1941 Razih Depremi: İmam Yahya'nın Kapalı Ülkesinde Yıkılan Dağ Köyleri

Ocak 1941. Dünya savaştadır; Kuzey Yemen ise İmam Yahya'nın yönetiminde dışa kapalı bir krallıktır. Sada'nın batısındaki Razih Dağı'nda köyler taş evlerden, yamaçlar teraslardan oluşur. İki gün önce Kızıldeniz kıyısındaki Hudeyde'de hafif sarsıntılar hissedilmiştir. 11 Ocak'ta öğle sularında yer büyük bir güçle sallanır. Köyler yıkılır, yollar heyelanla kapanır, Sada'da halk evlerini bırakıp çadırlara geçer. Kataloglara 1.200 ölüyle geçen bu deprem hakkında elimizdeki bilgi azdır. Bu yazı o az bilgiyi bir araya getiriyor ve neyin bilinmediğini de açıkça söylüyor.

İmam Yahya'nın kapalı ülkesi

1941'de bugünkü Yemen'in kuzeyi, Mütevekkilî Yemen Krallığı'dır. Osmanlı 1918'de bölgeden çekildikten sonra Zeydî imamı Yahya Muhammed Hamidüddin Sana'ya girmiş ve kendini ülkenin hükümdarı ilan etmiştir. Yahya hem dinî lider hem kraldır; yönetimi mutlak monarşidir.

Krallık 1934'te Suudi Arabistan'la kısa bir savaşa girmiş, Taif Antlaşması'yla Cizan, Necran ve Asir'i bırakmıştır. Bu savaştan sonra Yemen içine kapanır. İmam önemli vilayetlere oğullarını vali olarak atar, sürekli bir ordu kurar. Kaynaklar dönemin Yemen'ini yarı feodal bir devlet olarak tanımlar: en basit kararlar bile İmam'ın kişisel onayını bekler. Yahya'nın ülkesinden hiç çıkmadığı, hatta Sana yaylasından ayrılıp kendi kıyısındaki Kızıldeniz'i görmediği anlatılır.

Ülkede küçük ama eski bir Yahudi topluluğu da yaşar. İmam 1922'de Yahudilerin ülkeden göçünü yasaklamıştır. 1940'ların başında ise bu göçe göz yumar: ne açıkça izin verir ne de engeller.

Razih Dağı

Depremin en çok vurduğu yer Sada şehrinin batısındaki Razih bölgesidir. Razih Dağı, Yemen'in kuzeybatı ucunda, bugünkü Suudi sınırının hemen yanında yükselen bir kütledir. En yüksek doruğu Cebel Hurum yaklaşık 2.790 metredir. Bu batı dağları bölgenin en çok yağış alan yeridir; yılda bin milimetreye varan yağmur, yamaçları tarıma elverişli kılar. Bu yüzden bölge halkının çoğu kurak doğu ovalarında değil, bu dağlarda yaşar.

Razih'in insanları kendilerine özgü bir dil konuşur. Dilbilimcilerin Razihî dediği bu dil Arapçadan ayrıdır ve Eski Güney Arap dillerinin bugüne kalan son temsilcilerinden biri olabileceği düşünülür. Konuşanlar çevredeki komşularının dilini "Yamanît", yani Yemence diye ayırır. Bölgenin kabileleri Havlan bin Âmir kabile birliğine bağlıdır ve büyük çoğunluğu Zeydîdir; yerel siyasette seyyid aileler ağırlıklıdır.

1970'lerde Razih Dağı'nın nüfusu 25 bin civarında tahmin edilir. 1941'deki nüfusa dair bir sayıma rastlamadık. Bölgenin merkezi sayılan Sada ise yaklaşık 1.800 metre yükseklikte, Zeydîliğin Yemen'deki doğum yeridir: 9. yüzyılın sonunda İmam Hâdî Yahya bin Hüseyin burada ilk Zeydî imamlığını kurmuştur.

