1940 Vrancea Depremi: Carlton Blok'un Çöktüğü Savaş Gecesi

10 Kasım 1940, pazar gecesi. Romanya bir yaz içinde geniş topraklar kaybetmiş, bir darbeyle yönetim değişmiş, ülkeye Alman askerleri girmeye başlamış. Bükreş'te 14 katlı Carlton Blok'u şehrin en yüksek binası, modern başkentin gururu. Saat 03.39'da, Karpatlar'ın dönemecindeki Vrancea'nın 130 kilometreyi aşan derinliğinde büyük bir kırılma oluyor. Birkaç saniye içinde Carlton bir akordeon gibi katlanıyor; Moldova'da bir kasaba neredeyse bütünüyle yok oluyor. Savaş sansürü yüzünden ölü sayısı bugün de tartışmalı.

Depremden önce: küçülen bir ülke

1940 sonbaharında Romanya, birkaç ay içinde yaşadığı sarsıntılardan henüz kendine gelememiştir. Haziranda Sovyetler Birliği Besarabya'yı ve Kuzey Bukovina'yı işgal eder. Ağustosta Almanya ile İtalya'nın hakemliğinde Kuzey Transilvanya Macaristan'a, Güney Dobruca Bulgaristan'a bırakılır. Hükümetin itibarı çöker. Eylülde askerî ve faşist güçler bir darbeyle yönetimi ele geçirir; 14 Eylül'de General Ion Antonescu ile faşist Demir Muhafız örgütünün ortaklığıyla "Ulusal Lejyoner Devlet" ilan edilir. 8 Ekim'den itibaren Alman birlikleri Romanya'ya girmeye başlar.

Bükreş ise iki savaş arası yıllarda büyük bir dönüşüm geçirmiştir. Şehir merkezinde betonarme apartmanlar yükselir; 1935'te belediyenin hazırladığı imar planı yüksek binaların önünü açar. Bunların en gösterişlisi, Ekim 1936'da tamamlanan Carlton Blok'udur. Üniversite Meydanı ile Roma Meydanı arasında, bugünkü Nicolae Bălcescu Bulvarı'nın (o zamanki adıyla Brătianu Bulvarı) Regală Sokağı'yla kesiştiği köşededir. 47 metre yüksekliğiyle başkentin en yüksek binasıdır. Mimarları George Matei Cantacuzino ve Vasile Arion'dur; betonarme hesaplarını mühendis Franz Schüssler yapmış, inşaatı Karl ve Leopold Schindl kardeşlerin firması üstlenmiştir. Zemin katta dükkânlar ve binayla aynı adı taşıyan büyük bir sinema vardır; üst katlardaki 96 dairede 226 kişi yaşar.

Ülkenin deprem bilgisi ise eskidir. Vrancea bölgesi, Karpatlar'ın büküldüğü noktada, 60 ile 200 kilometre arası derinlikte deprem üreten dar bir alandır. 1802'de buradan gelen büyük deprem Bükreş'i yıkmıştır; ancak 1838'den beri bu büyüklükte bir felaket yaşanmamıştır. Arada gelen 1868, 1893, 1894 ve 1908 depremleri yalnız eski binalara orta düzeyde zarar vermiştir. Ülkede betonarme hesabında kullanılan kurallar, deprem riski olmayan Almanya'nın kurallarından alınmıştır.

Uyarı veren yıl

1940, Vrancea'nın sürekli kıpırdadığı bir yıldır. Yılın ilk aylarında 4,5-5 büyüklüğünde derin depremler kaydedilir. 24 Haziran'da 5,5 büyüklüğünde bir sarsıntı Eflak ve Moldova'da hafifçe hissedilir. 22 Ekim sabahı saat 08.37'de 6,5 büyüklüğünde daha güçlü bir deprem olur: duvarlar çatlar, camlar kırılır, ama ölen olmaz.

Kasım başında 4'ün üzerinde birkaç deprem daha gelir. 8 Kasım öğleden sonra saat 14 civarında 5,5 büyüklüğündeki bir sarsıntı Bükreş'te de hissedilir. 9 Kasım öğleden sonra Panciu kasabası çevresinde neredeyse kimsenin fark etmediği küçük kıpırtılar kaydedilir. Yine de bölgede 1838'den beri yıkıcı bir deprem olmadığından, gelecek olan büyük deprem kamuoyunu hazırlıksız yakalar.

Pazar gecesi, 03.39

10 Kasım 1940 pazar gecesi, saat 03.39'da, insanların çoğu yataktadır. Vrancea'nın altında, yaklaşık 133 kilometre derinlikte kırılma başlar. Depremin büyüklüğü bugün moment ölçeğinde 7,7 olarak verilir; Richter ölçeğiyle 7,4 diye de anılır. Romanya'da 20. yüzyılda ölçülen en büyük depremdir. Romen kaynakları sarsıntının 45-46 saniye sürdüğünü yazar; dönemin bazı anlatımlarında bu süre "üç dakika"ya çıkar.

