1934 Bihar-Nepal Depremi: Kum Fışkıran Ova ve Çöken Katmandu

15 Ocak 1934, pazartesi öğleden sonra. Kuzey Hindistan'ın Bihar ovasında ve Nepal'in Katmandu vadisinde kış güneşi var. İnsanlar avlularda, damlarda, pazar yerlerinde ısınıyor. Saat 14.13'te Everest'in hemen güneyinde Himalaya fayı kırılıyor. Birkaç dakika içinde Bihar'da tarlalardan kum ve su fışkırıyor, Monghyr ve Muzaffarpur kasabaları yıkılıyor, Katmandu'da kulesiyle, saraylarıyla, tapınaklarıyla bir şehir çöküyor. Ardından gelen tartışma ise sarsıntıdan neredeyse daha çok konuşulacak: Gandhi depremi bir günahın cezası sayıyor, Tagore ona açıkça karşı çıkıyor.

Depremden önce

1934'te Bihar, İngiliz Hindistanı'nın Bihar ve Orissa eyaletinin bir parçasıdır. Ganj'ın kuzeyinde Gandak ve Kosi nehirlerinin arasında kalan düzlük, Himalayalardan inen nehirlerin yüzyıllar boyunca taşıdığı kum ve milin üzerine kuruludur. Champaran, Muzaffarpur, Darbhanga ve Bhagalpur bölgeleri sık nüfuslu, tarımla geçinen yerlerdir. Ganj'ın güneyinde, nehir kıyısında eski kalesiyle Monghyr kasabası durur.

Kuzeyde, bağımsız ama dışarıya kapalı Nepal Krallığı vardır. Ülkeyi kral değil, Rana ailesinden başbakanlar yönetir; 1932'den beri başbakan Juddha Şumşer Rana'dır. Nepal 1815'ten 1950'ye kadar yabancılara neredeyse tamamen kapalıdır; bu yüzden depremin Nepal'deki etkisi dış dünyaya uzun süre eksik ulaşacaktır.

Bölge büyük depremleri tanır. 1833'te de Bihar ve Nepal'i yıkan bir deprem olmuştur. Katmandu'da 1824'te yapılan ilk Dharahara kulesi o depremde ikiye ayrılmıştır; Bhaktapur'daki saray meydanı da o zaman yapılarının bir kısmını kaybetmiştir. Yüz yıl sonra aynı yerleri yeni bir sarsıntı bekler.

O ocak ayında Bihar'ın siyasi önderlerinden Rajendra Prasad cezaevindedir. Gandhi ise Bihar'dan çok uzakta, Hindistan'ın güneyinde, "dokunulmazlık" uygulamasına karşı başlattığı Harijan turundadır.

Saat 14.13

Ana sarsıntı 15 Ocak 1934'te evrensel saatle 08.43'te, Hindistan saatiyle 14.13 civarında gelir. Nepal kaynakları saati 14.24 olarak verir; bazı Nepalce anlatılar tarihi de 16 Ocak diye yazar, ama sismik kayıtlar 15 Ocak'ı gösterir. Nepal takviminde bu gün 1990 yılının Magh ayının 2'sidir. Büyüklük sonradan 8,0 ile 8,3 arasında hesaplanır.

Uzun süre depremin merkezinin Bihar ovasının altında olduğu sanılır. Sismolog Roger Bilham'ın derlemesine göre bu yanlış yarım yüzyıl sürer; gerçek merkez Everest'in yaklaşık 10 kilometre güneyindedir, ilk tahminlerin yaklaşık 200 kilometre kuzeyinde. Kırılma yaklaşık 150 kilometre boyunca doğudan batıya ilerler.

