1968 Belice Depremi: Barakalarda Otuz Sekiz Yıl

14 Ocak 1968, pazar. Batı Sicilya'da, Belice Nehri'nin vadisinde tüf taşından evlerle dolu küçük tarım kasabaları. Öğleden sonra yer üç kez sallanıyor; pek çok aile o geceyi açıkta geçirmeye karar veriyor. Gece saat 03.01'de gelen asıl sarsıntı Gibellina, Salaparuta, Poggioreale ve Montevago'yu haritadan siliyor. Felaketin kendisi bir gece sürüyor; barakalarda geçen bekleyiş ise otuz sekiz yıl.

Belice Vadisi, 1968'den önce

Belice Vadisi, Trapani, Agrigento ve Palermo illerinin kesiştiği yerde, buğday tarlaları, bağlar ve zeytinliklerle kaplı bir iç bölgedir. Gibellina'da yaklaşık 6.500 kişi yaşar. Kasabanın adı Arapça "dağ" anlamına gelen kelimeden türemiş sayılır; ortaçağ merkezi 14. yüzyılda bir şatonun çevresinde oluşmuştur. Komşu Poggioreale 1642'de bir tarım kasabası olarak kurulmuştur; Montevago'nun dik açılı sokakları ve iç avlulu evleri 18. yüzyıldan kalır.

Evlerin büyük çoğunluğu düzensiz taşlarla, zayıf harçla örülmüş donatısız yığma yapılardır. Çatılar ahşap kirişlerin üzerine dizilmiş ağır kiremitlerden oluşur. İtalya'nın savaş sonrası ekonomik patlaması bu vadiye uğramamıştır. Gençlerin ve erkeklerin çoğu iş bulmak için kuzeye ya da yurt dışına göç etmiştir; kasabalarda daha çok yaşlılar, kadınlar ve çocuklar kalmıştır.

Vadinin yoksulluğu deprem öncesinde de gündemdedir. Sosyolog ve barış eylemcisi Danilo Dolci'nin ekibinden Lorenzo Barbera, 1960'larda vadideki kasabaları bir araya getirip baraj, yol ve iş talebiyle toplantılar, yürüyüşler düzenlemiştir. 1967'de büyük bir "Batı Sicilya Yürüyüşü" yapılmıştır. Bu ağ, birkaç ay sonra depremzedelerin örgütlenmesinde de rol oynayacaktır.

14 Ocak: üç uyarı

İlk güçlü sarsıntı 14 Ocak'ta yerel saatle 13.28'de hissedilir; Montevago, Gibellina, Salaparuta ve Poggioreale'de ciddi hasar bırakır. İkincisi 14.15'te gelir, Palermo, Trapani ve Sciacca'ya kadar duyulur. Saat 16.48'deki üçüncü sarsıntı Gibellina, Menfi, Partanna, Salemi, Santa Ninfa ve Santa Margherita di Belice dahil on kasabada ağır hasar yapar. (Uluslararası kataloglar bu saatleri Greenwich saatiyle, bir saat geri olarak verir.)

O öğleden sonra Palermo jandarma (carabinieri) komutanı Albay Carlo Alberto dalla Chiesa bölgeyi dolaşır ve halka o geceyi açıkta ya da arabalarında geçirmesini tavsiye eder. Pek çok aile evine girmez. Bu karar, gece gelecek sarsıntının öldüreceği insan sayısını büyük ölçüde azaltacaktır.

Gece 03.01

15 Ocak gecesi saat 02.33'te çok şiddetli bir sarsıntı gelir; Pantelleria adasına kadar hissedilir. Yarım saat sonra, 03.01'de ana deprem vurur. Moment büyüklüğü 6,4 olarak hesaplanır; bazı kaynaklar 6,1, İtalyan Sivil Savunması 6,5 verir. Ardından aynı gece on altı sarsıntı daha gelir.

Merkez üssü Gibellina, Salaparuta ve Poggioreale arasındadır. En yüksek şiddet Mercalli ölçeğine göre X olarak Gibellina, Montevago ve Salaparuta'da ölçülür. Ağır kiremit çatılı yığma taş evler tümüyle çöker. Düzgün kesme taş ya da beton bloktan yapılmış evler kısmen dayanır; az sayıdaki betonarme bina ise büyük ölçüde ayakta kalır.

Açıkta yatanların çoğu kurtulur; evinde uyuyanlar için gece çoğu zaman sondur. Gibellina, Poggioreale, Salaparuta ve Montevago tamamen yıkılır. Santa Margherita di Belice, Santa Ninfa, Partanna ve Salemi'de binaların yüzde 70-80'i yıkılır ya da ağır hasar görür.

