1931 Zengezur Depremi: Tatev'in Kubbeleri ve Yaylaya Taşınan Köyler

27 Nisan 1931, pazartesi akşamı. Zengezur Dağları'nın iki yakasında, bir yanda Sovyet Ermenistanı'nın Sisian ve Goris köyleri, öbür yanda Nahçıvan'ın Ordubad köyleri var. Evler taştan ve kerpiçten, bir kısmı vadilerde kayaya oyulmuş. Yerel saatle akşam dokuzu biraz geçe yer sarsılıyor. Yüzü aşkın köy yıkılıyor, bin yıllık Tatev Manastırı'nın kubbeleri çöküyor. Ölü sayısı ise bugün bile tartışmalı: kaynaklara göre 389 ile 2.890 arasında.

Depremden önce

Zengezur, Güney Kafkasya'nın en dağlık köşelerinden biridir. Bugün Ermenistan'ın Sünik bölgesi olarak bilinen yayla, batıda Zengezur Dağları'yla Nahçıvan'dan ayrılır. Vorotan Irmağı derin kanyonlar açarak doğuya akar. 1931'de bölge Sovyetler Birliği'ndedir: Ermenistan tarafı Ermeni Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne, dağların öbür yakası Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ne aittir. İkisi de Transkafkasya Federasyonu'nun içindedir.

Kızıl Ordu bölgeye 1921 yazında girmiştir. On yıl sonra köylerde kolektifleştirme sürmektedir; dönemin gazeteleri köylüleri "kolhozcu" diye anar. Bugünkü Sisian kasabasının adı o yıllarda Karakilise'dir ve bir yıl önce, 1930'da kurulan Sisian ilçesinin merkezi olmuştur. Goris ilçesinde birkaç köye ilk elektrik aynı yıl gelir. Ama köylerin çoğu hâlâ eski düzendedir. Goris yöresinde 1950'lere kadar evlerin büyük kısmı derin vadilerde, kayaya oyulmuş barınaklardır.

Bölge yerbilimcilerin iyi tanıdığı bir fay üzerindedir. Kuzeybatı-güneydoğu yönünde yaklaşık 400 kilometre uzanan Pambak-Sevan-Sünik Fayı'nın Zengezur'a düşen kesimi 120 kilometre kadardır. Aynı fay sistemine 1139 Gence depremi de bağlanır. Tatev Manastırı'nın kayıtları 1406'da da büyük bir sarsıntıdan söz eder. Bir yıl önce, Mayıs 1930'da sınırın hemen güneyinde, İran'ın Salmas ovasında 7,1 büyüklüğünde bir deprem altmış köyü yıkmıştır.

27 Nisan akşamı

Uluslararası kataloglar ana şokun saatini 16.50 (UTC) olarak verir; bu, bölgede yerel saatle 20.50'dir. Ermenistan'daki bir sismoloji derlemesi ise saati 16.31 diye yazar. Uluslararası Sismoloji Merkezi'nin (ISC-GEM) güncel hesabı büyüklüğü moment ölçeğinde 6,5, derinliği 15 kilometre olarak verir. NOAA'nın kataloğu yüzey dalgası büyüklüğünü 6,3, derinliği 22 kilometre olarak kaydeder. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) "Deprem tarihinde bugün" sayfası ise 5,7 der.

Merkez üssü Ermenistan ile Nahçıvan arasındaki dağlık sınır kuşağındadır. Sarsıntı 100 bin kilometrekareyi aşan bir alanda hissedilir. En ağır yıkım Sisian'ın güneyindeki Şamb köyündedir: burada şiddet MSK-64 ölçeğinde IX, yani "yıkıcı" olarak hesaplanır. Aras kıyısındaki Culfa'da şiddet VIII'dir.

Kayıtlarda o akşama ait bir tanık anlatımı bulunmuyor. Bilinen, depremin taş ve kerpiç evleri içindekilerle birlikte yıktığıdır. Pek çok köy yamaçlara ve vadi içlerine kuruludur. Sarsıntı bu yamaçları da harekete geçirir.

Yamaçlar kayıyor

Deprem yalnızca evleri yıkmaz, araziyi de değiştirir. Merkez bölgede heyelanlar olur. Sünik tarihini anlatan bir kaynağa göre özellikle Voğçi Irmağı'nın yukarı çığırında yamaçlar çöker ve çok sayıda kaynak kurur. Bu dağ köylerinde su kaynağı köyün kendisi demektir. Bazı köyler sonraki yıllarda bu yüzden de yerinden taşınacaktır.

Ermenistan tarafında Sisian ile Goris arasında 57 köy yıkılır ya da ağır hasar görür. Nahçıvan tarafında, Ordubad yöresinde 46 köy aynı durumdadır. Sovyet dönemine ait derlemeler toplamı "100'e yakın köy" diye verir ve bunların 70 kadarının tamamen yıkıldığını yazar. İran Jeoloji Kurumu'na dayandırılan bir kayıt ise 254 köyden söz eder. Bu son rakamın kaynağına bugün ulaşılamıyor.