Katmandu'da o gün aunsi, yani yeni ay günüdür. Nepal kaynaklarına göre kadınların bir kısmı oruçludur; insanlar bahçelerde, damlarda, sokaklarda güneşlenir, askerler Tundikhel meydanında talim yapar, pazar köylülerle doludur. Nepali Times'ın yıllar sonra konuştuğu tanıklardan Dhana Laksmi Shrestha o sırada Patan'daki Kumbeshwar tapınağının yanındadır. Bir şeyin onu ileri ittiğini, sonra geri çektiğini, tapınağın yere kadar eğilip yeniden doğrulduğunu anlatır. Sığındığı küçük yapı yıkılmadığı için kurtulur; büyükannesinin evi ise çöker.

Aynı gazeteye konuşan Himalaya Şumşer Rana o an Thapathali Sarayı yakınında carrom oynamaktadır. Fark ettiği ilk şey, taşın düz gitmemesidir. Sonra yerin dalga gibi kalktığını görür; yakındaki yuvarlak bir saray çöker ve ardında koca bir toz bulutu bırakır.

Sarsıntı Lhasa'dan Bombay'a, Assam'dan Pencap'a kadar hissedilir. Merkezden yaklaşık 650 kilometre uzaktaki Kalküta'da bile pek çok bina hasar görür, St. Paul Katedrali'nin kulesi yıkılır.

Kum fışkıran ova

Bihar'da deprem, toprağın kendisini değiştirir. Ovanın ortasında yarıklar açılır, bunlardan kum ve su fışkırır. Yarıkların çevresindeki zemin çöker. Yaklaşık 300 kilometre uzunluğundaki bir şeritte zemin sıvılaşır; sonradan "çökme kuşağı" denecek bu alanda pek çok yapı adeta yüzer, yan yatar, batar.

Muzaffarpur'da şehrin birçok yerinden kum fışkırır. Kuyular kumla dolar, havuzların dibine kum çöktüğü için su sığlaşır. Kerpiç ve çamurla yapılmış evlerin hepsi yıkılır; sağlam yapılmış binalar da zeminin çökmesi ve yarılmasıyla hasar görür. Sitamarhi'de ayakta tek ev kalmaz. Darbhanga Racası'nın ünlü Navlakha Sarayı ağır hasar alır. Madhubani yakınındaki Rajnagar'da bütün kerpiç yapılar çöker. Patna'da çarşıdaki pek çok bina ve nehir kıyısındaki yapılar yıkılır.

Kosi nehri üzerindeki 1.618 metrelik demiryolu köprüsünü sular alır götürür, nehir yatağını doğuya kaydırır. Kesariya'daki eski Budist stupası altı metre kısalır. Jharia kömür havzasında yer altındaki yangınlar yayılır.

Haber yavaş gelir. Bölgedeki telgraf ve demiryolu hatları kopmuştur. Dönemin bir incelemesine göre ilk haberler ertesi sabah ulaşır; en çok etkilenen bölgeden ayrıntılı raporların gelmesi iki üç gün sürer.

Monghyr bir harabe

En ağır kayıplar kuzeyde Muzaffarpur, Darbhanga ve Champaran bölgelerinde, Ganj'ın güneyinde de Monghyr'dedir. İki bölge merkezi, Monghyr ve Muzaffarpur, neredeyse tamamen yıkılır; bu iki kasabada ayrı ayrı yaklaşık 2.000 kişinin öldüğü bildirilir. Cambridge Üniversitesi Yayınları'ndan çıkan bir araştırmaya göre ölümlerin çoğu, dar sokaklı çarşı mahallelerinde olur. Çamur harçla örülmüş tuğla evler üst üste çöker.

Hükümet daireleri, saraylar, tapınaklar, hastaneler ve Pusa'daki tarım enstitüsü de hasar görür.

Kongre önderlerinden Jawaharlal Nehru bölgeyi dolaşır. Nehru arşivinde 24 Ocak 1934 tarihli bir Muzaffarpur raporu ve 10 Şubat tarihli "Kuzey Bihar ve Monghyr'deki koşullar" başlıklı bir yazısı bulunur. Aynı araştırma, Nehru'nun yardım çalışmasında Hindu, Müslüman, Sih ve Hristiyanların birlikte çalışmasını övdüğünü aktarır.