Sabah: haritadan silinen kasabalar

Deprem bölgesinin dışında felaketin boyutu sabaha kadar anlaşılmaz. Haber, İtalyan devlet televizyonunun 15 Ocak 1968'de ilk kez yayımlanan öğle bülteninde, saat 13.30'da bütün ülkeye duyurulur; haberi okuyan Piero Angela'dır.

Merkez üssüne yaklaşan ilk ekipler, yer yer toprağın yuttuğu yollarla karşılaşır. Bazı kasabalara depremden yirmi dört saat sonra bile ulaşılamaz. Bölgeyi havadan inceleyen pilotlardan biri gördüğünü "atom bombası manzarası" diye anlatır ve "bir cehennemin üzerinden uçtum" der. Yardım parça parça, koordinasyonsuz gelir. Ne yerel ne il düzeyinde bir afet planı vardır; malzeme depoları uzaktadır, bürokrasi ağırdır.

İzleyen günlerde Cumhurbaşkanı Giuseppe Saragat ve İçişleri Bakanı Paolo Emilio Taviani bölgeye gelir. Kurtarma çalışmalarına binden fazla itfaiyeci, İtalyan ve uluslararası Kızılhaç, ordu ve jandarma katılır. Hava Kuvvetleri'nin nakliye uçakları ekip ve malzeme taşır.

Corriere della Sera muhabiri Giovanni Russo bütün kasabaları gezer; Gibellina, Salaparuta ve Montevago'nun yerle bir olduğunu, hayatta kalanların ellerindeki birkaç eşyayı da yitirip tam bir yoksulluk içinde kaldığını yazar. Yaralılar büyük güçlükle Palermo, Sciacca ve Agrigento hastanelerine taşınır.

Sciacca'da ameliyathane

Kıyı kenti Sciacca'daki hastane, bölgenin en iyi işleyen sağlık merkezidir; bir ara üç yüz yaralı yatmaktadır. Corriere della Sera'nın 20 Ocak 1968 tarihli sayısında başhekim cerrah Prof. Giuseppe Ferrara, sabah saat 8'den itibaren hiç ara vermeden ameliyat ettiklerini anlatır. Bir yaralı bitmeden diğeri gelmektedir; kimi zaman iki yaralı birden getirilir. Artçılar sürerken ameliyat ettiklerini söyler: "zemin ayaklarımızın altında dans ediyordu." Yanında bir rahibe hemşire dua ederek aletleri uzatmaktadır.

Ferrara'nın en zor ameliyatı dört yaşında bir kız çocuğudur. İtfaiyeciler onu Gibellina'nın enkazında, ölmüş annesinin kollarında bulmuştur. Çocuğun kafatası açılır; ameliyat başarılı geçer. Gazetenin 23 Ocak sayısı, kızın İsviçre'nin Basel kentinde göçmen işçi olarak çalışan babasına kavuştuğunu yazar. Hastanenin doktorları, babanın kızını yanına alabilmesi için aralarında yetmiş bin liret toplar.

Bölgedeki çadırlarda koşullar ağırdır. Corriere muhabiri Egisto Corradi, Santa Ninfa çevresinde yağmurun ovayı ayak bileklerine kadar batılan bir bataklığa çevirdiğini, kamyonların çadırların arasında saplanıp kaldığını, yolların sürekli tıkandığını yazar. İtalya'nın her yerinden gelen yiyecek yardımı da düzensiz dağıtılmaktadır.

25 Ocak: son yıkım

Deprem fırtınası bitmez. 25 Ocak'ta saat 10.56'daki güçlü sarsıntı, ayakta kalan son duvarları da yıkar. Bu kez ölenler arasında kurtarıcılar da vardır: Gibellina'da dört itfaiyeci ve jandarma eri Nicolò Cannella, Alcamo'da yardıma giden iki polis çöken bir binanın altında kalır. 15 Ocak'ta da beş polis hayatını kaybetmiştir. Bu sarsıntıdan sonra yetkililer Gibellina, Montevago ve Salaparuta'nın yıkıntılarına girişi yasaklar. 1 Eylül'e kadar aletler 345 sarsıntı kaydeder; bölgedeki deprem etkinliği ancak Şubat 1969'da söner.

Ölü sayısı bugün de tartışmalıdır. Resmî rakam 231 ölü ve 600'ü aşkın yaralıdır. İtalyan Sivil Savunması ve bazı yayınlar 296 ölüden söz eder; başka kaynaklar 370 ölü, yaklaşık bin yaralı yazar. İngilizce kaynaklar ve bazı İtalyan derlemeleri 400 civarında, hatta 400'ü aşkın ölüden söz eder. Evsiz kalanlar 70 bin ile 100 bin arasında gösterilir.