Deprem çok derinde olduğu için çok geniş bir alanda hissedilir: kuzeyde Leningrad'a, doğuda Odessa, Kiev ve Moskova'ya, batıda Tisa Nehri'nin ötesine, güneyde bütün Bulgaristan'a ve İstanbul'a kadar. Moskova'da bile hafif hasar bildirilir. Şiddetin VIII ve üzerinde olduğu alan 80 bin kilometrekareyi bulur.

Bükreş'te, Bălcescu Bulvarı'nın Batiștei Sokağı köşesinde bulunan bir tanık, Carlton'un her yöne sallandığını, salınımların her saniye büyüdüğünü görür. Yana yatma iyice artınca kulenin üst kısmı yapıdan kopar ve büyük bir gürültüyle kaldırıma düşer. Ardından bina katları birbirinin içine geçerek, bir akordeon gibi çöker.

Carlton'un enkazında

Çöken binanın bodrumunda yangın çıkar. Romence Vikipedi'nin aktardığı dönemin basınına göre saat 4'te bodrumdaki ateş hâlâ yanmakta, duman dalgaları yayılmaktadır. Enkazın altında kalanların bir kısmı hayattadır; boşluklara sıkışmış, duvarlara vurarak yerlerini belli etmeye çalışırlar. Gazeteciler, yer altındaki sığınaklardan gelen çağrıların giderek zayıfladığını ve sonunda kesildiğini yazar. Duman, boğulma ve boşluklara sürekli dolan su ölümleri hızlandırır.

Kurtarma çalışmasına itfaiyeciler, askerler ve siviller katılır. Dönemin İtalyan dergisi La Tribuna Illustrata, ülkede bulunan Alman askerlerinin ve İtalyan gönüllülerin de enkazda çalıştığını gösterir. Devlet başkanı General Antonescu ile Demir Muhafız'dan Horia Sima, kurtarma çalışmalarının durumunu öğrenmek için enkazın başına gelir.

Carlton'dan sağ çıkan olup olmadığı konusunda kaynaklar birbirini tutmaz. Bazı Romen anlatımları binadan hiç kurtulan olmadığını söyler. İngilizce Vikipedi'nin aktardığı bir anlatıma göre tek kurtulan en üst kattaki bir bekçidir. Bir başka Romen haber sitesi ise bodrumda ve zemin kat merdivenlerinin altında sağ kalanların bulunduğunu, bodrumdaki telefon hatları çalıştığı için bazılarının dışarıyla konuşabildiğini yazar. Bu ayrıntılar birincil belgelerle doğrulanamamıştır.

Carlton'daki ölü sayısı da tartışmalıdır. Time dergisi 25 Kasım'da enkazdan 98 cesedin çıkarıldığını yazar. 1982'de yayımlanan, dönemin başbakan yardımcısına ait anılar binadaki 226 kişiden 140'ının öldüğünü söyler. Constantin Bălăceanu-Stolnici en az 150-160 ölüden söz eder; başka anlatımlar 200-220 rakamını verir. İngilizce Vikipedi'deki "Carlton'da 267 ölü" ifadesi ise aynı sayfada ülke geneli için verilen ilk resmî bilançoyla aynı rakamdır ve büyük olasılıkla bir karışıklıktır.

Bükreş'in geri kalanı

Carlton tek yara değildir. Bakanlar Kurulu'nun 11 Kasım tarihli bildirisine göre Bükreş'te 183 bina ağır hasar görmüş ve boşaltılmalıdır; 402 bina daha hafif hasarlıdır. Yaklaşık 600 kişi evinden çıkarılır. Ulusal İtfaiye Müzesi'nin belgeleri 185 binanın tamamen yıkıldığını, 412'sinin ağır hasar aldığını kaydeder. Belediyeye hasarlı binalar için 2.500'den fazla yardım başvurusu yapılır.

Romen Atenaeumu, Ulusal Tiyatro, Opera, Calea Victoriei boyunca sıralanan binalar, Posta Sarayı ve Adalet Sarayı hasar görür. Popa Tatu Kilisesi yıkılır. Genelkurmay binasının önündeki General Cernat heykeli kaidesinden düşer. Şehirdeki bütün kamu saatleri durur. On katı aşan başka yüksek binalar da, Brezoianu Sokağı'ndaki Belvedere ve Wilson blokları gibi, ağır hasar alır. ABD Büyükelçiliği, Tarım Bakanlığı ve Genelkurmay binalarının da yıkıldığı bildirilir.

