1943 Kuzeydoğu Anadolu Depremi: Kataloglardaki Bir Satırın İzinde

5 Aralık 1943, Pazar. Kahire'de Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Roosevelt ve Churchill'le aynı fotoğraf karesinde. Anadolu'da Tosya, Ladik ve Kargı'nın insanları, dokuz gün önceki büyük depremin enkazı arasında çadırlarda yaşıyor. Uluslararası deprem kataloglarında bu güne ait tek bir satır var: "Kuzeydoğu Anadolu. 550 kişinin öldüğü bildirildi; 12 köy yıkıldı." Saati yok, merkez üssü yok, büyüklüğü yok. Bu yazı o satırın izini sürüyor: böyle bir deprem gerçekten oldu mu?

Depremden önce: parça parça kırılan fay

1943'ün sonunda Kuzey Anadolu dört yıldır sallanıyor. 27 Aralık 1939 gecesi Erzincan'da 7,8 büyüklüğünde bir deprem 32.968 kişinin ölümüne yol açmış, fay 360 kilometre boyunca kırılmıştır. 20 Aralık 1942'de Niksar ve Erbaa yıkılmıştır. 20 Haziran 1943'te sıra Adapazarı ve Hendek'e gelir. Fay doğudan batıya doğru, halka halka kırılmaktadır.

Dünya savaştadır. Türkiye savaşa girmemiştir ama savaşın kıyısında yaşamaktadır. Özellikle İngiltere Başbakanı Churchill, Türkiye'nin Balkanlar'da yeni bir cephe açmasını istemektedir. Bu baskı, Aralık başında Kahire'de yapılacak görüşmenin ana konusu olacaktır.

27 Kasım gecesi

Gece saat 01.20. Kastamonu'da hava kapalı ve yağmurludur. Yerel Doğrusöz gazetesinin anlatımıyla halk, gök gürültüsünü andıran bir uğultuyla uyanır ve yattığı yerin beşik gibi sallandığını görür. Sarsıntı hafif başlar, sonra şiddetlenir; gazetenin kendi araştırmasına göre hafifiyle şiddetlisiyle dört dakika kadar sürer.

Uluslararası ISC-GEM kataloğu bu depremin büyüklüğünü 7,5 olarak verir ve merkez üssünü Çankırı'nın Ilgaz ilçesinin birkaç kilometre güneyine yerleştirir. Türk kaynakları büyüklüğü 7,2 olarak kaydeder. Fay yaklaşık 280 kilometre boyunca kırılır. Hasar Kastamonu, Çankırı, Çorum, Amasya, Samsun, Tokat, Sinop ve Ordu'ya yayılır. Ilgaz, Tosya, Kargı, Osmancık, Merzifon, Gümüşhacıköy, Havza, Ladik, Vezirköprü ve Erbaa en ağır yaralı kasabalardır.

Tosya'da telgraf hatları kopar; Kastamonu kasabadaki felaketi ancak Tosya Jandarma Komutanı'nın 17 kilometre ötedeki karakola ulaşmasıyla öğrenir. Haberleşme depremden sekiz saat sonra kurulabilir. Kastamonu Vali Yardımcısı Abidin Erener ve Jandarma Komutanı, Cumartesi öğleden sonra saat birde Tosya'ya doğru yola çıkar.

Büyüyen rakamlar

Bu depremin hikâyesi, aynı zamanda bir sayım hikâyesidir. İlk günlerin rakamları her gün değişir. Tosya'da ilk tespit 257 ölüdür. Ulus gazetesi 28 Kasım'da 350 ölü yazar. Birlik gazetesi 30 Kasım'da ilçe merkezi ve köyleriyle birlikte 420'den söz eder.

