1968 Bartın Depremi: Şehri Pazar Yeri Kurtardı

3 Eylül 1968, Salı sabahı. Bartın'da pazar kurulmuş; şehrin halkının büyük bölümü pazar yerinde. Üç gün önce İran'da büyük bir deprem binlerce kişiyi öldürmüş, gazeteler oradan haber veriyor. Saat 10.20'de Batı Karadeniz'in sakin sayılan kıyısında yer sallanıyor. Bartın'ın üç mahallesi çöküyor, Amasra'da evler ve dükkânlar yıkılıyor. Milliyet'in muhabirine göre Bartın'ı pazarı kurtarıyor.

Depremden önce

Bartın, o yıllarda Zonguldak iline bağlı bir ilçedir; Karadeniz'e dökülen Bartın Irmağı'nın kıyısında, ahşap ve taş evleriyle bilinen eski bir kasabadır. Kuzeyindeki Amasra, iki koyun arasındaki yarımadası ve eski kalesiyle Bartın'a bağlı bir bucaktır.

Bartınlılar o güne kadar deprem nedir bilmemişlerdir. Kandilli Rasathanesi uzmanlarına göre de bölge, Türkiye'nin depremler bakımından en sakin bölgelerinden biridir.

1968 yazının sonunda dünya, Sovyet birliklerinin Çekoslovakya'yı işgaliyle çalkalanmaktadır. Türkiye'de Süleyman Demirel'in Adalet Partisi iktidardadır; muhalefet lideri İsmet İnönü köy köy dolaşarak dış politika üzerine konuşmaktadır.

Pazar yerinde

Uluslararası kataloglar depremi 3 Eylül 1968, Greenwich saatiyle 08.19 olarak kaydeder; büyüklüğü 6,6'dır. Milliyet'e göre şiddetli sarsıntılar yerel saatle 10.20 ile 10.45 arasında olur.

Milliyet'in deprem bölgesine gönderdiği muhabir Orhan Tokatlı'nın yazdığına göre yer sarsılırken Bartınlıların çoğu pazar yerindedir. Tokatlı, depremin sabah 10.20 yerine gece dörtte gelmesi hâlinde çok daha fazla can kaybı olacağını yazar. Şehir bir enkaz yığını değildir, ama duvarı çatlamamış yapı bulmak çok güçtür.

Üç mahalle

Bartın depremin merkez üssüdür. İlçenin üç mahallesi çöker. Kayadibi'ndeki elektrik santrali yıkılır. Milliyet'in ilk haberine göre 15'ten fazla kişi ölmüş, 200 kişi yaralanmıştır.

Ölenler arasında bir astsubayın eşi ile altı aylık bebeği de vardır. Kurtarıcılar anneyi enkazdan çıkarırken, son nefesinde sımsıkı sarıldığı bebeğini kucağından ayırmakta güçlük çekerler.

Amasra

Bartın'a bağlı Amasra da büyük hasar görür. Kasabada pek çok ev ve dükkân yıkılır. Amasra ve çevresinde de can kaybı vardır.

Kamyonların altında bir gece

Sarsıntının yarattığı korku büyüktür. Bartın'da binlerce kişi geceyi çadırlarda, ağaç diplerinde, kamyon kasalarının altında geçirir. Kimse evine girmeye cesaret edemez.

Deprem İstanbul'da, Bolu'da, Adapazarı'nda ve İzmit'te de hissedilir. Adapazarı'nda korkudan balkonlardan atlayanlar olur. Bolu'da halk evlerini terk ederek sokaklarda toplanır. Aynı günlerde Türkiye'nin birçok yerinde şiddetli yağışlar ve seller de can alır.

"En sakin bölgede yeni bir deprem merkezi"

Kandilli Rasathanesi uzmanları, depremin merkez üssünün Bartın olduğunu açıklar. Deprem Bölümü Şefi Nevzat Öcal'a göre en sakin bölge içinde bulunan Bartın'ın merkez üssü olması, yeni bir deprem merkezinin ortaya çıktığını gösterir. Öcal, Kuzey Anadolu'da depremlerin genellikle Kars'tan Çanakkale'ye uzanan fay hattı üzerinde olduğunu hatırlatır.

Milliyet aynı sayfada, üç yıldır hemen hemen aynı günlerde Türkiye'de deprem olduğuna dikkat çeker: 1966'da Varto, 1967'de Sakarya ve 1968'de Bartın, hepsi yaz sonuna denk gelmiştir.

Kayıp

İlk gün 16 olarak duyurulan ölü sayısı, uluslararası kataloglarda 24 olarak kayıtlıdır. Yüzlerce kişi yaralanır, binlerce bina hasar görür.

Neyi değiştirdi

1968 Bartın depremi, Batı Karadeniz kıyısının da büyük depremler üretebileceğini gösterdi. Kuzey Anadolu Fayı'nın ana kolundan uzak, sakin sayılan bir bölgede 6,6 büyüklüğünde bir depremin olması, deprem bölgeleri haritasının yeniden düşünülmesi gerektiğini ortaya koydu.

Bugün

Bartın 1991'de il oldu; ahşap konaklarıyla tanınan eski mahalleleri hâlâ ayakta. Amasra, kalesi ve koylarıyla Karadeniz'in en çok ziyaret edilen kasabalarından biri.

Kaynaklar

• Milliyet, 4 Eylül 1968, sayfa 1: Orhan Tokatlı'nın deprem bölgesinden haberi, Kandilli Rasathanesi açıklaması (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (3 Eylül 1968, Bartın-Amasra)