Katmandu vadisinde

Katmandu vadisinin üç büyük şehri Katmandu, Patan ve Bhaktapur ağır yıkılır; binaların çok büyük bölümü çöker. Bhimsen Thapa'nın yaptırdığı iki kuleden ilki tamamen yıkılır, ikinci Dharahara'nın dokuz katından yalnız ikisi ayakta kalır. Nepal kaynaklarına göre Dharahara ile Saat Kulesi ortadan ikiye ayrılıp büyük parçalar hâlinde yıkılır.

Bhaktapur'da saray meydanı, 1833'ten sonra ikinci kez ağır darbe alır. Meydandaki sarayın batı yarısı ve Bhupatindra Malla'nın 17. yüzyılda taktırdığı, Nepal'deki ilk cam pencere sayılan kafesli pencere yok olur. Elli Beş Pencereli Saray'ın üst katı tamamen yıkılır. Yantra Vatsala tapınağı bir daha aynı biçimde yapılmaz. Buna karşılık Nepal'in koruyucu tanrısına adanmış Pashupatinath tapınağı hasarsız atlatır.

Katmandu'da yollar yarılır. Pharping'deki elektrik santrali hasar görüp durur. Güneyde, Hindistan sınırındaki Birgunj kasabası yıkılır; Katmandu'yla telefon bağlantısı da kopar. Sanagaun ve Lubhu köylerinde 1.500-2.000 damdan ancak dört beşinin ayakta kaldığı anlatılır. Nepal kaynakları kralın iki kızının ve başbakanın bir torununun da ölenler arasında olduğunu yazar.

Nepal ordusu kısa sürede şehre dağılır ve enkazdan pek çok kişiyi çıkarır. Tundikhel talim alanı bir kamp yerine döner. Nepali Times'a göre hayatta kalanlar ocak soğuğunda bir ay boyunca açıkta yaşar.

Yirmi günlük yol

Deprem anında başbakan Juddha Şumşer Katmandu'da değildir. Nepali Times'a göre batıdaki Bardiya'da avdadır ve başkente yürüyerek dönmesi 20 gün sürer; başka bir kaynak avın Kanchanpur'da olduğunu ve dönüşün 14 gün sürdüğünü yazar. Döndüğünde Tundikhel'de hayatta kalanların karşısına geçip bir konuşma yapar.

Ardından Mahankal tapınağının avlusunda Bhukampa Pidit Udarak Adda, yani Deprem Yardım Dairesi kurulur. Daire planları hazırlar, bağış toplar ve yeniden yapım için borç dağıtır. Nepal kaynaklarına göre yalnız Katmandu vadisinde yardım fonundan 206.500 rupi harcanır. Nepali Times'ın aktardığına göre dönemin Nepal'ine yalnızca İngiliz Hindistanı ve Japonya yardım eder.

Cezaevinden yardım komitesine

Bihar'da Rajendra Prasad depremden iki gün sonra cezaevinden çıkar. Tahliyesine kadar yardım işini yakın arkadaşı Anugrah Narayan Sinha'ya bırakmıştır. 17 Ocak 1934'te Bihar Merkez Yardım Komitesi kurulur; başkanı Prasad, başkan yardımcısı Sinha'dır. Komite bağış toplamaya, köylere yardım ulaştırmaya başlar. Sri Krishna Sinha ve bağımsızlık savaşçısı Maghfoor Ahmad Ajazi de yardım kampları kurup halka yiyecek ve barınak sağlar.

Sömürge yönetimi ise Genel Vali'nin adını taşıyan Deprem Yardım Fonu'nu kurar; fonu yerelde Bihar ve Orissa valisi yönetir. Bir Yeniden Yapılanma Dairesi ve onun içinde bir Deprem Şubesi açılır, başına Yardım Komiseri olarak William Bailie Brett getirilir. Yardım tek elden yürümez; hükümet fonu ile Kongre önderlerinin kurduğu komite yan yana çalışır. Prasad, yardım görevlilerini halkı gelişigüzel sadakayla uyuşturmamaları konusunda uyarır.