29 Kasım'da Dahiliye Vekili Hilmi Uran Meclis'te konuşur; tutanağa göre o gün Tosya'da ölü sayısı 577, yaralı sayısı 300'dür. 2 Aralık tarihli Birlik gazetesi Tosya'nın kaybını 617 olarak verir. 13 Aralık'ta Sıhhiye ve İçtimai Muavenet Vekili Hulusi Alataş, yalnız Kastamonu merkez, Tosya ve Kargı'da 1.071 ölü bulunduğunu açıklar.

Toplam ölü sayısı için de tek bir rakam yoktur. NOAA ve USGS'nin veri tabanları 4.020 ölü verir; EM-DAT afet veri tabanı 2.824 der. Bu karmaşa, bir sonraki bölümde anlatılacak gizemin zeminini hazırlar: o günlerde dünyaya yayılan haberler, birbirini tutmayan ve her gün güncellenen rakamlarla doludur.

Çadırlarda bir hafta

Tosya bir enkaz yığınıdır. Kasaba merkezinde 1.500 ev tamamen ya da kısmen yıkılmıştır. Elektrik santrali, çeltik fabrikası, Halkevi, askerlik şubesi ve emniyet binası ağır hasar görür. 370 yıllık Yeni Camii yıkılır; minaresi kaidesine yakın yerden kırıldığı hâlde ayakta kalır, sonradan çevreye zarar vermesin diye bir istihkâm bölüğüne yıktırılır.

Hükümet konağının önündeki meydanda çadırlar kurulur; her çadırın üstüne bir resmî dairenin tabelası asılır. Aynı meydanda halka çorba ve ekmek dağıtılır. Birlik gazetesinden Sait Ürgün, binlerce insanın sessizce sırasını beklediğini görünce gözlerinin yaşardığını yazar. Ulus gazetesinin 6 Aralık 1943 sayısında Tosyalı yaşlı bir adamın tanıklığı yer alır: kerpiç yığının altından kendisi kurtulmuş, üç gün sonra üç oğlunun, karısının ve gelininin cesetlerini kendi eliyle çıkarmıştır.

Kızılay ilk aşamada 30 bin lira, bin çadır, bir ton çivi ve yüz gemici feneri gönderir. Kastamonu Belediyesi Tosya'ya un, dört bin ekmek, peynir, zeytin ve helva yollar. Hilmi Uran Çankırı'yı, Kastamonu'yu ve Tosya'yı gezer. Dönmeden önce gazetecilere konuşur ve havaların alışılmadık ılıklığına dikkat çeker: "Havaların bu müstesna itidalinden halkımız azamî istifadeye çalışıyor."

5 Aralık: Kahire

4-6 Aralık 1943'te Kahire'de bir zirve yapılır. İsmet İnönü, ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt ve İngiltere Başbakanı Winston Churchill'le görüşür. Konu, Türkiye'nin savaşa Müttefikler tarafında katılıp katılmayacağıdır. Churchill Türkiye'nin Balkanlar'da cephe açmasını istemektedir; Roosevelt bunun riskli olacağını düşünmektedir. İnönü ise ülkesinin 1911-1922 arasında aralıksız on bir yıl savaştığını bilmektedir.

Üç liderin birlikte görüldüğü fotoğraf 5 Aralık'ta çekilir. Aynı gün, Amerikan deprem kayıtlarına Türkiye'den bir felaket satırı düşecektir.

Bir satırlık deprem

ABD Sahil ve Jeodezi Araştırmaları Dairesi (Coast and Geodetic Survey), her yıl "United States Earthquakes" adlı bir rapor yayımlar. 1943 cildinin 9 numaralı tablosu, yılın dünyadaki önemli depremlerini sıralar. Tablonun açıklamasına göre listede üç tür olay vardır: sismograflarda görülen en güçlü sarsıntılar, yıkıcı ya da yıkıcıya yakın depremler ve ilginç bulunan başka olaylar.

