1959 Hınıs Depremi: Yağmur Altında Çadırlar

25 Ekim 1959, Pazar. Ankara'da Meclis Başkanlığı yarışı kızışıyor, ülke Cumhuriyet'in 36. yıl dönümüne hazırlanıyor; Sovyetler, Ay'ın görünmeyen yüzünün ilk fotoğraflarını yayımlamak üzere. Erzurum'un Hınıs ilçesinde, yüksek yaylanın köylerinde kış gelmiş. Yer sallanıyor. Kurtkozu köyünde yedi kişilik bir ailenin bütün fertleri ölüyor. Hınıs ve köylerinde binden fazla ev yıkılıyor. Ardından sağanak yağmur başlıyor.

Depremden önce

Hınıs, Erzurum'un güneyinde, Muş'un Varto ilçesine komşu yüksek bir yayladadır. Köylerde evler taş ve kerpiçtir, damları ağır topraktır. Ekim sonunda yaylada gece sıcaklığı sıfırın çok altına iner.

Bölge, Karlıova ile Varto arasındaki deprem kuşağına yakındır. Komşu Varto 1946'da yıkılmıştır; 1966'da yeniden ve çok daha ağır biçimde yıkılacaktır.

Türkiye 1959 sonbaharında Adnan Menderes hükümetiyle yönetilmektedir. Kıbrıs meselesi gündemdedir; Demokrat Parti içinde Meclis Başkanlığı için sert bir yarış sürmektedir.

Kurtkozu

Uluslararası kataloglar depremi 25 Ekim 1959 olarak kaydeder; büyüklüğü 6,2'dir. Milliyet'in Erzurum'a gönderdiği muhabirler Mete Akyol ve Özdemir Gürsoy'un bildirdiğine göre depremin merkezi olarak kabul edilen yer Hınıs'a bağlı Kurtkozu köyüdür. Gece gelen ve öncekinden de şiddetli bir sarsıntı köyü yerle bir eder.

Kurtkozu'nda enkazdan 12 ölü ve 4 yaralı çıkarılır. Ölenlerin yedisi aynı ailedendir: yedi kişilik ailenin bütün fertleri hayatını kaybetmiştir.

Binden fazla ev

Ölü sayısı 16'ya yükselir; bunların dördü Muş'un Varto kazasına bağlı köylerdendir. Vali'nin de doğruladığı bilgiye göre Hınıs'ta ve köylerinde yıkılan bina sayısı binin üzerindedir. Hacıçavuş nahiyesinin köylerinde de hasar vardır.

Sıfırın altında yirmi dereceyi bulan soğukta sokakta kalan köylüler çadır ve battaniye ister.

Yağmur

Depremin ardından bölgeye çok şiddetli bir yağmur yağar. Milliyet'in 28 Ekim'deki haberine göre depremzedelerin yerleştirildiği çadırlar oturulamaz hâle gelir; insanlar yağmurdan korunmak için yıkıntılara sığınmak zorunda kalır. Erzurum İskân Müdürlüğü'nün atlarla gönderdiği çadırlar, yağmur yüzünden köylere ulaşamaz.

Yağmur yıkımı da büyütür. Yirmi bir haneli bir köyde dokuz ev tamamen yıkılır, ötekiler oturulamayacak kadar hasar görür. Hınıs'tan Kurtkozu'na giden 25 kişilik askerî heyet ve fen heyeti günlerce dönemez. Yaralılar Erzurum'daki hastanelere taşınır.

Kayıp

Gazetelere göre ölü sayısı 16'da kalır. Uluslararası kataloglarda 18 ölü kayıtlıdır. Hınıs ve köylerinde binden fazla bina yıkılır.

Neyi değiştirdi

1959 Hınıs depremi, Erzurum-Muş yaylasının taş ve toprak damlı köy evlerinin, büyük sayılmayan bir depremde bile ne kadar kolay yıkıldığını gösterdi. Kış eşiğinde, yağmur ve soğuk altında çadırlarla yürütülen yardımın sınırlarını da ortaya koydu.

Yedi yıl sonra, 1966'da, aynı kuşakta Varto ve Hınıs çok daha büyük bir depremle yıkıldı; o depremde iki binden fazla insan öldü.

Bugün

Hınıs bugün Erzurum'un yayla ilçelerinden biri; köyleri hayvancılıkla yaşıyor.

Kaynaklar

• Milliyet, 27 Ekim 1959, sayfa 1: Mete Akyol ve Özdemir Gürsoy'un Erzurum'dan haberi (Gaste Arşivi)
• Milliyet, 28 Ekim 1959, sayfa 1: Özdemir Gürsoy'un haberi (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (25 Ekim 1959, Hınıs)