1963 Üsküp Depreminde Şehrin Saati 05.17'de Durdu

26 Temmuz 1963, Cuma sabahı. Saat 05:17. Yugoslavya'nın Makedonya Cumhuriyeti'nin başkenti Üsküp uykuda. Yirmi saniye süren sarsıntı şehrin dörtte üçünü yıkıyor. Tren garının duvarındaki saat tam o dakikada duruyor. Sonraki haftalarda Soğuk Savaş'ın iki kampı, yıkılmış bu şehrin sokaklarında yan yana çalışacak.

Depremden önce

Üsküp, Vardar Nehri'nin iki yakasına kurulmuş, Osmanlı döneminden kalma çarşısı, camileri, hanları, hamamları ve kiliseleriyle çok kültürlü bir şehirdir. 1963'te yaklaşık 200 bin kişi yaşar. Şehir, Yugoslavya'nın hızla sanayileşen bölgelerinden biridir.

Üsküp, Balkanlar'ın aktif deprem kuşağındadır ve tarih boyunca birkaç kez depremle yıkılmıştır.

05:17

Sabah 05:17'de, şehrin hemen altında 6,1 büyüklüğünde deprem olur. Sarsıntı yaklaşık yirmi saniye sürer. Bu kısa sürede şehrin yüzde 75-80'i yıkılır ya da kullanılamaz hâle gelir.

Tren garının bir bölümü çöker. Cephesindeki büyük saat, depremin anında, 05:17'de durur. Bu duran saat, Üsküp depreminin en bilinen simgesi olacaktır.

İlk saatler

Yugoslav Halk Ordusu kurtarma çalışmalarını yürütür. Askerler, enkaz altındaki insanlara ulaşmak için gece gündüz çalışır. Depremde 1.000 ile 1.100 arasında kişi hayatını kaybeder, 3-4 bin kişi yaralanır. Yaklaşık 200 bin kişi, yani şehrin neredeyse bütün nüfusu evsiz kalır.

Dünyanın yardımı

Haber dünyaya yayıldığında, 78 ülkeden yardım gelir: para, sağlık ekipleri, mühendisler, malzeme. Fransız kurtarıcılar, İngiliz yardım ekipleri ve ABD ordusundan birlikler şehre ulaşır.

ABD Başkanı John F. Kennedy, Savunma Bakanlığı'na ve ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı'na yardım talimatı verir; prefabrik evler ve çadır kentler gönderilir. Sovyet lideri Nikita Kruşçev şehri bizzat ziyaret eder.

Soğuk Savaş'ın ortasında, Amerikan ve Sovyet askerleri Üsküp'ün yıkıntıları arasında yan yana çalışır. Dönemin anlatımlarına göre iki ordunun askerleri, 1945'te Elbe Nehri'nde karşılaştıklarından bu yana ilk kez serbestçe el sıkışabilmiştir.

Yardım ve yeniden yapılanma

Evsiz kalanlar çadır kentlere, ardından yeni kurulan prefabrik yerleşimlere taşınır. Pek çok ülke, şehre bina bağışlar: İsveç ve Finlandiya konut, Romanya bir poliklinik yaptırır; Meksika'nın katkısıyla bir caddeye "Meksika" adı verilir. Polonyalı mimarların tasarladığı bina Polonya'nın armağanıdır. 35 ülkenin bağışıyla Bulgaristan'da üretilen prefabrik bir konser salonu şehre kurulur.

Birleşmiş Milletler, şehir merkezinin yeniden planlanması için uluslararası bir yarışma düzenler. 1965'te Japon mimar Kenzo Tange'nin ekibi yarışmayı kazanır; şehrin yeni merkezinin planı onların çizimlerine dayanır.

Neyi değiştirdi

Üsküp depremi, Soğuk Savaş döneminde uluslararası afet yardımının en büyük örneklerinden biri oldu. Şehir bu yüzden "uluslararası dayanışma şehri" olarak anıldı; bu ifade şehrin resmî sloganı oldu.

Deprem, Yugoslavya'da deprem yönetmeliklerinin yeniden yazılmasına ve Üsküp'te bir deprem mühendisliği ve mühendislik sismolojisi enstitüsünün kurulmasına yol açtı. Enstitü, sonraki on yıllarda Balkanlar'ın önde gelen araştırma merkezlerinden biri oldu.

Bugün

Eski tren garının ayakta kalan bölümü, saat 05:17'de durmuş saatiyle birlikte bugün Üsküp Şehir Müzesi'dir. Osmanlı çarşısı ve hanlar restore edilmiş olarak yaşıyor; Kenzo Tange'nin planından kalan yapılar ise şehrin modern yüzünün bir parçası.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Kuzey Makedonya Deprem Mühendisliği ve Mühendislik Sismolojisi Enstitüsü (IZIIS)
• Vikipedi (İngilizce), 1963 Skopje earthquake (başlangıç kaynağı)
• Üsküp Şehir Müzesi