Felaketin kişisel yüzü yıllar sonra ortaya çıkar. Romen oyuncu Sebastian Papaiani, kendi anlatımına göre ikiz kardeşlerini 1940 depreminde kaybetmiştir.

Panciu: ayakta beş ev

Asıl yıkım dış merkeze yakın Moldova'dadır. Vrancea'nın eteğindeki bağcı kasabası Panciu, haberlerin en çok söz ettiği yer olur. Kasabanın o dönemki belediye başkanı Capatana'nın 1941'de yazdığına göre Panciu, Romanya'da yüzde 99'u yıkılan tek kasabadır: 371 kâgir evden yalnızca 5'i ayakta kalmış, kenar mahallelerdeki 57 kerpiç ve ahşap ev de onlarla birlikte kurtulmuştur. Başkan 42 ölü ve 76 yaralıdan söz eder; Mărășești ve Focșani'ye gönderilen yaralıların bir kısmı orada ölür. Rakamlar burada da farklıdır: Nature dergisinde yazan Tillotson 23 ölü ve 71 ağır yaralı bildirir, başka kaynaklar 22 ile 62 arasında ölü verir.

Kral Mihai, depremden kısa süre sonra Panciu'yu ziyaret eder; o günlerin fotoğrafları ve haber filmleri bu ziyareti gösterir. 16 Kasım'da General Antonescu da kasabaya gelir ve Panciu'nun baştan kurulup modernleştirilmesi için bir plan hazırlanmasını emreder. Devlet 1942'de kasabanın yeniden inşası için özel bir yasa çıkarır.

Çevre şehirler de ağır darbe alır. Tillotson'a göre Focșani'nin merkezindeki evlerin yüzde 70'i yerle bir olmuş, yüzlerce kişi evsiz kalmıştır. Galați'de katedral ile Aziz Elena Kilisesi yıkılır. Tuna'daki petrol limanı Giurgiu'da evlerin yüzde 65'inin yıkıldığı bildirilir. Petrol kasabası Câmpina'da rafineri bacaları devrilir, boru hatları patlar; Ploiești'de çıkan yangınlar söndürülür. Doftana Cezaevi'nin duvarları çöker; komünist dönemin yazıları burada ölen 14 komünist mahkûmu, aralarında Ilie Pintilie'yi öne çıkarır.

Deprem yeni sınırları tanımaz. Sovyetler'e geçen Kişinev'de 78 kişi ölür, 2.795 bina etkilenir, 172'si yıkılır. Macaristan'a bırakılan Kuzey Transilvanya'da Sfântu Gheorghe, Covasna ve Târgu Secuiesc ağır hasar alır; Macar askerî yönetimi hasarı gerekçe göstererek birkaç Ortodoks kilisesini yıktırır. Bulgaristan'da da yaralılar vardır.

Savaşın gölgesinde bir bilanço

Deprem haberleri sansürden geçer; savaşın ortasında kesin bir resmî bilanço hiçbir zaman açıklanmaz. İkinci gün yayımlanan resmî rakam 267 ölü, 476 yaralıdır. Tillotson, 23 Kasım'da Nature'da iletişim hâlâ kesik olduğu için ülke genelinde temkinli bir tahminle 400 ölü ve 800 ağır yaralıdan söz eder. Time dergisi 357 ölü yazar; Alman haber filmi Die Deutsche Wochenschau 300'e yakın ölüden bahseder. Fransız gazeteleri Bükreş'te 500'ü aşan ölü bildirir.

Sonraki araştırmalar da tek bir rakamda birleşmez. Georgescu ile Pomonis'in 2012'de derlediği verilere göre Romanya topraklarında 593 kişi ölmüş, 1.271 kişi yaralanmıştır. Uluslararası afet veritabanı EM-DAT 980, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ve Gutenberg-Richter kataloğu 1.000 ölü verir. Romence Vikipedi'de 1.500 ölüye kadar çıkan tahminler de vardır. Depremin 75. yılı için hazırlanan Springer kitabının editörleri, Romanya, Macaristan, Sovyet Moldovası ve Bulgaristan birlikte düşünüldüğünde ölü sayısının 600'ü aştığını ve büyük olasılıkla 1.000'e ulaştığını yazar.

Dünya depremi savaş diliyle okur. Eleanor Roosevelt 13 Kasım'da yazdığı notta, depremin birkaç saatte İngiliz pilotlarının haftalardır başaramadığını yaptığını, yangınların sürdüğünü ve petrol kuyularının yıkıldığını yazar. On üç gün sonra, 23 Kasım'da Romanya resmen Mihver'e katılır. 27 Kasım'da Demir Muhafız, Jilava katliamında eski devlet adamları ve görevliler arasından 64 kişiyi öldürür. Deprem, böyle bir yılın ortasında gündemden hızla düşer.

