1341 Kırım Depremi Kâğıt Üzerinde Doğan Bir Deprem ve Tsunami Çıktı

1 Ocak 1341, Kırım. Bazı deprem kataloglarına göre bu gün yarımadanın güneyinde 6 büyüklüğünde bir deprem oluyor, batı kıyısında deniz karaya yürüyor. Ama bu depremi gören, yazan, adını veren tek bir çağdaş kaynak yok. Kaydın izi sürüldüğünde, yüzlerce kilometre ötede, İstanbul'da yaşanan başka bir felakete varılıyor. Bu yazı, kâğıt üzerinde doğan bir depremin hikâyesi.

Depremden önce

1341'de Kırım, Altın Orda'nın topraklarıdır. Han, 1313'ten beri tahtta oturan Özbek Han'dır; Altın Orda onun döneminde en parlak günlerini yaşar. Özbek Han Müslüman olmuştur ve İslam'ı ülkesinde yayar, ama Hristiyan tüccarlara ve din adamlarına geniş serbestlik tanır.

Yarımadanın güneydoğu kıyısındaki Kefe, bugünkü Feodosiya, Cenevizlilerin kurduğu bir ticaret kolonisidir. Karadeniz ticaretinin büyük kısmı bu limandan geçer; İpek Yolu'nun uçlarından biridir. Özbek Han 1339'da Cenevizlilerle yeni bir ticaret antlaşması imzalar ve Kefe'nin surlarını yeniden yapmalarına izin verir. Kefe'yi bu yıllarda gören gezgin İbn Battûta, limanda savaş ve ticaret gemileriyle birlikte iki yüz kadar tekne saydığını yazar.

Kıyının başka yerleri daha sıkıntılıdır. Soğdak, bugünkü Sudak, 1322'de Hristiyanlarla Müslümanlar arasındaki bir çatışmanın ardından Özbek Han'ın askerlerince yağmalanmıştır. Yarımadanın güneybatısındaki eski Bizans şehri Kherson, yani Khersonesos, 1299'da Nogay Han'ın ordusunca talan edilmiş, eski gücünü yitirmiştir; Bizans kaynakları onu son kez 1396'da anar. Batı kıyısında, bugünkü Yevpatoriya'nın yerinde, Kırım Tatarlarının Kezlev, Osmanlıların Gözleve dediği yerleşim vardır.

Karadeniz'in öbür ucunda, İstanbul'da da bir dönem kapanmak üzeredir. Bizans imparatoru III. Andronikos 14'ü 15 Haziran'a bağlayan gece, 44 yaşında ölür. Oğlu V. İoannis dokuz yaşındadır. Naiplik, imparatorun en yakın dostu İoannis Kantakuzenos'a kalır. Bu adın, Kırım depreminin hikâyesinde beklenmedik bir yeri olacaktır.

Katalogdaki satır

Kırım'a ait 1341 depremi, bir tarih kitabından değil, bir deprem kataloğundan doğar. ABD'nin Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'ne (NOAA) bağlı veri merkezinin önemli depremler veritabanında olay şöyle kayıtlıdır: 1 Ocak 1341, Ukrayna, Kırım; 44,3 kuzey, 34,3 doğu; büyüklük 6; şiddet VII-VIII. Bu koordinat, yarımadanın güney kıyısının hemen açığına düşer.

Kaydın yanındaki not kısadır: "Belirsiz bilgi; Yevpatoriya bölgesinde tsunami." Bilginin kaynağı olarak 1982'de yayımlanan, N. V. Kondorskaya ile N. V. Shebalin'in hazırladığı "Eski çağlardan 1977'ye SSCB güçlü depremler kataloğu" gösterilir. NOAA, bu kataloğun kaydında da bir uyarı yazar: eski depremlerin tarihleri her zaman öteki kataloglarla uyuşmaz.

Kayıtta ölü sayısı, yıkılan ev, adı geçen bir köy ya da kasaba yoktur. Yalnızca bir tarih, bir büyüklük ve batı kıyısında bir dalga vardır. Vikipedi'nin 1341 yılı sayfası bugün de olayı anar, ama yanına "tartışmalı olay" diye not düşer.

