1941 Erciş Depremi: Savaş Haberlerinin Arasında

Eylül 1941. Dünya savaşın üçüncü yılında; gazeteler Leningrad kuşatmasını, Atlantik'te batırılan gemileri, Roosevelt'in nutkunu yazıyor. Türkiye savaşın dışında kalmaya çalışıyor. Van Gölü'nün kuzey kıyısında, Süphan Dağı'nın eteğindeki Erciş'te insanlar yaz sonunu yaşıyor. 10'u 11'ine bağlayan saatlerde yer otuz saniye sallanıyor. İki gün sonra Ankara'ya gelen ilk haber, yalnız Erciş köylerinde 192 kişinin enkaz altında öldüğünü bildirecek.

Depremden önce

Erciş, Van'ın kuzeyinde, Van Gölü'nün kıyısında bir kazadır. Kuzeyinde 4.000 metreyi aşan Süphan Dağı yükselir. Kazanın köyleri gölün kıyısından dağın eteklerine kadar uzanır; evler taş ve kerpiçtir, damları ağır topraktır.

1941 sonbaharında Türkiye, İkinci Dünya Savaşı'nın kıyısında, tarafsızlığını korumaya çalışan bir ülkedir. Gazetelerin birinci sayfaları cephe haberleriyle doludur. Milli müdafaa için çıkarılan tasarruf bonoları iki ayda satılıp biter. Türkiye, kıtlık çeken Yunanistan'a erzak gönderir.

Otuz saniye

Uluslararası kataloglar depremi 10 Eylül 1941, Greenwich saatiyle 21.53 olarak kaydeder; büyüklüğü 6,0, şiddeti VIII'dir. Anadolu Ajansı'nın Ankara'dan verdiği ilk habere göre Erzincan'da, Bitlis'te, Van'da ve Malazgirt'te muhtelif şiddette, otuz saniye süren yer sarsıntıları olur. Van'dan gelen haber, sarsıntının "oldukça şiddetli" olduğunu söyler.

Son Posta, 12 Eylül'de haberi "Yurdda zelzele" başlığıyla verir: Van ve Ağrı köylerinde evler çökmüş, bazı vatandaşlar enkaz altında kalmıştır. Zelzele bölgelerine yardım ekipleri gönderilmiştir. Erzincan'da, Karaköse'de ve Bitlis'te de sarsıntılar hissedilmiştir.

Erciş köyleri

Ertesi gün tablo netleşir. Van'dan 12 Eylül tarihli habere göre sarsıntı en büyük zararı Erciş kazasında vermiştir. Erciş'in merkez nahiyesinde, merkeze bağlı köylerde ve Kocapınar nahiyesinin 30 köyünde o ana kadar tespit edilen ölü sayısı 192'dir.

Sağlık ekipleri yaralılara köylerde ilk yardımı yapar; ağır yaralılar merkezdeki hastaneye taşınır. Timar nahiyesinde birkaç ev yıkılmış, Canik ve Tuzla köylerinde bazı binalar hasar görmüştür.

Ağrı tarafı

Sarsıntı kuzeyde Ağrı vilayetinin köylerini de vurur. Ağrı'dan gelen habere göre Patnos kazası merkezinde yedi ev kısmen harap olmuş ya da yıkılmış, hükümet konağı da sarsıntıdan etkilenmiştir. Dedeli nahiyesi merkezinde 11, köylerinde 10 ev kısmen harap olmuştur; nahiye merkezinde bir kişi enkaz altında kalarak ölmüştür. Başka bir köyde bir ölü, iki yaralı vardır. Sarısu nahiye merkezinde 10 ev yıkılmış, Sultan-Mut nahiyesinde bazı evler hafifçe zarar görmüştür.

Kızılay'ın 500 çadırı

Kızılay, zelzele bölgesine 500 çadır gönderir ve nakdi yardıma başlar. Son Posta, 13 Eylül'de birinci sayfasında "Van ve Ağrı zelzelesi felâketi" başlığıyla, Van köylerinde 192, Ağrı köylerinde 2 kişinin enkaz altında kalarak öldüğünü duyurur.

Aynı sayfada savaşın haberleri sürer: Roosevelt'in Atlantik'teki mihver gemilerinin batırılacağını bildiren nutku, Leningrad önündeki çarpışmalar, Türk-Bulgar sınırına ilişkin söylentiler. Doğunun uzak köylerindeki felaket, bu kalabalık sayfanın bir köşesinde yer bulur.

Kayıp

Gazetelerin ilk günlerde verdiği 194 ölü, kesin bilanço değildir. Uluslararası kataloglarda depremin ölü sayısı 430 olarak kayıtlıdır. Ölenlerin çoğu, ağır toprak damlı taş ve kerpiç köy evlerinin altında kalan köylülerdir.

Neyi değiştirdi

1941 Erciş depremi, Van Gölü havzasının ne kadar etkin bir deprem bölgesi olduğunu gösteren kayıtlardan biri oldu. Bölge, 1976'da kuzeydeki Çaldıran depremiyle, 2011'de ise Van ve Erciş'i yıkan büyük depremle yeniden sarsılacaktı. 2011'de de en ağır yıkımı yaşayan yerlerden biri Erciş'ti.

Deprem, savaş yıllarının sıkıntısı içinde, ülkenin en uzak köşesindeki toprak damlı köy evlerinin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha kayda geçirdi.

Bugün

Erciş bugün Van'ın en kalabalık ilçelerinden biri. Kasaba 2011 depreminden sonra büyük ölçüde yeniden yapıldı. Süphan Dağı hâlâ kuzeyde yükseliyor.

Kaynaklar

• Son Posta, 12 Eylül 1941, sayfa 1: Anadolu Ajansı'nın Ankara ve Van haberleri (Gaste Arşivi)
• Son Posta, 13 Eylül 1941, sayfa 1: Van ve Ağrı'dan Anadolu Ajansı haberleri, Kızılay yardımı (Gaste Arşivi)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (10 Eylül 1941, Van-Erciş)