1946 Varto Depremi: Yaz Saatinin İlk Sabahı

31 Mayıs 1946, Cuma, şafak vakti. Muş'un Varto kasabasında ve çevresindeki dağ köylerinde insanlar uykuda. O gece Türkiye'de saatler ilk kez yaz saatine göre bir saat ileri alınmış. Saat beşi on beş geçe yer yedi saniye sallanıyor. Varto'da evler çöküyor. Ölenlerin sayısı ilk gün 47 olarak duyurulacak, üç gün sonra 390'ı bulacak.

Depremden önce

Varto, Muş'un kuzeyinde, yüksek bir yaylada kurulmuş bir kasabadır. Çevresindeki köylerde, Üstükran gibi köylerde, evler taş ve kerpiçtir, damları ağır topraktır.

Bölge, Kuzey Anadolu Fayı ile Doğu Anadolu Fayı'nın birleştiği Karlıova kavşağının hemen doğusundadır; Türkiye'nin en hareketli deprem kuşaklarından biridir.

1946 baharında Türkiye çok partili hayata geçmektedir. Demokrat Parti birkaç ay önce kurulmuş, 26 Mayıs'taki belediye seçimleri tartışmalı geçmiş, Meclis tek dereceli milletvekili seçimi kanununu görüşmektedir. Dünyada savaş yeni bitmiş, Sovyetler Birliği ile Batı arasındaki gerginlik büyümektedir.

Şafakta yedi saniye

Anadolu Ajansı'nın Muş'tan verdiği habere göre deprem 31 Mayıs sabahı saat 5.15'te olur ve yedi saniye sürer. Sarsıntı Muş'ta hasar yapmaz, ama Varto kasabasında pek çok ev yıkılır. İçişleri Bakanı sonradan sarsıntının Muş, Bitlis, Hakkâri, Van ve Erzurum'un Hınıs bölgesinde hissedildiğini, asıl şiddetini ve tahribatını Varto bölgesinde gösterdiğini açıklayacaktır.

Saat şafak vaktidir; insanların çoğu evlerinin içindedir. Ağır toprak damlar uyuyanların üzerine çöker.

Vali yolda

Muş Valisi, yanında Sağlık, Bayındırlık ve Emniyet müdürleri ile Jandarma Komutanı olduğu hâlde, imdat ve sağlık ekipleriyle Varto'ya gider. Ertesi sabah, 1 Haziran'da Cumhuriyet gazetesi "Muş'ta zelzele" başlığıyla, Varto kasabasında büyük hasar olduğunu, o ana kadar 47 ölü ve 22 yaralı sayıldığını duyurur.

Aynı sayfada ülkenin gündemi de görülür: Meclis'teki tek dereceli seçim kanunu tartışmaları, Sovyetler Birliği ile Amerika arasındaki gerginlik ve o gece başlayan yaz saati uygulaması.

Köyler

İlk haberler kasaba merkezinden gelir. Köylere ulaşıldıkça ölü sayısı hızla artar. Uluslararası kataloglar depremi, Varto'ya bağlı Üstükran köyünün adıyla kaydeder. Sarsıntılar günlerce devam eder.

Meclis'te bilanço

3 Haziran'da Büyük Millet Meclisi'nde İçişleri Bakanı Hilmi Uran kürsüye çıkar. Depremle ilgili Meclis'e bilgi verir. Cumhuriyet ertesi gün manşetten duyurur: Muş'ta ölenlerin sayısı 390'ı bulmuştur. Zelzele devam etmektedir; o ana kadar 299 ev, 15 dükkân ve bir cami yıkılmıştır.

Kayıp

Günler içinde rakamlar büyümeye devam eder. Uluslararası kataloglarda ölü sayısı 840 olarak kayıtlıdır. Kayıpların çoğu, ağır toprak damlı taş ve kerpiç köy evlerinde, sabahın erken saatinde uyurken enkaz altında kalan insanlardır.

Neyi değiştirdi

1946 Varto depremi, bölgenin sonraki on yıllarda yaşayacağı depremlerin habercisi oldu. Varto, 1966'da yeniden, çok daha büyük bir depremle yıkılacak; o depremde binlerce insan ölecekti. Bölgenin toprak damlı köy evleri, her depremde aynı ölümcül tuzağı kurdu.

Deprem, çok partili hayata geçişin ilk aylarında, Meclis'te seçim tartışmalarının ortasında Doğu Anadolu'nun uzak köylerinin sesini duyurdu.

Bugün

Varto bugün Muş'un bir ilçesi; 1946'nın ve 1966'nın yıkımlarından sonra yeniden kuruldu. Üstükran ve öteki dağ köyleri yaylanın yamaçlarında yaşıyor. Bölge, Karlıova kavşağının yanında, Türkiye'nin en yakından izlenen deprem bölgelerinden biri olmaya devam ediyor.

Kaynaklar

• Cumhuriyet, 1 Haziran 1946, sayfa 1: Anadolu Ajansı'nın Muş haberi (Gaste Arşivi)
• Cumhuriyet, 4 Haziran 1946, sayfa 1: İçişleri Bakanı Hilmi Uran'ın Meclis açıklaması (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (31 Mayıs 1946, Üstükran-Varto)