Evpatoriya'da on kilometre

Satıra en büyük dalgayı Rusya Bilimler Akademisi Yer Fiziği Enstitüsü'nden sismolog A. A. Nikonov ekler. Nikonov 1997'de, Karadeniz ve Azak Denizi kıyılarındaki tsunamileri derleyen bir makale yayımlar. Listesindeki olaylardan biri, 1341 ya da 1343 yılında Kırım'ın batı kıyısında görüldüğü söylenen bir dalgadır: Evpatoriya yakınında deniz, kıyı çizgisinin 10 kilometre ötesine kadar karaya yürümüştür.

Tuhaf olan, depremin yeridir. Nikonov dalgayı Kırım'a koyar, ama depremin merkezini Bulgaristan'ın güneydoğusunda, Karadeniz kıyısının iç kesiminde, 41,5 kuzey ve 28,0 doğu civarına yerleştirir. Merkez ile Kırım'ın batı kıyısı arasında yaklaşık 500 kilometre vardır. Nikonov bu mesafeyi açıklamak için bir öneri getirir: Karadeniz'de uzaktaki karasal depremlerin tetiklediği heyelan kaynaklı tsunamiler bilinmese de, bunun 1939 Doğu Anadolu depremi ve "1341 Trakya olayı" için varsayılabileceğini yazar.

Nikonov'un listesi sonraki çalışmalara aynen geçer. E. Pelinovsky 1999'da Karadeniz'in kuzeyi için tsunami tehlikesi tahmininde, A. Yalçıner ve arkadaşları 2004'te Karadeniz tsunamileri üzerine çalışmalarında olayı Nikonov'a dayanarak listeler. Böylece belirsiz bir kayıt, birkaç yıl içinde birden fazla bilimsel kaynakta görünür hâle gelir.

İzi sürmek: bir imparatorun tarihi

2011'de G. A. Papadopoulos, G. Diakogianni, A. Fokaefs ve B. Ranguelov, Karadeniz ve Azak Denizi için yeni bir tsunami kataloğu yayımlar. Avrupa Birliği'nin desteklediği bir araştırma projesinin parçası olan çalışma, kayıtlardaki 29 olayı tek tek inceler ve her birine güvenilirlik puanı verir.

Ekip, 1341 kaydının dayanağını arar. Nikonov'un gösterdiği tek tarihî belge, Bizans imparatoru VI. İoannis Kantakuzenos'un yazdığı tarihtir; makalede bu eserin ikinci kitabının 477-478. sayfalarına ve üçüncü kitabının 29. sayfasına başvurulur. Kantakuzenos, 1341'de naip olan, aynı yıl imparator ilan edilen ve 1347'ye kadar iç savaşın ortasında hüküm süren adamdır. Sonraki yıllarda bir manastıra çekilir ve 1320-1356 yıllarını anlatan dört ciltlik bir tarih yazar.

Papadopoulos ve arkadaşlarının vardığı sonuç açıktır: Kantakuzenos'un sözünü ettiği yer Kırım değildir. Belge, açıkça 18 Ekim 1343'te İstanbul'u sarsan depremleri anlatır. Yazarlara göre yanlış anlamanın anahtarı büyük olasılıkla M. V. Smirnov'un 1931'de Simferopol'de yayımlanan "Kırım depremleri kataloğu"dur. Smirnov, depremi Kırım'daki Kherson'a yerleştirmiştir.

Deprem tarihçisi Nicholas Ambraseys de 2009'da yayımlanan büyük Akdeniz ve Orta Doğu deprem kitabında aynı noktaya değinir. NOAA'nın aktardığı notuna göre "modern yazarlar" 18 Ekim 1343 depremini yanlışlıkla Kırım'daki Kherson'a koymuş, bunu da Smirnov'un 1931 kataloğuna dayandırmıştır.

18 Ekim 1343: İstanbul

Kaynakların gösterdiği asıl felaket, Kırım'da değil, Marmara'dadır. 18 Ekim 1343'te İstanbul ve Kuzeybatı Türkiye'nin başka yerleri iki güçlü depremle sarsılır. İkinci deprem, ilkinden birkaç saat sonra, Ambraseys'in aktardığına göre gecenin birinci ile ikinci saati arasında gelir ve ilkinin başladığı yıkımı tamamlar.

