1953 Yenice-Gönen Depremi Karlı Gecede İki Kasabayı Yıktı

18 Mart 1953, Çarşamba akşamı. Saat 21.06. Çanakkale'de Çanakkale Zaferi'nin yıl dönümü törenleri bitmiş, Marmara'nın güneyindeki kasabalarda insanlar kahvehanelerde, sinemalarda ya da sobanın başında. Bir anda yer sallanıyor. Sarsıntı İstanbul'dan Ankara'ya, Strazburg'daki sismograflara kadar kaydedilecek. Ama asıl yıkım iki küçük kasabada: Çanakkale'nin Yenice'si ve Balıkesir'in Gönen'i.

Depremden önce

Yenice ve Gönen, Biga Yarımadası'nın iç kesiminde, ormanlık tepelerin ve verimli ovaların arasında kurulmuş kasabalardır. Milliyet'in muhabiri Gönen'i "yemyeşil bir yurt köşesi" diye anar; ilçede 12 bin kişi yaşamaktadır. Yenice'de ise gazetenin yazdığına göre 860 aile oturur. Evler taş, kerpiç ve ahşaptandır.

Bölge, Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara'nın güneyinden geçen kolları üzerindedir. Bu kollar ana kol kadar tanınmaz; ama büyük bir deprem üretebileceği bu gece anlaşılacaktır. Türkiye'de Adnan Menderes hükûmeti iş başındadır, Cumhurbaşkanı Celâl Bayar'dır. Mart ortası olmasına rağmen bölgede kar vardır, gece sıcaklığı sıfırın altına düşmektedir.

Akşam 21.06

Kandilli Rasathanesi, depremi saat 21'i 6 dakika geçe, İstanbul'a 180 kilometre uzaklıkta, "çok tahripkâr" bir sarsıntı olarak kaydeder. Sarsıntı o kadar şiddetlidir ki rasathanenin sismograf aletleri yerinden fırlar. Büyüklüğü bugünkü kaynaklarda 7,2 ile 7,5 arasında verilir. Yaklaşık 70 kilometrelik bir fay boyunca yer yüzeyi kırılır; bazı noktalarda iki yaka yatayda 4 metreyi aşan bir kayma yaşar.

Deprem yalnız Balıkesir ve Çanakkale'de değil, Bursa'dan Edirne'ye, Kütahya'dan Kayseri'ye kadar hissedilir. Bursa'da sinemalarda ve hamamlarda panik çıkar, Merinos fabrikasının duvarları çatlar. Adapazarı'nda kahvehanelerde ve sinemalarda oturanlar camları kırarak dışarı fırlar, yaralananlar olur. New York'taki Columbia Üniversitesi'nin sismografı da sarsıntıyı kaydeder. Strazburg'daki enstitü, depremin elli yıldır görülenlerin en önemlilerinden biri olduğunu açıklar.

İstanbul'da gece

İstanbul'da sarsıntı 70 saniye sürer. Milliyet'in yazdığına göre pek çok kişi pijamalarıyla, gecelikleriyle sokağa fırlar; saatlerce evlerine giremez. Sinemalarda, gazinolarda kapılar ve pencereler kırılır, ayak altında kalıp ezilenler olur. Edirnekapı'da Bizans surlarının bir bölümü yıkılır.

Karagümrük'te, surların dibindeki bir evde 13 yaşındaki Yurda Gülbiçer, sur duvarından kopup damı delerek yatağına düşen bir taşın altında kalarak ölür. Bir otelde kalan 55 yaşındaki bir kalp hastası korkudan hayatını kaybeder. Şehirde 17 kişi yaralanır, 19 ev ağır hasar görür.

Gönen'de soğuk gece

Gönen'de deprem, Milliyet'in muhabiri Mücahit Beşer'in yazdığına göre şanslı bir saatte gelir: henüz kimse yatağına girmemiştir. Evlerin sallandığını gören halk sokaklara fırlar; asıl büyük darbe insanların çoğu dışarıdayken gelir. Bu yüzden kasabanın neredeyse bütün binaları çöktüğü hâlde merkezdeki can kaybı ilk tespitlere göre 14'tür.

Ama Gönenliler için zor bir gece başlar. Elektrik direkleri devrilir, ışıklar söner; su boruları patlar, ilçe susuz kalır. Bütün dükkânlar yıkıldığı için yiyecek bulmak zordur. Halk, Beşer'in aktardığına göre eksi 10 derece soğukta, açık havada yaktığı ocakların ve sobaların başında sabahı bekler. Yıkılan ahırlarda binlerce koyun ve sığır ölür. PTT binası çöktüğü için memurlar çadırda çalışmak zorunda kalır.

Sabah olunca bulabildikleri her araca tıklım tıklım dolan Gönenliler kasabayı terk etmeye başlar. Öğleden sonra saat dörtte ilçede birkaç memurdan başka neredeyse kimse kalmamıştır. Kaçanlar kapılarını bir iple bağlamakla yetinir. Beşer'in yazdığına göre 4 bin küsur evden ancak 10-15'i barınmaya elverişlidir.

Yenice: "Modern tarihin Pompeii'si"

Yenice'nin hâli çok daha ağırdır. 19 Mart gecesi telefonla haber veren Mücahit Beşer, kasabayı modern tarihin Pompeii'sine benzetir. Deprem sırasında yangın da çıkmış, enkazın altında kalanların bir kısmı yanmıştır. Belediye bahçesi cesetlerle doludur. Hayatta kalanlar yıkıntıların arasında öbek öbek ateş yakarak ısınmaya çalışır; binlerce yaralının iniltisi yıkıntıların arasında yankılanır.