Çadırlar, vagonlar, tek yönlü biletler

Bir ay sonra yalnız Trapani ilinde 9 bin depremzede kamu binalarında, 6 bin kişi çadır kentlerde, 3.200 kişi dağınık çadırlarda, 5 bin kişi de demiryolu vagonlarında yaşamaktadır. Devletin ilk tepkilerinden biri göçü kolaylaştırmak olur: çadır kentlerde hızlı pasaport verilir, kuzeye ücretsiz tren biletleri dağıtılır. 29 Ocak'a kadar 10 bin kişi bölgeyi terk etmiştir. Kısa sürede kuzey İtalya'ya göç edenlerin 12 bini bulduğu yazılır; bir başka kaynak, toplam göçün 30 bine ulaştığını belirtir. Gibellinalıların bir kısmı Kanada, ABD, Venezuela ve Avustralya'ya gider.

2 Mart 1968'de Başbakan Aldo Moro, Roma'daki Piazza Colonna'da depremzedeleri ve öğrencileri kabul eder; vadiden gelenler Belice'yi kalkındıracak bir yasa ister. Barbera'nın önderliğinde binden fazla depremzede trenle Roma'ya, parlamentonun önüne gider ve yeniden yapılanma yasasına bir tarih yazdırır.

Barakalarda otuz sekiz yıl

Aylarca çadırlarda yaşanır, sonra saç barakalar kurulur. Depremden bir yıl sonra yüzlerce kişi hâlâ çadırdadır; parası ödenmiş prefabrik evlerin çoğu gelmemiştir, kalıcı konut için tek bir çalışma başlamamıştır. Ailelerin üçte ikisi devlet yardımını alamamıştır. 1973'te barakalarda yaşayanların sayısı 48.182, 1976'da hâlâ 47 bindir. Depremden dokuz yıl sonra kalıcı konuta yerleştirilmiş tek bir depremzede yoktur.

Halk sessiz kalmaz. Ekim 1969'da Roccamena'da, sözünü tutmayan devlete karşı sembolik bir "halk mahkemesi" kurulur; Bayındırlık Bakanı Giacomo Mancini de oturumlara katılır. Barbera ve arkadaşları vergi makbuzlarını toplayıp Maliye Bakanlığı'na geri yollar; sonunda deprem bölgesinde vergi ertelemesi yasalaşır. Askere alınmayı reddeden Belice'li gençlerin mücadelesi, onlara bölgenin yeniden inşasında sivil hizmet hakkı tanıyan bir yasayla sonuçlanır.

25 Mart 1970'te Danilo Dolci, İtalya'da devlet radyo tekelini delen ilk yayını başlatır: "Radio Partinico Libera" 27 saat yayında kalır, ardından polis vericiyi mühürler. Yayın, depremden iki yıl sonra tek bir binanın bile yeniden yapılmadığını duyurur. Yıkıntıların duvarlarına yazılan slogan dönemin özeti olur: "Bürokrasi depremden çok öldürür."

1958'den beri Santa Ninfa'da papaz olan Antonio Riboldi, cemaatiyle birlikte yıllarca ahşap bir barakada yaşar; mafyanın baskısına karşı ev mücadelesini örgütler, Roma'da parlamento önündeki yürüyüşlere katılır. Barakaların çatıları asbestli Eternit levhalardandır. Mart 2006'da kalan son 250 baraka sökülür; içlerinde hâlâ yaklaşık 30 aile yaşamaktadır. Il Giornale o günü, otuz sekiz yıl iki ay süren "dünyanın en uzun depremi"nin sona ermesi olarak yazar.

Gibellina Nuova ve Burri'nin Cretto'su

Gibellina, Poggioreale, Salaparuta, Santa Margherita di Belice ve Vita eski yerlerinde değil, kilometrelerce ötede yeniden kurulur. Gibellina'nın yeni yeri, eski kasabaya kuş uçuşu yaklaşık 11 kilometre uzaklıkta, Salemi topraklarındaki Salinella mevkiidir. Yer seçimi tartışmalıdır: İtalyanca kaynaklara göre arazi, mafya babası olarak bilinen kuzenler Ignazio ve Nino Salvo'ya aittir.

1969'da belediye başkanı olan avukat ve senatör Ludovico Corrao, yeni kenti sanatla ayağa kaldırmaya karar verir. 1970'teki çağrısına Pietro Consagra, Arnaldo Pomodoro, Mario Schifano, Mimmo Paladino, Carla Accardi, yazar Leonardo Sciascia gibi isimler yanıt verir. Kentin yapımı 1972'de başlar. Gibellina Nuova, sokaklarına heykeller dizilmiş bir açık hava müzesine dönüşür.