Hudeyde'den gelen sarsıntılar

Depremden iki gün önce, 9 Ocak'ta, Kızıldeniz kıyısındaki liman şehri Hudeyde'den birkaç hafif sarsıntı haber verilir. Bu öncü sarsıntılar o günlerde kimseye bir uyarı gibi gelmemiş olabilir; kaynaklar yalnızca hissedildiklerini kaydeder.

İngilizce Vikipedi'deki madde ise 9 Ocak öğle vakti Hudeyde'de yıkıma yol açan bir öncü depremden söz eder. Bu iddia, maddenin dayandığı NOAA kaydında ve oradaki Ambraseys aktarımında geçmez; orada yalnızca "hafif" öncü sarsıntılar vardır. Biz bu yazıda kaynağın kendisini esas alıyoruz.

11 Ocak, öğle sularında

Ana deprem 11 Ocak 1941'de gelir. Uluslararası kataloglar saati Greenwich saatiyle 08.32 olarak verir; Ambraseys, Melville ve Adams'ın derlemesine göre bu, yerel saatle öğle sularına denk gelir. O an kimin nerede olduğuna, köylerde neler yaşandığına dair kişisel bir tanıklığa ulaşamadık.

Depremin büyüklüğü için farklı değerler vardır. NOAA kaydı yüzey dalgası büyüklüğünü 5,9, cisim dalgası büyüklüğünü 6,5 olarak verir. Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin yeniden hesapladığı ISC-GEM kataloğu moment büyüklüğünü 6,1 ve derinliği 15 kilometre olarak bulur. Başka kaynaklar 5,8 ile 6,5 arasında değerler yazar. Hepsinde ortak olan nokta şudur: bu, orta büyüklükte, sığ bir depremdir. Bu büyüklükteki bir depreme göre verilen kayıp rakamı yüksektir.

Merkez üssünün yeri de kesin değildir. ISC-GEM merkezi bugünkü Suudi Arabistan'daki Samita kasabasının yaklaşık 39 kilometre doğu-güneydoğusuna koyar. Ambraseys ve arkadaşları, kullanılabilen deprem istasyonlarının hepsinin aynı yönde olması yüzünden hesaplanan konumun kuzeye doğru yarım dereceye kadar kayabileceğini not eder. Yine de bu konumun, eldeki dağınık hasar bilgileriyle uyumlu olduğunu söylerler.

Sarsıntı geniş bir alanda hissedilir: kuzeyde bugünkü Suudi Arabistan'daki ed-Darb'dan güneyde Hadramut'taki Mukalla'ya kadar. Kızıldeniz'in karşı kıyısında, o zaman Etiyopya'ya bağlı olan Asab'dan da haber gelir. Güneydeki Aden'den ise hissedildiğine dair bir kayıt yoktur.

Yıkılan köyler, kapanan yol

En ağır hasar Sada'nın batısında, Razih çevresindedir. Burada bir dizi köy yıkılır. Razih Vadisi'nin başında heyelanlar yolu kapatır.

Kuzeyde, Cizan ile Razih arasında, Ebu Ariş yakınlarındaki el-Arida'da kaya düşmeleri olur ve kaynak suları kurur. Burası 1934'ten beri Suudi topraklarıdır; deprem sınır tanımaz.

Ambraseys'in aktarımında dikkat çeken bir ayrıntı vardır: Razih çevresindeki köylerin yıkıldığı, ama burada can kaybının "az" olduğu yazılır. Bu, toplam ölü sayısıyla çelişir gibi görünür. Bu çelişkiye aşağıda döneceğiz.

Sada'da çadırlar

Sada'da ve Rahban'da, özellikle de Vadi Azar'da pek çok ev yıkılır. Sada şehrinde eski ve yeni evler çatlar, ama burada kimsenin öldüğü bildirilmez. Halk evlerini terk eder ve çadırlarda kamp kurar. Ocak ayı Sada yaylasında soğuktur; bu yükseklikte kış sabahları dondurucu olabilir.

Hasar güneye doğru da uzanır. Kuhlan'da ve Hacce'de birkaç ev yıkılır.

