1944 Ayvalık Depremi: Savaşın Son Sonbaharında Ege Kıyısı

6 Ekim 1944, Cuma. İstanbul düşman işgalinden kurtuluşunun yıl dönümünü kutluyor; Ankara'da Anıtkabir'in temeli atılmak üzere. Ege'nin karşı kıyısında İngiliz askerleri Yunanistan'a çıkıyor, Almanlar geri çekiliyor. Ayvalık'ta sabahın erken saati. Yer sallanıyor. Zeytinyağı kasabasının taş evleri yıkılıyor; ertesi sabah gazeteler 18 ölü ve yüzlerce yıkık ev sayacak.

Depremden önce

Ayvalık, Balıkesir'in Ege kıyısında, Midilli adasının karşısında, zeytinlikler ve adalarla çevrili bir kasabadır. Dar sokakları, taş evleri, kiliseleri ve zeytinyağı fabrikalarıyla bilinir. 1923 nüfus mübadelesinden sonra kasabanın Rum halkı Yunanistan'a gitmiş, yerine Midilli'den ve Girit'ten gelen Müslümanlar yerleşmiştir.

1944 sonbaharında İkinci Dünya Savaşı sona yaklaşmaktadır. Türkiye savaşın dışında kalmış, Almanya ile ilişkilerini kesmiştir. Karşı kıyıda, Ege adalarında ve Yunanistan'da Alman birlikleri çekilmekte, İngilizler karaya çıkmaktadır.

Sabahın erken saati

Uluslararası kataloglar depremi 6 Ekim 1944 olarak kaydeder; büyüklüğü 6,7'dir. Ankara'dan verilen habere göre deprem sabah saat 5.30 sıralarında hissedilir. Kandilli Rasathanesi, merkez üssünün Ayvalık ve çevresi olduğunu, rasathaneye uzaklığının 260 kilometre olduğunu bildirir.

Sarsıntı Balıkesir'de ve Edremit'te de şiddetle hissedilir. Edremit'te bazı evlerin bacaları ve duvarları yıkılır, ama ciddi bir hasar olmaz.

Ayvalık'tan ilk telgraf

Ayvalık'tan gelen ilk telgraflar, çok sayıda evin yıkıldığını ve ölenler olduğunu bildirir. Son Posta'nın 7 Ekim'deki manşetine göre Ayvalık'ta 18 kişi ölmüş, 15 kişi çok ağır, 191 kişi hafif yaralanmıştır. 203 ev tamamen yıkılmış, binden fazla ev kısmen yıkılmıştır. Çevredeki başka yerlerde de birkaç kişi hayatını kaybetmiştir.

Vali Ayvalık'ta

Balıkesir Valisi, deprem günü öğle saatlerinde Ayvalık'a ulaşır ve incelemelerde bulunur.

Son Posta'nın birinci sayfasında deprem haberi, Yunanistan'daki çarpışmaların, Almanya sınırındaki ilk tank savaşlarının ve Anıtkabir'in temel atma töreninin pazartesi günü yapılacağı haberinin yanında yer alır.

Kayıp

Gazetelerin ilk günlerde verdiği 18 ölü, sonraki kayıtlarda artar. Uluslararası kataloglarda depremin ölü sayısı 30'dur. Yüzlerce ev tamamen, binden fazla ev kısmen yıkılır.

Neyi değiştirdi

1944 Ayvalık depremi, Edremit Körfezi ile Midilli arasındaki deniz tabanında uzanan fayların ne kadar etkin olduğunu gösterdi. Bölge sonraki yıllarda da sarsıldı; 1953 Yenice-Gönen ve 1964 Manyas depremleri, Güney Marmara ve Kuzey Ege'nin aynı deprem kuşağının parçası olduğunu hatırlattı.

Deprem, savaşın son aylarında, mübadeleden sonra yeni bir hayat kurmaya çalışan bir kıyı kasabasının evlerini bir sabah içinde yıktı.

Bugün

Ayvalık bugün taş evleri, eski kiliseleri ve zeytinyağıyla Ege'nin en çok sevilen kasabalarından biri. Cunda adası ve Şeytan Sofrası her yaz binlerce ziyaretçiyi ağırlıyor.

Kaynaklar

• Son Posta, 7 Ekim 1944, sayfa 1: Ayvalık'tan ilk telgraf, Kandilli Rasathanesi açıklaması (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (6 Ekim 1944, Ayvalık)