26 Kasım satırı Tosya-Ladik depremidir: saat, enlem ve boylam verilmiştir; açıklamada yaklaşık 1.400 binanın yıkıldığı, bir o kadarının hasar gördüğü, 2.900 kişinin öldüğü yazılıdır. Bu rakam da sonraki resmî rakamlardan farklıdır. Hemen altında 5 Aralık satırı gelir: yer "Türkiye"dir, ama saat, enlem ve boylam sütunları boştur. Açıklama sütununda yalnızca şu bilgi vardır: Kuzeydoğu Anadolu'da 550 kişinin öldüğü bildirilmiş, 12 köy yıkılmıştır.

Aynı tabloda saatsiz ve koordinatsız iki satır daha vardır: 29 Ocak'ta Bosna'dan, 28 Mayıs'ta Almanya'dan gelen hasar haberleri. Bunlar sismograftan değil, haberlerden gelen kayıtlardır. Aynı raporun 1944 tablosu bu yöntemi açıkça gösterir: 1 Şubat 1944 Gerede depreminin açıklamasında, 6 Şubat'ta basının Bolu'da 1.500 ölü bildirdiği ayrıca not edilmiştir.

Bugün NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı'ndaki 3769 numaralı kayıt bu satırdan türemiştir. Kayıtta tek kaynak bu rapordur. Koordinat olarak yuvarlak bir nokta verilmiştir: 40 derece kuzey, 40 derece doğu. Bu nokta Bayburt'un yaklaşık 35 kilometre güneybatısına düşer ve yalnızca "kuzeydoğu Anadolu" ifadesinin haritadaki karşılığıdır. NOAA kendi notunda da başka hiçbir kaynağın bu olaydan söz etmediğini, kaydın 26 Kasım depremiyle bağlantılı olabileceğini yazar.

Sismograflar ne diyor

1943'te dünyanın sismograf istasyonlarının kayıtları, İngiltere'de Uluslararası Sismoloji Özeti (ISS) adıyla derleniyordu. Bu kayıtlar bugün Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin (ISC) veri tabanındadır. Türkiye ve çevresi için 27 Kasım-31 Aralık 1943 arası taranınca dört olay çıkar: 27 Kasım'da Tosya-Ladik bölgesinde üç artçı sarsıntı ve 29 Kasım akşamı Muş'un güneyinde bir deprem. 30 Kasım-12 Aralık arası, Balkanlar'dan İran'a uzanan geniş bir bölgede tek bir kayıt yoktur.

29 Kasım depremi gerçek bir olaydır. ISC-GEM kataloğu onun büyüklüğünü 5,8 olarak hesaplar ve merkez üssünü Muş'un yaklaşık 20 kilometre güneyine koyar. Ama bu nokta kuzeydoğuda değil, Doğu Anadolu'nun güneyindedir; 40 kuzey-40 doğu noktasından da 200 kilometreden fazla uzaktadır. NOAA'da bu depreme ait bir can kaybı kaydı yoktur. Bu yazı için taranan kaynaklarda Muş depreminin yıkım yaptığına dair bir bilgi bulunamadı.

Wikipedia'nın 1943 depremleri listesinde de 5 Aralık'ta Türkiye'de bir deprem yoktur. Listenin tablolarında o yıl Türkiye'den yalnızca Hendek ve Tosya-Ladik depremleri yer alır.

Olası açıklamalar

Elimizdeki kaynaklarla bu kayıt doğrulanamıyor. 5 Aralık 1943'te Kuzeydoğu Anadolu'da 550 kişinin öldüğü ayrı bir deprem olduğunu gösteren hiçbir sismograf kaydı, Türk resmî kaydı ya da araştırma bulunamadı. Üç olasılık kalıyor.

Birincisi, satırın 26 Kasım depreminin geç ulaşan bir haberi olması. Felaketin rakamları Aralık başında hâlâ büyümektedir. Tosya'nın kaybı 29 Kasım'da 577, 2 Aralık'ta 617 olarak açıklanır; 550 bu rakamlara yakındır. Havza ve Ladik gibi kasabalar da bulunduğu Samsun ve Amasya çevresi, Ankara'dan bakınca kuzeydoğudadır. Ama bu bir benzerliktir, kanıt değil: "12 köy" ifadesinin hangi bölgeye ait olduğu bilinmiyor.