Ressam Alberto Burri ise yeni kente eser koymayı reddeder ve gözünü eski kasabaya çevirir. 1984'te başlayan çalışmalarda yıkıntılar yerinde toplanıp tel kafeslere doldurulur, üzeri beyaz betonla kaplanır. Ortaya çıkan yaklaşık 1,60 metre yüksekliğindeki bloklar arasında, eski sokakların izini süren iki-üç metre genişliğinde yarıklar kalır. Para bitince iş 1989'da, yaklaşık üçte biri tamamlanmış hâlde durur. Burri 1995'te ölür. "Grande Cretto" (Büyük Çatlak) ancak 2015'te, sanatçının doğumunun yüzüncü yılında tamamlanır. 80-85 bin metrekarelik alanıyla dünyanın en büyük çağdaş sanat eserlerinden biri sayılır.

Neyi değiştirdi

Belice, İtalya'nın savaş sonrasındaki ilk büyük afetidir ve devletin hazırlıksızlığını açıkça göstermiştir: planı olmayan ilk yardım, aylarca süren çadır hayatı, on yıllarca süren barakalar. Bugünkü değerle 6 milyar eurodan fazla harcandığı hesaplanır; yine de yeniden yapılanma tam bitmemiştir. Yatırımların bir kısmı Palermo-Mazara del Vallo otoyolu gibi büyük işlere gider; bölgenin kıyıya bağlantısını sağlayan Salaparuta-Castelvetrano demiryolu ise bir daha kurulmaz. Yeniden yapılanmayla ilgili açılan yargı soruşturmaları 1990'da beraatlarla kapanır.

Gibellina Nuova'nın sanat projesi de tartışmalıdır. Eleştirenler, ünlü mimarların tasarladığı anıtsal kentin iş yaratmadığını, insanların bir araya geleceği mahalle hayatını kuramadığını söyler. 1985'te inşaatına başlanan yeni ana kilisenin çatısı 15 Ağustos 1994'te çöker; can kaybı olmaz. Aynı yıl Corrao seçimi 18 oyla kaybeder; proje ivmesini yitirir.

Belice'nin mücadelesi ise kalıcı izler bırakır: İtalya'da ilk kez Belice için çıkarılan afet bölgesinde vergi ertelemesi, sonraki afetlerde olağan uygulama hâline gelir. Belice'li gençlerin kazandığı sivil hizmet hakkını 1972'de bütün İtalya için vicdani ret yasası izler. Barbera'nın 1973'te kurduğu araştırma merkezi CRESM, 1980 Irpinia depreminden sonra o bölgede de çalışır.

Bugün

Gibellina'nın nüfusu 4 binin altındadır ve gençler hâlâ kuzeye göç etmektedir. Kasabanın çağdaş sanat müzesi yaklaşık 2 bin eser barındırır, 2012'de Corrao'nun adını alır; Corrao 2011'de Orestiadi Vakfı'nda bir çalışanı tarafından öldürülmüştür. 1981'den beri her yaz Orestiadi festivali düzenlenir. Ekim 2024'te Gibellina, "2026 İtalya Çağdaş Sanat Başkenti" ilan edilen ilk kent olur.

Eski Poggioreale ve Salaparuta, sokak dokusu duran ama kimsenin yaşamadığı hayalet kasabalar olarak ziyaretçi alır. Eski Gibellina'nın yerinde ise Burri'nin beyaz labirenti uzanır. Yarıkların arasında yürüyen biri, 1968'de yıkılan sokakların tam üzerinden geçer.

Kaynaklar

• Vikipedi (İngilizce), 1968 Belice earthquake; (İtalyanca), Terremoto del Belice del 1968, Gibellina, Cretto di Burri, Ludovico Corrao, Lorenzo Barbera, Danilo Dolci, Antonio Riboldi, Poggioreale, Salaparuta, Montevago (başlangıç kaynağı; Corriere della Sera'nın 20 ve 23 Ocak 1968 haberleri buradan aktarılmıştır)
• İtalyan Sivil Savunma Dairesi (Dipartimento della Protezione Civile), The Belice earthquake
• Il Post, "Il terremoto del Belice", 14 Ocak 2018; "La storia di Gibellina", 29 Mart 2021
• Il Giornale, Belice'de son barakaların sökülmesi üzerine haber, 15 Mart 2006
• Panorama, "Belice, 50 anni dal terremoto", 2018