1967 Mudurnu Depreminde Adapazarı'nda Karanlıkta İmdat Sesleri Yükseldi

22 Temmuz 1967, Cumartesi akşamı. Hava kararmak üzere. Adapazarı'nda insanlar Atatürk Bulvarı'nda, Çark Caddesi'nde, kahvehanelerde; Mudurnu Vadisi'nin köylerinde hasat zamanı. Saat 19'a doğru Kuzey Anadolu Fayı, Abant Gölü'nden Sapanca'ya kadar yeniden kırılıyor. Sarsıntı Karadeniz'den İstanbul'a, yirmi ilde hissedilecek. En ağır yara ise Adapazarı'nda açılacak.

Depremden önce

Mudurnu, Bolu'nun ormanlık dağları arasında, tarihî çarşısı ve ahşap evleriyle bilinen bir ilçedir. Vadideki köyler tarım ve hayvancılıkla geçinir. Batıda Adapazarı ise büyüyen bir şehirdir: bulvarlarında beş katlı apartmanlar, iş hanları, Zirai Donatım fabrikası yükselmektedir. Şehir, Sakarya Nehri'nin getirdiği yumuşak alüvyon toprağın üzerine kurulmuştur.

Kuzey Anadolu Fayı, 1939 Erzincan depreminden beri batıya doğru art arda kırılmaktadır. On yıl önce, 1957'de Abant depremi aynı bölgenin bir bölümünü sarsmıştır. Türkiye'de Başbakan Süleyman Demirel'dir; deprem günü Konya'da fabrika açılışlarındadır. Üç gün sonra Papa VI. Paulus İstanbul'a gelecek, gazeteler hazırlıkları yazmaktadır.

Sarsıntı

Milliyet'in muhabirine göre deprem akşam 18.41 sularında başlar; bugünkü kataloglar 18.57'yi verir. Büyüklüğü 7,4 olarak hesaplanır. Yer yüzeyindeki kırılma Abant Gölü'nden Sapanca'ya kadar yaklaşık 80 kilometre uzanır ve 1957 Abant depreminin kırığıyla yaklaşık 25 kilometre üst üste biner. Kandilli'ye göre merkez üssü İstanbul'a 140 kilometre uzaklıktadır.

Adapazarı'nda sarsıntı, beş katlı apartmanları ve resmî binaları yıkar. Atatürk Bulvarı, Kavaklar, Ankara ve Çark caddeleri ile Karaağaçdibi, Yenidoğan ve Yenicami mahallelerinde 150'den fazla bina ve iş hanı çöker. Orta Camii'nin, Mecidiye Camii'nin ve on bir caminin daha minaresi yıkılır. Mecidiye Camii'nin çöken minaresinin altında kalan bir kadın oracıkta ölür.

Milliyet'in foto muhabiri Zekai Erdal, depremden dokuz dakika sonra Bayraktar Apartmanı'nın önündedir. Gazetenin yazdığına göre apartmanın işlemeli duvarları "mum gibi erimiş", bina yerle bir olmuştur. Enkaza tırmanan insanlar cesetleri çıkarmaya çalışır, ama manzaranın dehşetinden içeri girmeye cesaret edemezler.

Karanlıkta imdat sesleri

Deprem elektrikleri keser; hava kararırken Adapazarı karanlığa gömülür. Telefon hatları kopar, haberleşme askerî telsizlerle yapılır. Karayollarında ve demiryolunda kaymalar olur, ulaşım aksar. Kurtarma fenerlerle, mumlarla sürer.

Milliyet'in muhabirlerinin aktardığına göre enkazın arasından "İmdat" sesleri ve iniltiler yükselir. Gece geç saatlere kadar enkazdan 26 ölü ve 100'den fazla yaralı çıkarılır. İlgililere göre ölü sayısının yüksekliğinin asıl sebebi, birkaç katlı apartmanların çöküşüdür. Düzce'de, Geyve'de ve Pamukova'da da büyük hasar vardır; bazı ilçe, nahiye ve köylerden bütün gece haber alınamaz.