İkinci sarsıntıyla deniz yükselir. Limanlardaki yelkenli gemiler karaya fırlatılır. Bazı yerlerde deniz 10 stadyum, yani yaklaşık 1,8 kilometre içeri girer; insanları, sürüleri, hayvanları sürükleyip boğar. Sular çekildiğinde arkada ölü balıklar ve çamur kalır. Ambraseys, bunun tam olarak nerede olduğunun bilinmediğini, ama büyük olasılıkla Trakya kıyısının alçak kesimlerinde yaşandığını yazar.

İstanbul'da deniz, deniz surlarına yüklenir; surların bazı bölümleri kuleleriyle birlikte çöker. Su, Boğaz'ın doğu kıyısında, Üsküdar'ın kuzeydoğusundaki Stavros'a, bugünkü Beylerbeyi'ne kadar ilerler. Kıyıya yakın binalar su altında kalır, evler yıkılır, bağ ve bahçe duvarları devrilir, molozlar sokakları kapatır. Bizans tarihçisi Nikephoros Gregoras'a dayanan bir anlatıma göre birçok insan ölür.

Bu depremin tarihi de kaynaklarda tek değildir. Kimi kataloglar onu 14 Ekim'e, kimileri 1344'e koyar; NOAA'nın aktardığı bir derleme 1331'den 1344'e kadar birkaç olası yıl sayar. Büyüklük tahminleri de ayrışır: NOAA veritabanı 7,5 verir, bir başka tsunami kataloğu 6,9. NOAA'nın aktardığı bir kayıtta depremin Saros Körfezi kıyısında, Lysimakheia ve "Khersonisos"ta hissedildiği yazar. Buradaki Khersonisos, Gelibolu Yarımadası'nın eski adı olan Trakya Kersonesosu'dur. Kaynakların hiçbiri karışıklığın sebebini kesin olarak söylemez; ama aynı adı taşıyan iki yer, bir Trakya depreminin nasıl Kırım'a taşınabildiğini düşündürür.

Papadopoulos ve arkadaşları, 1343 tsunamisini bütün eski kataloglarda Marmara Denizi'ne yerleştirildiği gibi bırakır ve not düşer: Karadeniz'de bir dalga görüldüğüne dair kanıt yoktur.

Kırım tarihçilerinin itirazı

1341'e şüpheyle bakan yalnızca dalga bilimciler değildir. Khersonesos'ta arkeosismoloji çalışmaları da yapan V. V. Khapaev, yarımadanın eski çağ ve ortaçağ depremlerine dair yazılı kaynakları yıllarca inceler. 2009'da yayımladığı kısa makalenin adı tartışmayı özetler: "1292 ve 1341 Kırım depremleri: tarih yazımı mitine karşı argümanlar."

L. I. Ioganson, 2018'de Kırım'ın tarihî depremlerine dair kaynakları değerlendirdiği makalesinde Khapaev'in çalışmalarına geniş yer verir. Ioganson'a göre Kırım'ın deprem geçmişini yeniden kurmanın iki temel sorunu vardır: güçlü bir depremin kesin kanıtını bulmak ve o depremi tarihlendirmek. Tarihlendirme özellikle zordur; tarihçilerle sismologların iş birliği de çözülmemiş pek çok soru yüzünden kolay değildir.

Papadopoulos'un ekibi de kendi kataloğunda benzer bir şeye dikkat çeker. Karadeniz'de bildirilen tsunamilerin çoğu Kırım kıyılarından gelir. Yazarlara göre bunun sebebi yalnızca jeoloji olmayabilir: Kırım eski çağlardan beri yerleşim yeri olarak ilgi çektiği için doğa olayları burada daha sık kayda geçmiş olabilir.

Neyi değiştirdi

2011 kataloğu, incelediği 29 olaydan üçünü büyük olasılıkla yanlış bildirilmiş sayar: 557, 815 ve 1341 ya da 1343. Yazarlara göre 557 olayı, Varna açıklarındaki 544/545 depremi ve tsunamisinin yinelenmesidir. 815'te İstanbul yakınında bir deprem belgelenmiştir ama tsunami bildirilmemiştir. 1341 ya da 1343 Kırım olayı ise İstanbul'u vuran 1343 depremi ve tsunamisinin yanlış yorumlanmasıdır.