İkincisi, haberin 29 Kasım'daki Muş depremine ait olması. Bu durumda yer de tarih de yanlış yazılmış olur. Bunu destekleyen bir hasar kaydı da bulunamadı.

Üçüncüsü, sismograflara yansımayan küçük ama yıkıcı yerel bir deprem. Kerpiç ve toprak damlı köy evlerinde küçük bir deprem de can alabilir. Ama 550 ölü ve 12 köy, o yılların Türkiye'sinde Meclis'e ve gazetelere yansıyacak büyüklükte bir felakettir; bu yazı için okunan kaynakların hiçbirinde böyle bir olay geçmiyor.

Neyi değiştirdi

Asıl iz, 26 Kasım depreminin bıraktığı izdir. 25 Aralık 1943'te Nafıa Vekili Sırrı Day başkanlığında Kastamonu, Samsun, Amasya, Tokat, Çorum ve Çankırı valileri Ankara'da toplanır. Yıkılan kasaba ve köylerin yeniden kurulması, resmî daireler ve okullar için geçici barakalar, bahar ekimi için tohumluk ve tarım aleti kararlaştırılır. Depreme dayanıklı ev, ahır ve ağıl tipleri hazırlanmasına, Meclis'e gelmek üzere olan deprem kanununa güçlü maddeler konmasına karar verilir. Hükümet, evleri yıkılan köylülere devlet ormanlarından parasız kereste verir. 6 Ocak 1944'te, kışın en sert günlerinde halka evlerini yapması ve onarması için teknik yardım yapılması kararlaştırılır.

5 Aralık kaydının bıraktığı ders ise başkadır. Tarihî deprem katalogları, savaş yıllarının sansürlü ve gecikmeli haberlerini de taşır. Bir satır bir kez tabloya girince yıllar sonra veri tabanlarına, oradan da listelere geçer. NOAA'nın bu kaydı silmeyip yanına şüphe notu düşmesi, bu yüzden önemlidir.

Bugün

3769 numaralı kayıt NOAA veri tabanında hâlâ duruyor: 550 ölü, saat yok, büyüklük yok, tek kaynak. Tosya ve Ladik ise aynı fayın üzerinde yaşamaya devam ediyor. 1943'ün gerçek bilançosu, bir Kasım gecesinde yüzlerce kilometre boyunca kırılan bir fayın bilançosu. 5 Aralık'ın "Kuzeydoğu Anadolu" satırı, yeni bir belge bulunana kadar doğrulanamamış bir kayıt olarak kalıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 3769 ve 3764 numaralı kayıtlar ve kayıt notları
• U.S. Coast and Geodetic Survey, United States Earthquakes 1943, Tablo 9 (Principal earthquakes of the world); United States Earthquakes 1944, ilgili tablo (USGS Açık Dosya Raporu 84-941, 1941-1945 ciltlerinin yeniden basımı)
• International Seismological Centre, ISS bülteni ve ISC-GEM kataloğu (27 Kasım-31 Aralık 1943 taraması); USGS deprem kataloğu
• Çelebi, E. (2021). Büyük Hareket: 26 Kasım 1943 Tarihli Tosya-Lâdik Depremi'nin Kastamonu Merkez ve Tosya İlçesindeki Etkileri Üzerine Bir Değerlendirme. KAREFAD, 9(1), 42-64 (Doğrusöz, Birlik, Ulus gazeteleri ve TBMM Zabıt Ceridesi aktarımlarıyla)
• Vikipedi (İngilizce): 1943 Tosya–Ladik earthquake, List of earthquakes in 1943, Second Cairo Conference, 1939 Erzincan earthquake, 1942 Niksar–Erbaa earthquake, 1943 Adapazarı–Hendek earthquake (başlangıç kaynağı)