Çanakkale'den Yenice'ye ilk yardım olarak 100 çadır ve 40 askerden oluşan bir ekip gönderilir. Bölgede yarım saatte bir sarsıntı olur, toprakta yer yer çatlaklar açılır. Gazetelere göre zelzele bölgesinde yer yer sıcak ve soğuk sular fışkırır.

Çanakkale'den gelen haberlerde bir tüccarın hikâyesi de vardır: Mümtaz Azbay adlı tüccar, altı kişilik ailesinin öldüğünü görünce hasarlı bir binaya girer ve enkazın altında kalmak için yeni bir sarsıntı beklemeye başlar. Yaralı olarak güçlükle dışarı çıkarılır.

Abartılan rakamlar

İlk günlerin karmaşasında rakamlar birbirini tutmaz. 20 Mart'ta Milliyet, Yenice'de 700 cesedin çıkarıldığını, yaralı sayısının 2 bini bulduğunu birinci sayfadan duyurur. Ertesi gün ise gazetenin kendi tespitleri çok daha düşüktür: 20 Mart gecesine kadar Yenice ve çevresinde 173, Gönen ve köylerinde 36 kişinin öldüğü belirlenmiştir.

Bugün de kaynaklar farklı rakamlar verir: Türkiye'deki kayıtlarda 265 ölü geçer; NOAA ve bazı uluslararası kataloglar ise 1.070 ölü kaydeder. Gönen'e bağlı 84 köyün çoğundan günlerce haber alınamaz; köylerdeki gerçek kayıp ancak sonradan ortaya çıkar.

Devlet bölgede

İçişleri, İşletmeler ve Bayındırlık vekilleri 19 Mart öğleden sonra uçakla Bandırma'ya iner, Gönen'deki çadırları dolaşır, akşam Yenice'ye geçer. Balıkesir Valisi, Kızılay'ın 30 bin lira gönderdiğini, 2.500 çadırın yolda olduğunu söyler; asıl işin felaketzedeleri barındırmak olduğunu ekler. Bandırma'daki askerî birlik, yaralı taşımacılığının neredeyse tamamını üstlenir.

Cumhurbaşkanı Celâl Bayar 19 Mart'ta otomobille Ankara'dan yola çıkar, geceyi Bursa'da geçirir. Yolda, Polatlı'nın Karayavşan köylüleri depremzedeler için topladıkları 81 lira 25 kuruşu Bayar'a teslim eder. Bayar, parayı ve taziyetlerini doğrudan deprem bölgesine götüreceğini, köylülerin bu davranışından çok duygulandığını söyler.

20 Mart'ta Gönen'e varan Bayar, tek bir sağlam binası kalmayan kasabada kısa zamanda Gönen'i yeniden kuracaklarını, hükûmetin her türlü yardımı yapacağını söyler. ABD'nin Ankara Büyükelçisi George McGhee de askerî uçakla Bandırma'ya gelip Gönen'i baştan başa dolaşır ve Türk halkına geçmiş olsun dileklerini iletir.

Ülkenin dört bir yanında yardım kampanyaları açılır. Milliyet'in açtığı listeye ilk bağışı Türkiye Deri Sanayicileri Birliği yapar. Çanakkale ve Balıkesir'deki felaketzedeler için yardım komiteleri kurulur.

Yeniden yapılanma

Mart soğuğunda çadırlarda yaşayan aileler için kalıcı konut yapımı başlar. Onarım ve yeniden yapımın maliyeti yaklaşık 3,5 milyon dolar olarak hesaplanır. Gönen ve Yenice, sonraki yıllarda yeniden kurulur.

Neyi değiştirdi

Yenice-Gönen depremi, Kuzey Anadolu Fayı'nın yalnızca tek bir hattan ibaret olmadığını, Marmara'nın güneyindeki kollarının da yıkıcı olabileceğini gösterdi. Deprem, İstanbul'da bile can aldı; tarihî surların bir bölümünü yıktı.

Gazete sayfaları başka bir şeyi de kaydetti: Felaketin ilk günlerinde rakamlar çok abartılabilir. 700 ceset haberinin ertesi gün 173'e inmesi, afet haberciliğinde doğrulamanın ne kadar önemli olduğunu gösteren bir örnek olarak kaldı.

Bugün

Yenice-Gönen Fayı, yer bilimcilerin hâlâ incelediği aktif bir fay. Gönen bugün kaplıcaları ve çarşısıyla bilinen bir ilçe; Yenice ise ormanlık tepelerin arasında yaşamını sürdürüyor. 1953'te yıkılan kasabaların yerinde bugün yeni binalar yükseliyor.

Kaynaklar

• Milliyet, 19 Mart 1953, sayfa 1 ve 7 (Gaste Arşivi)
• Milliyet, 20 Mart 1953, sayfa 1 ve 7: Mücahit Beşer'in zelzele bölgesinden haberleri (Gaste Arşivi)
• Milliyet, 21 Mart 1953, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (18 Mart 1953, Yenice)
• Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, The Yenice-Gönen active fault (NW Turkey): Active tectonics and palaeoseismology
• Vikipedi (İngilizce), 1953 Yenice–Gönen earthquake (başlangıç kaynağı)