1949 Karlıova Depremi: İki Fayın Kavşağında Bir Yaz Akşamı

17 Ağustos 1949, akşam saat dokuza doğru. Bingöl'ün Karlıova'sında, Erzurum'un Çat bucağında yaz akşamı; köylerin toprak damlı evlerinde insanlar günü bitiriyor. Bir anda yer sallanıyor. Sarsıntı yarım dakika sürüyor. Üç ilde köyler yıkılacak; ölenlerin sayısı günler içinde onlardan yüzlere çıkacak.

Depremden önce

Karlıova, Bingöl'ün kuzeydoğusunda, yüksek bir yaylanın ortasında küçük bir ilçedir. Kuzeyinde Erzurum'un Çat bucağı, batısında Erzincan'ın dağ köyleri vardır. Köylerin evleri taş ve kerpiçtir, damları ağır topraktır. Halk hayvancılıkla geçinir.

Karlıova, Türkiye'nin yer bilimleri açısından en özel yerlerinden biridir: Kuzey Anadolu Fayı ile Doğu Anadolu Fayı burada birleşir; Avrasya, Anadolu ve Arap levhalarının sınırları bu yaylada kesişir. Erzincan-Bingöl-Karlıova üçgeni, Türkiye'nin etkin fay yoğunluğu en yüksek bölgesidir.

Türkiye 1949 yazında tek parti döneminin son yılını yaşamaktadır. Gazetelerde İnönü'nün Ege gezisi, Denizli ara seçimi, Suriye'deki askerî darbe ve yazar Sabahattin Ali'nin öldürülmesinin davası vardır.

Akşam 20.43

Deprem 17 Ağustos 1949'da yerel saatle 20.43'te olur. Yüzey dalgası büyüklüğü 6,7-6,8 olarak verilir; sismik momentine göre büyüklüğü 7,1'e karşılık gelir. En büyük şiddet X'dur. Gazetelere göre sarsıntı 30 saniye sürer.

Kuzey Anadolu Fayı'nın en doğu ucu, Yedisu ve Ilıpınar parçaları, yaklaşık 63 kilometre boyunca kırılır. Sarsıntı Erzurum'da, Erzincan'da ve Bingöl'de büyük korku yaratır.

Çat ve köyleri

İlk haberler Erzurum'dan gelir. Son Posta'nın 19 Ağustos'taki haberine göre depremin merkezi Çat bucağıdır. Çat'ta ve çevresindeki Ağaköy, Karaşih, Göbekveren ve Oyuklu köylerinde pek çok bina yıkılmıştır; bir köyün tamamen yıkıldığı anlaşılmaktadır. İnsan kaybı vardır.

Ankara'dan İçişleri Bakanlığı müsteşarı, Bayındırlık Bakanlığı'nın fen heyeti ve yapı uzmanlarıyla birlikte deprem bölgesine gider. Hükümet ve Kızılay ilk yardımları başlatır. O gün gazeteler üç ilde ölenlerin sayısını 50 olarak verir.

Karlıova'da 430 ev

Ertesi gün tablo değişir. Bingöl'den gelen haberlere göre en büyük yıkım Karlıova'dadır. Son Posta'nın 20 Ağustos manşetine göre ölenlerin sayısı 231'e, yaralıların sayısı 109'a ulaşmıştır. Yalnız Bingöl'ün iki ilçesinde bin ev yıkılmıştır; Karlıova ilçesinde 430 ev tamamen yerle bir olmuştur.

Ölü ve yaralıları aramak için ekipler köylere çıkarılır. Ölü ve yaralı sayısının daha da artmasından korkulur.

Kayıp

Kesinleşen kayıtlarda ölü sayısı 320 ile 450 arasında verilir. 3.500 bina yıkılır ya da hasar görür. Toprak damlı taş ve kerpiç evler, yine depremin en ölümcül tuzağı olur.

On yılın son halkası

1949 Karlıova depremi, 1939 Erzincan depremiyle başlayan ve Kuzey Anadolu Fayı boyunca batıya ilerleyen büyük dizinin doğu ucunda kalan bir kırılmadır. 1939'da Erzincan'da kırılan fay, bu kez daha doğuda, Karlıova'ya doğru kırıldı. Böylece on yıl içinde fayın Karlıova'dan Bolu'ya kadar uzanan büyük bölümü kırılmış oldu.

Neyi değiştirdi

Karlıova depremi, Türkiye'nin en karmaşık fay kavşağının ne kadar tehlikeli olduğunu gösterdi. Bilim insanlarına göre Karlıova yöresinde milattan sonra 11 ile 2005 yılları arasında 88 deprem olmuş, binlerce insan ölmüştür. Bölge 1966 Varto, 1971 Bingöl ve 2003 Bingöl depremleriyle yeniden sarsılacaktı.

Deprem, ağır toprak damlı köy evlerinin Doğu Anadolu'da her depremde ölüm getirdiğini de bir kez daha kayda geçirdi.

Bugün

Karlıova bugün hâlâ yüksek yaylasında, iki büyük fayın kavşağında duruyor. Yer bilimciler için dünyanın en çok incelenen fay birleşim noktalarından biri. 17 Ağustos tarihi ise bu toprakların hafızasında iki kez yer aldı: 1949'da Karlıova, 1999'da Marmara.

Kaynaklar

• Son Posta, 19 Ağustos 1949, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• Son Posta, 20 Ağustos 1949, sayfa 1 (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (17 Ağustos 1949, Karlıova)
• Vikipedi (Türkçe ve İngilizce), 1949 Karlıova depremi (başlangıç kaynağı)