1969 Alaşehir Depremi: On Gündür Sallanan Ege'de Sabaha Karşı

28 Mart 1969, Cuma. Sabaha karşı. Ege on gündür sallanıyor; Demirci'de, Gördes'te, Kula'da insanlar günlerdir geceleri açıkta, naylon çadırlarda yatıyor. Alaşehir ve Sarıgöl'de ise halk evlerinde uykuda. Saat 03.40 sularında bütün Ege'yi yataklarından fırlatan bir sarsıntı geliyor. Gün ağardığında Sarıgöl'ün Çöpköy'ünde 250 evin hiçbiri ayakta kalmamış olacak.

On gündür sallanan Ege

Alaşehir, Manisa'nın doğusunda, Bozdağlar'ın eteğinde, üzüm bağlarıyla bilinen bir ilçedir. Komşusu Sarıgöl, ovaya yayılmış köyleriyle bir tarım ilçesidir. Bölge, Ege'nin kuzey-güney yönünde gerildiği, ovaların çöküp dağların yükseldiği bir graben bölgesidir; depremler burada normal faylarda olur.

Mart 1969'un son haftasında Ege zaten tedirgindir. 23 Mart'ta Manisa'nın Demirci ilçesinde yıkıcı bir deprem olmuş, ardından sarsıntılar günlerce sürmüştür. Milliyet'in haberine göre Demirci'de halk günlerdir geceleri açıkta sabahlamaktadır; ilçede kimse evine girmemekte, insanlar naylon çadırlarda kalmaktadır. Depremin durması için kurbanlar kesilir, dua edilir. Gördes'te ağır hasar gören ve yıkılan ev sayısı 800'ü bulmuştur. Kula'nın köylerinde bacaların neredeyse hepsi yıkılmış, Kulalılar ovaya göç etmeye başlamıştır.

Sabaha karşı 03.40

28 Mart sabahı, gazetelere göre saat 03.40 sularında, bugünkü kataloglara göre 03.48'de, yeni ve çok daha şiddetli bir deprem gelir. Moment büyüklüğü 6,8 olarak hesaplanır; odak derinliği yaklaşık 10 kilometredir. Sarsıntı bütün Ege'de hissedilir, halkı yataklarından dışarı fırlatır.

Bu kez merkez Demirci değil, Alaşehir vadisidir. Yerde en az altı yüzey kırığı oluşur; en uzunu 12 kilometreyi aşar. Kırıklar Dereköy'den Alaşehir'in içinden geçerek Doğuşlar'a kadar, toplam 30-36 kilometre boyunca uzanır.

Alaşehir

Alaşehir'de hayat durur. Elektrikler kesilir, resmî daireler ve okullar tatil edilir. Milliyet'e göre ilçe merkezinde ve köylerinde 1.928 ev tamamen yıkılmıştır. Bir garaj çöker, içindeki 18 otobüs hurdaya döner. Gençlik Kulübü binası tamamen yıkılır; dört cami ağır hasar görür, bir kiremit fabrikası yerle bir olur.

Toprakta açılan yarıklardan sular fışkırmaya başlar. Piyadeler köyünde su kuyularından gaz kokusu gelir. Heyelan yüzünden Alaşehir-İzmir karayolunun 50 metrelik bir bölümü kaybolur; yol trafiğe kapanır.

Alaşehir'de ölenler arasında Kemaliye köyünün ilkokul öğretmeni de vardır.

Çöpköy: "Sanki bombardımana uğramış"

En ağır yara Sarıgöl'e bağlı Çöpköy'dedir. Milliyet muhabiri Önder Özçorlu, köyü "bombardımana uğramış" gibi bulduğunu yazar. Köydeki 250 evin hepsi kısmen ya da tamamen yıkılmıştır. Gece köy ölülerini kaybetmiş, ertesi gün öğle namazından sonra köyün tepesinde toprağa vermiştir. Ağlamaktan gözleri şişmiş köylü kadınlar bir arada beklemektedir.

Deprem anında köyün dışında olan tek kişi bir çobandır. Özçorlu'ya anlattığına göre o anda koyunları çil yavrusu gibi dört bir yana dağılır. Dizlerinin bağı çözülür, yere diz çöker, duramayınca yüzüstü yatar. Topraktan gelen uğultu kulaklarından gitmez. Bir anda ovayı bir toz bulutu kaplar.

