihonbashi'ye ve Sumida Nehri'nin öte yakasına yayılır. Arai Hakuseki, ateşin evinin arka tarafına kadar geldiğini yazar. Ryōgoku Köprüsü'nün üçte biri yanıp çöker. Eski bir derlemede geçen ve uzun süre depremin Edo'daki kurbanları sanılan "Ryōgoku Köprüsü'nde 1.739 ölü" kaydının, aslında bu yangına ait olduğu anlaşılmıştır.

Kaç kişi öldü?

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa çok değişir. ABD'nin NOAA kataloğu 5.233 ölü ve 20 binin üzerinde yıkılan ev verir. Yanagisawa'nın kayıtlarında beyliklerin şogunluğa bildirdiği rakamlar toplandığında yaklaşık 6.700 ölü ve 28 bin yıkılan ya da sürüklenen ev çıkar. Bazı derlemeler 10 bin ölüden söz eder.

Bōsō için Japonya Kabine Ofisi'nin 2013 raporu "en az 6.500" der; aynı raporda Tsuji, köy köy yaptığı sayımla yarımadada yalnızca tsunamide ölenleri en az 4.175 olarak bulur ve gerçek sayının bundan çok fazla olmadığını düşünür. İzu kıyılarında tsunami ölülerinin bin civarında olduğu tahmin edilir.

Dönemin bazı belgelerinde ise 211 bin, 226 bin, hatta 263 bin ölü gibi rakamlar geçer. Bunlar söylenti olarak kaydedilmiştir ve 29 Kasım yangınının kurbanlarını da içine katar; köy ve beylik kayıtlarıyla uyuşmaz. Köy ve beylik kayıtlarına dayanan hesaplar ise 5 bin ile 10 bin arasında bir kaybı gösterir.

Neyi değiştirdi

Deprem, Japonya'da peş peşe gelen büyük felaketler döneminin ilkidir. Söylentiler o kadar yayılır ki şogunluk ertesi yıl asılsız haberleri yasaklayan bildiriler yayımlar; Mart 1704'te dönemin adı değiştirilip "Hōei" yapılır. Dört yıl sonra, 1707'de Hōei depremi ve Fuji Dağı'nın patlaması gelir. Afet yükünü bütün ülkeye vergiyle paylaştırma uygulaması, Genroku depreminden sonra değil, ancak Fuji patlamasından sonra başlar.

Odawara'da kaleye yakın samuray konakları yangın tehlikesi yüzünden başka yere taşınır. Kalenin taş duvarlarının onarımı Nisan 1705'te biter, ana kule 1706'da yeniden yükselir. Beyin bu onarım için yazdırdığı taş kitabe, duvarların içine örülür ve ancak 1923 depreminde duvarlar yeniden çöktüğünde ortaya çıkar.

Deprem toprağın şeklini de değiştirir. Bōsō yarımadasının ucu 5 metre kadar yükselir; o zamana kadar kıyıdan ayrı küçük bir ada olan Nojima, karaya bağlanıp bir burun hâline gelir. Denizden çıkan düzlüklere "Genroku sekileri" denir. Bugünkü Tateyama istasyonu ve Mera, Aihama gibi köyler bu yeni karanın üstündedir.

Bugün

1 Eylül 1923'te Sagami Çukuru yeniden kırılır ve Büyük Kantō depremi Tokyo'yu ve Yokohama'yı yıkar. Genroku depremi bu yüzden "bir önceki Kantō depremi" olarak anılır. Itō'da 1923 kurbanları için dikilen anıt, Genroku taşlarının yanına konur; üzerinde 1 Eylül'ün unutulmaması ve depremde yaşlılarla çocukları alıp yükseğe kaçılması öğüdü yazar. 1923'te çevre köylerde dalga can alırken Usami'den tek ölü çıkmaz. Araştırmacılar bunda 1762'de dikilen anma taşının payı olabileceğini düşünür.

Mera kıyısında, Genroku tipi bir depremin tekrarında beklenen tsunami yüksekliğini gösteren levhalar durur. Kabine Ofisi raporu, Bōsō açıklarındaki fayda yılda yaklaşık 30 milimetre gerilim biriktiğini, 1703'teki 10 metrelik kaymaya eşdeğer gerilimin yeniden birikmiş olabileceğini yazar. Genroku, Tokyo'nun hesap yaparken baktığı en büyük örnek olmayı sürdürüyor.

Kaynaklar

• Japonya Kabine Ofisi (Afet Yönetimi), Afet Derslerinin Aktarımı Uzman Kurulu, "1703 Genroku Jishin Hōkokusho" (2013): Itō Kazuaki, Kitahara Itoko, Tsuji Yoshinobu, Shimoshige Kiyoshi, Takemura Masayuki, Higuchi Hideshi bölümleri
• Arai Hakuseki, Oritaku Shiba no Ki; Yanagisawa Yoshiyasu, Rakushidō Nenroku; Nashinoki Suketsuki, Suketsuki Jishin Michi no Ki (raporda aktarıldığı biçimiyle)
• Tsuji Y. (2004), Genroku depremi (1703) ve tsunamisinin Chiba'daki köylere göre ayrıntılı hasar dağılımı, Rekishi Jishin 19
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 1163)
• Vikipedi (İngilizce ve Japonca), 1703 Genroku depremi; Odawara Kalesi (başlangıç kaynağı)