Günah mı, doğa mı?

Gandhi haberi güneyde alır. 24 Ocak'ta Tirunelveli'deki bir toplantıda depremzedeler için para toplamaya başlar ve dinleyicilere, böyle bir felaket karşısında Kongreli olmayı, Hindu olmayı bir yana bırakmalarını söyler. Aynı konuşmada ve aynı gün Tuticorin'de ise depremi "günahlarımız için Tanrı'nın gönderdiği bir ceza" olarak tanımlar. Kastettiği günah, dokunulmaz sayılan insanlara yapılan ayrımcılıktır. Bu görüşü kendi dergisi Harijan'da da yazar: dokunulmazlığı ilahi cezayı hak edecek kadar büyük bir günah saydığını belirtir.

Şair Rabindranath Tagore bu sözlere sert bir açıklamayla karşılık verir. Tagore da dokunulmazlığa karşıdır; itirazı bu noktada değildir. Ona göre bir doğa olayı ancak doğal nedenlerle açıklanabilir. Gandhi'nin, bu geleneği sürdürenlerin Tanrı'nın öfkesini Bihar'ın özellikle seçilmiş bölgelerine çektiğini söylemesini "acı bir şaşkınlıkla" karşıladığını yazar. Bu tür bilim dışı görüşlerin halkın geniş bir kesimince fazla kolay benimsendiğinden kaygılanır.

Gandhi geri adım atmaz. Harijan'da verdiği cevapta depremi Tanrı'nın bir kaprisi ya da kör güçlerin karşılaşması olarak görmediğini, kozmik olaylarla insan davranışı arasındaki bağın kendisi için yaşayan bir inanç olduğunu yazar. Bu tartışma bugün de Hindistan'da akıl ile inanç arasındaki en ünlü kamusal tartışmalardan biri olarak anılır. Gandhi Harijan turunu yarıda kesip Bihar'a gider; 1934 baharında deprem bölgesini dolaşır.

Kaç kişi öldü?

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa çok değişir. Bihar için hükümetin resmî rakamı 7.253'tür; Bihar Merkez Yardım Komitesi ise ölü sayısını yaklaşık 20 bin olarak tahmin eder. Nepal için Tümgeneral Brahma Şumşer'in 1935'te yayımladığı "Nepalko Maha Bhukampa 1990" kitabına dayanan rakam 8.519 ölü, 80.893 yıkılan ve 126.355 ağır hasarlı yapıdır. Nepalce Vikipedi ise 16.875 ölü ve 3.319 ağır yaralı rakamını verir; Nepali Times'ın bir yazısı da "yaklaşık 17 bin" der.

Uluslararası kataloglar toplamı 10.700 ile 12.000 arasında gösterir; Bilham'ın derlemesi yaklaşık 10.500 der ve Nepal'deki gerçek ölü sayısının bilinmediğini vurgular. Bazı Hindistan kaynaklarında görülen 20-25 bin gibi rakamlar, Kongre komitesinin Bihar tahminine dayanır ve resmî kayıtlarla doğrulanmamıştır.

Katmandu yeniden çiziliyor

Juddha Şumşer yıkımı Katmandu'yu yeniden düzenlemek için kullanır. Doğu Katmandu'nun enkazının içinden Nepal'in ilk planlı caddeleri açılır: Juddha Sadak, Şukra Path, Dharma Path ve Putali Sadak. Bu caddelerin kesiştiği yer bugün de "New Road" olarak bilinir ve şehrin ticaret merkezidir. Şukra Path'te bina yüksekliği 9,2 metreyle sınırlanır, pencere ölçüleri tek tek belirlenir, zemin katlara ahşap dükkân kepenkleri yapılır.

Juddha Şumşer Dharahara'yı da yeniden yaptırır. Yeniden yapım borçlarının yüzde 80'inden fazlası geri ödenir; kalanı Eylül 1940'ta silinir. 23 Şubat 1941'de New Road'daki Bhugol Parkı'na depremi anan bir sütun dikilir. 1938'de başbakan, hükümetin yeniden yapım çalışmalarını anlattığı bir konuşma yapar.