Sarıgöl'de bin kadar ev hasar görür. Köylerde ölen hayvanların sayısı da büyüktür. Halk çadır ve yiyecek yardımı beklemektedir.

Ölenler

29 Mart'ta gazeteler 50 ölüden söz eder: 29'u Alaşehir'de, 21'i Sarıgöl'de. Ağır ve hafif 500'den fazla yaralı vardır. Kesinleşen kayıtlarda en az 53 kişi hayatını kaybeder. Gazete, Alaşehir'de kimliği belirlenen ölülerin adlarını tek tek yayımlar.

Deprem yalnız Alaşehir ve Sarıgöl'ü değil, çevreyi de vurur. Ödemiş'te 21 ev ve bucaklarında 50'den fazla ev yıkılır. Balıkesir'in Sındırgı köylerinde de hasar vardır. Sarsıntının hissedildiği Burdur'da 40 yaşlarında bir adam, korkudan kalp krizi geçirerek ölür. Kesinleşen kayıtlara göre en az 3.072 bina hasar görür ya da yıkılır; Türkçe kaynaklar 4.651 ev ve iş yerinin yıkıldığını ya da ağır hasar aldığını yazar.

Devlet bölgede

Başbakan Süleyman Demirel, Manisa Valisi ile ve Sarıgöl ile Alaşehir kaymakamlarıyla telefonda görüşür, ihtiyaçların hızla belirlenmesini ister. İmar ve İskân Bakanı Haldun Menteşeoğlu ile Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı Vedat Ali Özkan bölgeye gider. Kızılay, Demirci'ye gönderdiği gezici hastanenin bir bölümünü Alaşehir'e kaydırır. İmar ve İskân Bakanlığı, Sarıgöl ve Alaşehir'e ilk acil yardım olarak para gönderir.

Menteşeoğlu, açıkta kalan vatandaşlara konut kredisi verileceğini açıklar: "Evi yıkılanların evleri mutlaka yaptırılacaktır." Sağlık Bakanı Özkan, bölgede bulaşıcı hastalıklara karşı tedbir alındığını söyler. CHP Genel Sekreteri Bülent Ecevit ile Güven Partisi Genel Başkanı Turhan Feyzioğlu bütün gün deprem bölgesini dolaşır, yaralıları hastanede ziyaret eder.

Yağmur altında geceler

30 Mart'ta Milliyet, son depremlerde Ege'de 4.441 evin enkaz hâline geldiğini yazar. Halk deprem korkusundan geceleri yağmur altında sabahlamaktadır. Artçılar sürer; aynı gün Demirci ve çevresi yeniden sallanır.

Gazete okuyucularına, depremden nasıl korunulacağını anlatan bir rehber de yayımlar: sarsıntı sırasında sakin kalmak, panik yapmamak, güvenli yerlere sığınmak.

Neyi değiştirdi

1969 Alaşehir depremi, Batı Anadolu'nun graben fayları üzerinde kurulu ovaların ne kadar tehlikeli olabileceğini gösterdi. Yarıklardan su fışkırması, yamaçlardaki heyelanlar ve vadi tabanındaki zemin kırılmaları hasarı büyüttü. Bölgedeki Demirköprü Barajı ise hasar görmedi.

Deprem, aynı ay içinde Demirci'den sonra gelen ikinci yıkıcı deprem olarak, Ege halkının haftalarca açıkta yaşadığı bir dönemi de kayda geçirdi. Bilim insanları Alaşehir fayını bugün Batı Anadolu'nun en iyi incelenen normal faylarından biri olarak izliyor.

Bugün

Alaşehir ve Sarıgöl, bağları ve sultaniye üzümüyle bugün de Ege'nin tarım merkezlerinden. 1969'da yerle bir olan Çöpköy'ün ve öteki köylerin yerinde yeni evler var. Alaşehir vadisini sınırlayan fay, 1969'un izlerini taşımaya devam ediyor.

Kaynaklar

• Milliyet, 29 Mart 1969, sayfa 1 ve 7: THA haberi ve Önder Özçorlu'nun Sarıgöl'den haberi (Gaste Arşivi)
• Milliyet, 30 Mart 1969, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (28 Mart 1969, Alaşehir)
• Vikipedi (Türkçe ve İngilizce), 1969 Alaşehir depremi (başlangıç kaynağı)