İstanbul'da Vezirhan

Sarsıntı İstanbul'da da güçlü hissedilir. Üst üste gelen sarsıntılar panik yaratır, binlerce kişi bir anda evlerini terk ederek sokaklara dökülür. Bazı semtlerde elektrik ve telefon kesilir.

Çemberlitaş'ta tarihî Vezirhan'ın bir bölümü çöker. Enkazın altında kalan genç bir kadın, Mahinur Çakaralmaz, komada Cerrahpaşa Hastanesi'ne kaldırılır ama kısa süre sonra ölür. Milliyet, bu binanın bir önceki depremde de kısmen çöktüğünü ve o zaman da bir kişinin öldüğünü hatırlatır. Hasköy'de bir kahvenin saçağı çöker, üç kişi yaralanır. Şehremini'nde devrilen bir gaz ocağı yangın çıkarır. Şehirde 15 kişi yaralanır, yıkılma tehlikesi gösteren 15 bina boşaltılır.

Ertesi günler

Artçı sarsıntılar günlerce sürer. 25 Temmuz'da Milliyet, ölü sayısının 90'a yükseldiğini yazar: Akyazı'nın Yuvarlak köyünde bulunan cesetler ve İzmit Hastanesi'nde ölen bir yaralı da sayıya eklenmiştir. Ölenlerin 78'i Sakarya'dandır; ötekiler Bolu ve Bursa'dandır.

Gazeteye göre hasar 30 milyon lirayı bulur, iki binden fazla bina yıkılmıştır. Adapazarı'nda 14,5 milyon liraya yapılmış yeni Vilâyet Sitesi için "girilemez" raporu verilir. Geceyi dışarıda geçirmek zorunda kalan halk, çadır alabilmek için uzun kuyruklar oluşturur. İstihkâm askerleri enkazı kaldırmaya başlar.

Kataloglarda kesinleşen kayıtlara göre depremde 86 kişi hayatını kaybeder, 332 kişi yaralanır. Yaklaşık 5.200 ev yıkılır ya da kullanılamaz hâle gelir; bunların 900 kadarı Adapazarı'ndadır.

Devlet bölgede

Başbakan Süleyman Demirel deprem bölgesine gelir ve "Bu yara en kısa zamanda sarılacak" der. Kızılay çadır ve yiyecek dağıtır, askerî birlikler enkaz kaldırma ve barınma işlerini üstlenir. Evleri yıkılan binlerce aile, ilk geceleri bir yaz akşamının serinliğinde açıkta geçirir.

Neyi değiştirdi

Mudurnu depremi, hasarın faya uzaklıktan çok zemine ve yapım biçimine bağlı olduğunu açıkça gösterdi. Mudurnu Vadisi'nde bazı köylerde evlerin yüzde 70'i yıkılırken, fayın içinden geçtiği bazı köyler az hasarla kurtuldu. Faydan uzaktaki Adapazarı'nda ise yumuşak zemin üzerindeki çok katlı binalar çöktü.

Deprem, Kuzey Anadolu Fayı'nın doğudan batıya ilerleyen kırılma dizisinin önemli bir halkası olarak incelendi. Bu dizinin bir sonraki halkası, 32 yıl sonra İzmit Körfezi'nde kırılacaktı.

Bugün

1967'de beş katlı apartmanları çöken Adapazarı, 17 Ağustos 1999 depreminde aynı yumuşak zemin yüzünden yeniden büyük yıkım yaşadı. Mudurnu ise ahşap evleri ve tarihî çarşısıyla dokusunu koruyan bir ilçe olarak yaşamını sürdürüyor.

Kaynaklar

• Milliyet, 23 Temmuz 1967, sayfa 1: Milliyet muhabirlerinin Sakarya'dan haberleri, foto muhabiri Zekai Erdal (Gaste Arşivi)
• Milliyet, 25 Temmuz 1967, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (22 Temmuz 1967, Mudurnu)
• İTÜ, Paleoseismological evidence of recent earthquakes on the 1967 Mudurnu Valley earthquake segment
• Vikipedi (İngilizce), 1967 Mudurnu earthquake (başlangıç kaynağı)