1952 Pasinler Depremi: Karlı Ovada Bir Kış Sabahı

3 Ocak 1952, Perşembe sabahı. Erzurum yaylasında kış; Aras Irmağı'nın geçtiği Pasinler ovasında köyler karın altında. Ankara'da Cumhurbaşkanı Bayar güney gezisine hazırlanıyor, Türkiye NATO'ya girmek üzere. Saat sekizi beş geçe yer yirmi saniye sallanıyor; ardından sarsıntılar birbirini izliyor. Öğleden sonra Pasinler köylerinde 38 ölü sayılmış olacak.

Depremden önce

Pasinler, Erzurum'un doğusunda, eski adı Hasankale olan bir ilçedir. Aras Irmağı'nın geçtiği ova, yüksek dağlarla çevrilidir. Köylerde evler taş ve kerpiçtir, damları ağır topraktır. Kışlar uzun ve serttir; ocak ayında ova karla kaplıdır.

Türkiye 1952 başında Demokrat Parti iktidarındadır. Türk askerleri Kore'de savaşmaktadır; yaralılar gemilerle yurda dönmektedir. Ülkenin NATO'ya katılması için son adımlar atılmaktadır. Amerika'nın yeni Ankara büyükelçisi George McGhee yola çıkmıştır.

Sabah sekizi beş geçe

Uluslararası kataloglar depremi 3 Ocak 1952, Greenwich saatiyle 06.03 olarak kaydeder; büyüklüğü 5,7'dir. Milliyet'in Erzurum muhabirine göre ilk deprem yerel saatle 8.05'te olur ve 20 saniye sürer. Bunu kısa aralıklarla başka sarsıntılar izler.

Deprem Erzurum şehrinde hasar yapmaz ama halk büyük korkuya kapılır. Sarsıntı Ardahan'da, Artvin'de, Tortum'da ve Şavşat'ta da hissedilir; buralarda hasar yoktur. İstanbul'da Kandilli Rasathanesi depremi 8'i 6 dakika 3 saniye geçe kaydeder ve merkez üssünün rasathaneye uzaklığını 1.300 kilometre olarak hesaplar.

Pasinler köyleri

En fazla hasar Pasinler'dedir. İlçe merkezinin bir kısmında insan kaybı olmadığı anlaşılır, ama ilçede 503 ev yıkılmış ya da kısmen yıkılmıştır. Ovaya dağılmış ondan fazla köyde hem hasar hem can kaybı vardır.

Saat 15'e kadar gelen haberlere göre ölü sayısı 38, yaralı sayısı 92'dir. Ölenlerin çoğu, sabah saatlerinde evlerinin içindeyken çöken toprak damların altında kalan köylülerdir.

Karda çadırlar

Vali, Kolordu Komutanı ve Bayındırlık, Sağlık ve Emniyet müdürleri sağlık ekipleriyle birlikte deprem bölgesine gider. İlk yardım olarak Erzurum'dan 500, Pasinler'den 60 çadır gönderilir ve evsiz kalanlara dağıtılmaya başlanır.

Ankara'da Bayındırlık Bakanlığı sel ve deprem felaketleri için ayrılan ödenekten 10 bin lira gönderir ve hasarı yerinde incelemek için bir mühendisi Erzurum'a yollar. Karayolları Erzurum Bölge Müdürlüğü'ne, yardımın çabuk ulaşabilmesi için kış ortasında yolları açık tutma talimatı verilir. Kızılay yardım gönderir. Orman Genel Müdürlüğü, yıkılan evlerin yeniden yapılması için Sarıkamış ormanlarından kereste yollamaya hazırlanır.

Kayıp

İlk gün 38 olarak duyurulan ölü sayısı sonraki günlerde artar. Uluslararası kataloglarda depremin ölü sayısı 103 olarak kayıtlıdır.

Neyi değiştirdi

1952 Pasinler depremi, Erzurum ovalarının da yıkıcı depremlere açık olduğunu gösterdi. Bölge 1983'te, hemen kuzeydoğusundaki Horasan-Narman depremiyle yeniden sarsılacak.

Deprem, kış ortasında, karla kaplı yaylada evsiz kalan köylülere çadır, kereste ve yardım ulaştırmanın ne kadar zor olduğunu da kayda geçirdi.

Bugün

Pasinler bugün Erzurum'un doğusunda, ovanın ortasında bir ilçe. Ovanın ortasında yükselen tepedeki Hasankale kalesi ve kaplıcaları ilçenin simgesi olmaya devam ediyor.

Kaynaklar

• Milliyet, 4 Ocak 1952, sayfa 1 ve 7: Erzurum muhabirinin haberi, Anadolu Ajansı haberleri (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (3 Ocak 1952, Pasinler-Hasankale)