İmam Yahya'nın yönetiminin depreme nasıl karşılık verdiğine, bölgeye kimin gönderildiğine, yardım yapılıp yapılmadığına dair okuyabildiğimiz kaynaklarda bilgi yoktur. İmam'ın ülkeyi dışa kapattığı bir dönemde bu boşluk şaşırtıcı değildir. Bu yazıda olmayan bir yardım faaliyetini anlatmıyoruz.

Mecz'deki sinagog

Kaydedilmiş en somut kayıp, bugün Sada vilayetine bağlı bir ilçe olan Mecz bölgesindedir. Burada bir sinagogun çatısı çöker ve altında kalan pek çok Yahudi ölür. Ambraseys'in aktarımı ölenlerin sayısını ve adlarını vermez.

Yahudi topluluğu tarihleri üzerine bazı kayıtlarda, Mecz'deki küçük topluluğun 1941 kışındaki depremde birkaç üyesini kaybettiği geçer. Bu kayıtların kaynağını kendimiz okuyamadığımız için ayrıntılarını buraya almıyoruz. Bilinen şu kadardır: birkaç yıl sonra, 1949-1950'de Yemen Yahudilerinin büyük çoğunluğu "Sihirli Halı Operasyonu" ile İsrail'e götürülür ve Kuzey Yemen'in dağ köylerindeki bu toplulukların çoğu ülkeden ayrılır.

Mart'a kadar süren artçılar

Deprem tek bir sarsıntıyla bitmez. Artçı sarsıntılar mart ayının ikinci haftasına kadar her gün hissedilir. Zaten zarar görmüş evler bu sarsıntılarla iyice yıkılır; Ambraseys ve arkadaşları hangi hasarın hangi depremden geldiğini ayırmanın kolay olmadığını not eder.

4 Şubat'ta Greenwich saatiyle 09.18'de büyüklüğü 5,2 olan güçlü bir artçı gelir. Bu deprem Haydan'da, Havlan'da, ez-Zahir'de ve Sada yakınlarındaki Vadi el-Abidin'de hissedilir; buralarda heyelanlar olur. Kuzeybatıda Ebu Ariş ve Sabya'dan, güneybatıda Harad'dan hasar haberleri gelir.

23 Şubat'ta saat 19.03'te ikinci güçlü artçı olur. Bu kez sarsıntı kıyıya yakın yerlerde, Hudeyde'de, Beytülfakih'te, es-Said'de ve Bura'da hissedilir ve hasar verdiği söylenir. Böylece ana depremden sonra yaklaşık iki ay boyunca yer sallanmaya devam eder.

Kaç kişi öldü?

Bütün kaynakların dayandığı rakam aynı yerden gelir: Ambraseys, Melville ve Adams'ın 1994'te yayımlanan Mısır, Arabistan ve Kızıldeniz'in deprem tarihini inceleyen kitabı. Bu kitaba göre deprem dizisinin tamamında 1.200 kişi ölür, 200 kişi yaralanır. 300 ev tamamen yıkılır, 400 ev onarılamayacak kadar harap olur, yaklaşık bin ev hafif hasar görür. NOAA veritabanı bu rakamları aynen alır.

Bu rakamlar dikkatle okunmalıdır. Birincisi, 1.200 ölü yalnızca 11 Ocak'taki ana depremin değil, mart ortasına kadar süren bütün sarsıntıların toplamıdır. İkincisi, aynı aktarımda en çok yıkılan Razih bölgesinde can kaybının az olduğu, Sada'da kimsenin ölmediği yazılır; toplamı oluşturan kayıpların nerede yaşandığı belirtilmez. Üçüncüsü, 700 ev yıkılmış ya da kullanılamaz hâle gelmişken 1.200 ölü, ev başına alışılmadık derecede yüksek bir kayıp oranıdır. Bu rakam yanlış olmayabilir, ama dışa kapalı bir ülkeden dolaylı yollarla ulaşan bir tahmin olduğu unutulmamalıdır.