Mahkeme ve mühendisler

Carlton'un çöküşü bir dava konusu olur. Binanın mimarı, mimarlık tarihi profesörü ve dönemin önde gelen mimarlarından G. M. Cantacuzino suçlu bulunur ve hapis cezası alır; müteahhit de aynı akıbete uğrar. Theodor Achim, 1941'de çöküşün nedenlerini anlatan bir kitap, 1943'te de "Carlton Davası'nda Savunma" başlıklı bir metin yayımlar; dava 1943'te hâlâ sürmektedir.

Romanya Mühendisler Birliği betonarme binaların depremde nasıl davrandığını ayrıntılı biçimde inceler. Sonuç açıktır: betonarme hesap kuralları deprem riskini hiç hesaba katmamaktadır. Bükreş Politeknik Okulu'ndan Profesör Aurel Beleș, 1941'de biri Fransızca biri Romence iki çalışma yayımlar; bunlar bugün Romanya'da deprem mühendisliğinin başlangıcı sayılır. Jeolog Ion Atanasiu, ülkenin ilk sismik haritasını çizer ve en yıkıcı depremlerin Vrancea'dan geldiğini vurgular. 1941 ve 1945'te depreme dayanıklı yapı yönetmelikleri hazırlanır.

Neyi değiştirdi

1940 depremi, Romanya'nın modern betonarme binalarla ilk ciddi sınavıdır. Ancak hazırlanan yönetmelikler zorunlu hâle getirilmez. Uzmanların uyarıları savaşın ve ardından gelen yılların içinde büyük ölçüde unutulur. 1940'ta hasar gören pek çok bina gerektiği gibi onarılmaz; 1944'teki bombardımanlar bu binalara yeni yaralar açar.

Bunun bedeli 4 Mart 1977'de ödenir. Vrancea'dan gelen 7,4 büyüklüğündeki depremde Bükreş'te 8-12 katlı 32 bina çöker; bunların çoğu 1920 ile 1940 arasında, depreme dayanıklı tasarım olmadan yapılmıştır. Beleș'in 1940'tan sonra ciddi güçlendirme gerektiğini belirlediği binalar arasında 1977'de çökecek olanlar da vardır: Casata, Scala, Wilson ve Belvedere blokları. 1940 depremi, sonradan bakıldığında 1977'nin önceden yazılmış uyarısıdır.

Bugün

Nicolae Bălcescu Bulvarı'nda Carlton artık yok. Bulvar boyunca sıralanan iki savaş arası apartmanların bir kısmında bugün "bulina roșie" denen kırmızı daire vardır: depremde yıkılma riski taşıyan binaları gösterir. Romanya Ulusal Yer Fiziği Enstitüsü (INFP), 1940 ve 1977 depremlerinin Bükreş'teki izlerini anlatan dijital bir rehberli tur ve gezici bir deprem sergisi hazırlamıştır. Depremin 75. yılında, 10 Kasım 2015'te Bükreş Teknik İnşaat Üniversitesi'nde ulusal bir sempozyum düzenlenir.

Panciu yeniden kurulmuştur; kasaba büyük ölçüde prefabrik binalarla yeniden yapılmıştır. 2021 sayımına göre 6.921 kişi yaşar. Vrancea ise derinlerde sessizce çalışmaya devam eder; bilim insanları 1940 depreminin, Avrupa'da 20. yüzyılda yaşanan en büyük orta derinlikli deprem olduğunu hatırlatır.

Kaynaklar

• Vacareanu, R. ve Ionescu, C. (ed.), The 1940 Vrancea Earthquake. Issues, Insights and Lessons Learnt, Springer, 2016 (önsöz; Aldea ve Radulian, "Overview of Part I"; Bala ve Toma-Danila özeti): Tillotson (Nature, 1940), Time (1940), L'Illustration, La Tribuna Illustrata, Eleanor Roosevelt ve Panciu Belediye Başkanı Capatana'dan aktarımlar
• Georgescu, E.-S. ve Pomonis, A. (2012), 1940 ve 1977 Vrancea depremlerinde hasar ve can kaybı (Springer kitabında aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Romanya Ulusal Yer Fiziği Enstitüsü (INFP), "Bucureștii și cutremurele" dijital turu ve MOBEE deprem sergisi (Vikipedi bağlantılarından)
• Observator (observatornews.ro), 10 Kasım 1940 depremi üzerine yıl dönümü haberleri
• Playtech.ro (2023), Carlton Blok'u üzerine haber
• Vikipedi (İngilizce): 1940 Vrancea earthquake, Carlton Bloc, National Legionary State, Romania in World War II, Romanian architecture (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Romence): Cutremurul din 1940 (România), Blocul Carlton, Panciu (başlangıç kaynağı)