1964 Manyas Depremi: İstanbul'un Kurtuluş Gününde

6 Ekim 1964, Salı. İstanbul düşman işgalinden kurtuluşunun 41. yıl dönümünü kutluyor; Şişli Camii'nde bir sinema oyuncusunun cenazesi için binlerce kişi toplanmış. Kıbrıs'ta Girne yolu için pazarlık sürüyor. Öğleden sonra saat dördü yarım geçe Marmara'nın güneyinde yer sallanıyor. Manyas, Gönen, Karacabey ve Mustafakemalpaşa'da binlerce ev yıkılıyor; İstanbul'da halk sokaklara fırlıyor.

Depremden önce

Manyas, Balıkesir'in kuzeyinde, adını taşıyan gölün güneyinde bir ilçedir. Kuşgölü olarak da bilinen göl, kuş cenneti ile ünlüdür. Çevresindeki Gönen, Bandırma, Susurluk ve Bursa'nın Karacabey ile Mustafakemalpaşa ilçeleri verimli ovalardır; köylerde evler kerpiç ve taştır.

Güney Marmara daha önce de sarsılmıştır: 1935'te Erdek-Marmara Adası, 1953'te Yenice-Gönen depremleri olmuştur. Manyas fay zonunda bilinen son büyük deprem ise 1323'tedir.

Türkiye'de 1964 sonbaharında başbakan İsmet İnönü'dür. Kıbrıs bunalımı ülkenin gündemindedir.

Saat 16.31

Ana sarsıntıdan önce daha küçük bir öncü deprem olur. Ardından Türkiye saatiyle 16.31'de büyüklüğü 6,8 ile 7,0 arasında verilen ana deprem gelir. En büyük şiddet IX'dur. Milliyet'e göre deprem 16.30 ile 16.34 arasında Orta Batı Anadolu ile Marmara bölgesinde binlerce evin yıkılmasına sebep olur.

Sarsıntı en uzun Sakarya'da, 72 saniye sürer. Ankara'dan Muğla'ya, Edirne'den Antalya'ya, Sinop'tan Uşak'a kadar pek çok ilde şiddetle hissedilir. Deprem, Amerika'da Boston'daki ve İsveç'teki rasathanelerde de kaydedilir.

Manyas ve Gönen köyleri

En ağır hasar ve kayıp Gönen-Manyas yöresindedir. Milliyet'in Balıkesir'den aldığı ilk habere göre Manyas'a bağlı köylerde 15, Bandırma'ya bağlı köylerde 6, Gönen'de 4 kişi ölmüştür. Mustafakemalpaşa, Karacabey ve Susurluk'ta da evler yıkılır.

Gazetenin ertesi sabahki manşetine göre Balıkesir ve Bursa'da 30 kişi ölmüş, 57 kişi yaralanmıştır. Manyas Gölü'nün güneyindeki toprakta yarıklar açılır.

İstanbul'da on saniye

Depremin merkezi İstanbul'un 140 kilometre güneyindedir. İstanbul'da sarsıntı 10 saniye sürer ve yüz binlerce İstanbulluyu korkuya düşürür. Bulundukları binalardan dışarı fırlayan insanlar, şehrin merkezlerinde trafiğin tıkanmasına yol açar. Depremi en şiddetli biçimde Beyazıt Kulesi'ndekiler hisseder; kuledekiler yere yuvarlanır.

Milliyet'e göre bu deprem, İstanbul'un 114 yıl içinde hissettiği 29. şiddetli sarsıntıdır.

Artçılar

Sarsıntılar haftalarca sürer. 22 Ekim'e kadar 797 artçı deprem kaydedilir.

Kayıp

İlk gün 30 olarak duyurulan ölü sayısı için sonraki kaynaklar farklı rakamlar verir: uluslararası kataloglarda 19, Türkçe kaynaklarda 23 ölü geçer; bazı derlemelerde sayı 73'e kadar çıkar. 5.398 bina hasar görür.

Neyi değiştirdi

1964 Manyas depremi, Güney Marmara'daki fay sistemlerinin Kuzey Anadolu Fayı'nın ana kolu kadar tehlikeli olabileceğini gösterdi. Sonraki yıllarda yapılan araştırmalar, depremin Manyas fay zonunun Salur parçası üzerinde olduğunu ortaya koydu.

Deprem, İstanbul'u da derinden korkuttu. 140 kilometre ötedeki bir depremin şehirde yarattığı panik, İstanbul'un deprem gerçeğini hatırlatan erken uyarılardan biri oldu.

Bugün

Manyas Gölü'nün kıyısındaki Kuşcenneti Milli Parkı her yıl binlerce göçmen kuşu ağırlıyor. Manyas, Gönen ve Karacabey ovaları tarımla yaşıyor.

Kaynaklar

• Milliyet, 7 Ekim 1964, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (6 Ekim 1964, Manyas)
• Kürçer ve diğerleri, "The Manyas fault zone (southern Marmara region, NW Turkey): Active tectonics and paleoseismology", Geodinamica Acta, 2017 (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (Türkçe ve İngilizce), 1964 Manyas depremi (başlangıç kaynağı)