Ev sayıları da kaynaktan kaynağa değişir. 1982 Zemar depremi üzerine yazılan bir derleme 1941 için 1.400 yıkılmış evden söz eder ve depremi 5,8 ile 6,2 büyüklüğünde iki ayrı sarsıntı olarak anlatır. İngilizce Vikipedi'deki madde ise 1.700 evin yok olduğunu ve 400 evin daha yıkılması gerektiğini yazar; bu, büyük olasılıkla Ambraseys'in yıkılan, harap olan ve hafif hasarlı ev sayılarının yanlış toplanmasıdır.

Neyi değiştirdi

1941 Razih depremi dışa kapalı bir krallıkta yaşandı ve kaynaklarda çok az iz bıraktı. Okuduğumuz kaynaklarda bir yeniden yapılanma programından ya da yapı kuralından söz edilmez. Sismoloji açısından ise depremin yeri önemlidir. Deprem faaliyeti çoğunlukla Kızıldeniz'in ortasındaki açılma sırtlarında yoğunlaşır; ama Yemen'de bu eksenden 200-300 kilometre içeride, karada da seyrek ama yıkıcı depremler olur. 1941, bu türden belgelenmiş depremlerin biridir. Yemen'de 1909'da da bir deprem 300 kişinin ölümüne yol açmıştı.

Yemen'in kuzeyi yaklaşık 40 yıl boyunca can kaybına yol açan başka bir deprem yaşamadı. Sonraki büyük felaket 13 Aralık 1982'de Zemar'da geldi. Büyüklüğü 6,2 olan bu depremde 2.800'e kadar insan öldü. Zemar'da ölümlerin çoğu, kısmen ya da tamamen çöken yığma taş ve kerpiç evlerden kaynaklandı. Kaynaklar 1982 depremini, 1941'den bu yana ölüme yol açan ilk Yemen depremi olarak anar.

İki deprem arasındaki fark, kayıt biçimindedir. 1941 depremi için bilgi, Ambraseys ve arkadaşlarının ifadesiyle dağınık hasar haberlerinden derlenebildi. 1982 depremi ise bölgede dünya çapındaki deprem istasyonu ağlarınca kaydedilen ilk deprem oldu.

Bugün

İmam Yahya 1948'de bir suikastte öldürüldü; krallık 1962 devrimi ve ardından gelen iç savaşla sona erdi. Razih bugün Yemen'in Sada vilayetine bağlı bir ilçedir. 2003'teki verilere göre yaklaşık 232 kilometrekarelik alanında 62.915 kişi yaşıyordu. Razihî dili hâlâ konuşulmaktadır ve dilbilimciler için Arap Yarımadası'nın en ilginç dillerinden biridir.

Sada, Husi hareketinin doğduğu yerdir ve Yemen'deki krizde merkezî hükümetten ilk kopan şehir olmuştur. 1941'de yıkılan köylerin adları, ölenlerin kimler olduğu ve evlerin nasıl yeniden yapıldığı ise bugün de bilinmiyor. Yerel kayıtlar ya da tanıklıklar ortaya çıkana kadar bu deprem, büyük ölçüde bir katalogdaki birkaç satır olarak kalacak.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 11 Ocak 1941 Yemen: Razih kaydı (Ambraseys, Melville ve Adams 1994 aktarımıyla)
• N. N. Ambraseys, C. P. Melville, R. D. Adams (1994), The Seismicity of Egypt, Arabia and the Red Sea, Cambridge University Press (NOAA kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• USGS / ISC-GEM kataloğu, 11 Ocak 1941 depremi (olay 900618): moment büyüklüğü, derinlik ve merkez üssü
• Vikipedi (İngilizce), 1941 Jabal Razih earthquake; 1982 North Yemen earthquake (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce), Yahya Muhammad Hamid ed-Din; Mutawakkilite Kingdom of Yemen; Razihi language; Saada; Saada Governorate; Razih District (bağlam bilgisi)