Geriye kalan 26 olaydan 22'si dört basamaklı ölçekte 3 ya da 4 puan alarak güvenilir sayılır. Çalışma ayrıca Azak Denizi'nde tsunami tehlikesinin çok düşük olduğunu söyler; sebebi bölgenin depremselliğinin düşük ve suyun sığ olmasıdır.

1341 kaydının asıl dersi, deprem kataloglarının birbirinden nasıl beslendiğidir. Bir kataloğun yer adını yanlış okuması, bir sonrakinde bir tarih, onun ardından bir büyüklük, sonra da on kilometrelik bir dalga olarak geri döner. Her aktarım bir öncekine güvenir; ilk belgeye kimse dönmezse yanlış büyür. Tarihî depremleri inceleyen araştırmacılar bu yüzden her kaydı en eski kaynağına kadar izlemeye çalışır.

Bugün

Kayıt tamamen silinmiş değildir. NOAA'nın önemli depremler veritabanında 1 Ocak 1341 Kırım depremi hâlâ yayımdadır. Aynı veritabanının tsunami bölümünde ise olay "hatalı kayıt" anlamına gelen geçersizlik koduyla işaretlenmiştir ve notuna Ambraseys'in Kherson uyarısı eklenmiştir.

Kırım'ın gerçek depremleri ise iyi belgelidir. 11 Eylül 1927'de Yalta'nın yaklaşık 20 kilometre güneydoğusunda, denizin altında 6,7 büyüklüğünde bir deprem olur; Yevpatoriya'daki gelgit ölçer 53, Yalta'daki 35 santimetrelik dalga kaydeder. Gerçek bir Kırım tsunamisi, 1341 için anlatılan on kilometreden çok daha mütevazıdır.

Kefe'nin Ceneviz surlarının kalıntıları bugün Feodosiya'da durur. Kherson'un, yani Khersonesos'un yıkıntıları Sivastopol'ün kenarında, 14. yüzyıldan beri kimsenin yaşamadığı bir ören yeri olarak korunur. İstanbul'da 1343'te kuleleriyle çöken deniz surlarının bir kısmı onarılmış, bir kısmı yok olmuştur. Kantakuzenos'un tarihi ise kütüphanelerdedir; içinde Kırım'da bir depremden söz eden bir satır yoktur.

Kaynaklar

• Papadopoulos, G. A., Diakogianni, G., Fokaefs, A. ve Ranguelov, B. (2011). Tsunami hazard in the Black Sea and the Azov Sea: a new tsunami catalogue. Natural Hazards and Earth System Sciences, 11, 945-963.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tarihî Tsunamiler veritabanları: 1 Ocak 1341 Kırım (deprem 9986, tsunami 5556) ve 18 Ekim 1343 Marmara (tsunami 3114) kayıtları
• Kondorskaya, N. V. ve Shebalin, N. V. (ed.) (1982). New Catalog of Strong Earthquakes in the U.S.S.R. from Ancient Times through 1977. NOAA, Boulder (NOAA kaydı üzerinden)
• Ambraseys, N. N. (2009). Earthquakes in the Mediterranean and Middle East: A Multidisciplinary Study of Seismicity up to 1900. Cambridge University Press, s. 367 (NOAA kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• Nikonov, A. A. (1997). Tsunamis occurrence on the coasts of the Black Sea and the Sea of Azov. Izvestiya, Physics of the Solid Earth, 33 (Papadopoulos ve diğ. 2011'de aktarıldığı biçimiyle)
• Smirnov, M. V. (1931). Katalog zemletryasenii v Krymu (Kırım depremleri kataloğu). Simferopol (Papadopoulos ve diğ. 2011 ile Ambraseys 2009'da aktarıldığı biçimiyle)
• Khapaev, V. V. (2009). Crimean earthquakes of 1292 and 1341: Arguments against the historiographic myth. Kul'tura narodov Prichernomor'ya, 164, 77-80 (künye Ioganson 2018 üzerinden)
• Ioganson, L. I. (2018). Analysis of Historical Sources on Earthquakes in Crimea. Seismic Instruments, 54(3), 314-326
• Vikipedi (İngilizce): 1341, Feodosia, Öz Beg Khan, Chersonesus, Yevpatoria, John VI Kantakouzenos, Byzantine civil war of 1341-1347, 1927 Crimean earthquakes (başlangıç kaynağı)