Bihar'da Monghyr ve Muzaffarpur da yeniden kurulur. Ama Bhaktapur'daki gibi pek çok tarihî yapı aceleyle, eski hâline uymayan biçimde onarılır; Elli Beş Pencereli Saray'ın çıkıntılı pencereleri yıllarca cepheye sıvanmış kalır, geleneksel kiremitlerin yerine Avrupa tipi kiremit kullanılır.

Neyi değiştirdi

1934 depremi, Himalaya önündeki ovaların zeminine dair en önemli derslerden birini verdi: gevşek nehir kumunun üzerine kurulu yerleşimlerde yıkım yalnızca sarsıntıdan değil, sıvılaşan topraktan da gelir. Hindistan Jeoloji Araştırmaları (Geological Survey of India) 1939'da depremin Hindistan'daki etkilerini anlatan ayrıntılı bir rapor yayımladı.

Deprem aynı zamanda sömürge yönetiminin yanında bağımsızlık hareketinin de kendi yardım örgütünü kurduğu büyük bir felaket oldu. Prasad'ın komitesi bir yıl sonra, 1935 Quetta depreminde de benzer bir yardım örgütü kurdu.

Nepal'de ise depremin anısı uzun süre Brahma Şumşer'in kitabıyla yaşadı. Merkezin ovada değil Himalaya'nın içinde olduğu, ancak 20. yüzyılın sonlarında kesinleşti; 2010'larda yapılan kazılar fay kırığını yüzeyde de buldu.

Bugün

25 Nisan 2015'te Nepal'i vuran 7,8 büyüklüğündeki deprem, Juddha Şumşer'in yeniden yaptırdığı Dharahara'yı da yıktı; enkazdan 180 kişinin cesedi çıkarıldı. Kulenin tuğlalarının bir kısmında Juddha Şumşer'in adı yazılıydı. Depreme dayanıklı yeni kule 24 Nisan 2021'de açıldı, inşaatı Eylül 2024'te tamamlandı.

Bhaktapur'un saray meydanı hem 1934'ün hem 2015'in izlerini taşıyor ve onarımı sürüyor. Muzaffarpur bugün de Hindistan'ın en etkin deprem kuşaklarından birinin üzerinde, nehirlerin getirdiği kum ve milin üzerinde duruyor. Katmandu'daki Bhugol Parkı'nın sütunu, 1934'ü hâlâ hatırlatıyor.

Kaynaklar

• Roger Bilham, "1934 Bihar/Nepal earthquake: errors and secondary information", CIRES, Colorado Üniversitesi
• Eleonor Marcussen, Acts of Aid: Politics of Relief and Reconstruction in the 1934 Bihar–Nepal Earthquake, Cambridge University Press, 2022 (yayınevinin çevrim içi okuma sayfası)
• Bipin Adhikari, "The Great Earthquake of 1934" (Brahma Şumşer'in Nepalko Maha Bhukampa 1990 kitabına dayanır) ve Spotlight Nepal, 19 Mayıs 2015
• Nepali Times: "1934" (tanık anlatımları), "Crisis into opportunity" ve "Rebuilding Kathmandu after the 1934 quake"
• National Herald, "A touch of truth at any cost" (kitap alıntısı); Gulf News, "The earth trembles for a reason"; Mainstream Weekly: Gandhi ve Tagore'un açıklamaları
• "The North Bihar earthquake of the 15th January, 1934", India Environment Portal
• Nehru Arşivi: "A Report on Muzaffarpur" (24 Ocak 1934) ve "Conditions in North Bihar and Monghyr" (10 Şubat 1934) belge kayıtları
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce, Nepalce, Hintçe): 1934 Nepal-Hindistan depremi, Dharahara, Bhaktapur Saray Meydanı, Rajendra Prasad, Anugrah Narayan Sinha, Juddha Şumşer Rana (başlangıç kaynağı)