Tatev'in kubbeleri

Depremin en çok bilinen yıkımı, Vorotan kanyonunun kenarındaki Tatev Manastırı'ndadır. 10. yüzyılın başında kurulan manastır, Ermeni Kilisesi'nin en önemli yapılarından biridir. Karakhanian ve Abgaryan'ın 2004 tarihli çalışmasına göre Tatev'de şiddet IX'a ulaşır ve kiliseleri yıkar.

Aziz Pavlos ve Petros Kilisesi'nin kubbesi çöker. Aziz Grigor ve Meryem Ana kiliseleri, 19. yüzyılın sonunda eklenen çan kulesi ve revaklar yıkılır. Ermenice Vikipedi'deki kayda göre manastırın ünlü okulunun binası yerle bir olur, giriş toprakla kapanır. Manastırı aşağıdaki Tatev inziva yerine bağlayan yeraltı yolu da toprak ve taşla dolar.

Manastır avlusunda 10. yüzyıldan kalma, sekiz köşeli bir taş sütun durur. Yerel adı "Gavazan"dır, yani asa. Sütun tabana mafsallı biçimde oturur; itildiğinde ya da yer sarsıldığında sallanır ve yeniden dikleşir. Karakhanian ve Abgaryan, 1931 sarsıntısının sütun üzerindeki etkisini 1406 depreminde anlatılanla karşılaştırır. Gavazan bugün de ayaktadır.

Yakındaki Vorotnavank Manastırı da hasar görür: Aziz Karapet Kilisesi'nin kubbesi ve örtüleri, anıt sütun, revaklar, ek binalar ve sur duvarı yıkılır.

Moskova'nın kararı

Depremden sonra Sovyetler Birliği Halk Komiserleri Konseyi 320 sayılı bir karar çıkarır. Kararın adı, Ermenistan ve Nahçıvan'da depremden zarar görenlere yardımdır. Metin kısadır: 27 Nisan 1931 depremi nedeniyle, Konsey'in yedek fonundan 2 milyon ruble derhâl Transkafkasya Federasyonu hükümetinin emrine verilir. Kararın altında Konsey Başkanı Vyaçeslav Molotov'un ve işler müdürü P. Kerjentsev'in imzası vardır.

Yardım için halktan da para toplanır. Ermenistan'da yayımlanan Novoye Vremya gazetesinin 2016'da aktardığına göre dönemin Sovyet gazeteleri fabrikalarda işçilerin, köylerde kolhozların yardım topladığını yazar. 20-30 Mayıs arasında birçok ilçede Ermenistan için bir "yardım on günü" düzenlenir. İlçe yönetimlerinde yardım komiteleri kurulur.

Gazetenin aynı haberde aktardığı rakamlar yalnız Ermenistan'ı kapsar: 1.000 ev tamamen yıkılmış, 389 kişi ölmüş, 1.420 kişi ağır ya da hafif yaralanmış, 5.875 büyükbaş ve küçükbaş hayvan telef olmuştur. Bu dağ köylerinde hayvan, ailenin geçim kaynağıdır.

Bilim insanları bölgede

1931'in bir özelliği de depremin bilim insanlarınca yerinde incelenmesidir. SSCB Bilimler Akademisi aynı yıl Zengezur'a bir sismoloji seferi gönderir. Seferin raporlarını jeolog G. P. Gorşkov yazar. Raporların biri 1932'de Akademi'nin seferlerine ayrılmış derlemede yayımlanır. Ardından 1933'te Gorşkov'un "27 Nisan 1931 Zengezur depreminin jeolojik koşulları" adlı çalışması çıkar.

Bu raporlar sonraki yüzyılın araştırmacıları için temel kaynak olur. Şamb ve Culfa için verilen şiddet değerleri, Tatev'deki yıkımın ayrıntıları ve Vorotnavank'taki hasar bugün bu çalışmalardan aktarılır. Sismolog G. P. Tamrazyan, 1911-1956 arasında Ermenistan ve komşularında deprem etkinliğinin arttığını yazar. Ona göre 1931 depremi, bu dönemde Hazar çevresindeki Kafkasya depremlerinin saldığı toplam enerjinin yaklaşık yarısını tek başına açığa çıkarmıştır.

Taşınan köyler

Depremin acısı en çok köy köy anlatılan hikâyelerde görülür. Kayıtlarda adı geçen tek tek kişiler yok. Ama köylerin kendi tarihleri, o akşamın izini taşıyor.

Goris'in 33 kilometre uzağındaki Bardzravan, 1931'e kadar Vorotan'ın sağ yakasındaki dik bir yamaçtadır. Deprem köyü yıkar ve 49 kişi ölür. Sağ kalanlar eski yeri bırakır, yeni köyü yukarıdaki yaylaya kurar.

Sisian'ın 14 kilometre uzağındaki Ahlatyan'da kayıp daha büyüktür. Eski köy, bugünkü yerleşimin 300-400 metre güneyindedir ve deprem onu temelinden yıkar. Yüzü aşkın kişi ölür. Köylüler başka bir yere geçip yeni bir köy kurar. Eski köyün yerinde bugün yalnız 17. yüzyıldan kalma Aziz Sarkis Kilisesi ve mezarlığı durur.

Goris yöresindeki Yaycı köyü, 18. yüzyılda bir kayalığın dibine, yoldan görünmeyecek biçimde kurulmuştur. Deprem burayı da yıkar, ama köyde can kaybı olmaz. Köylüler hükümetin yardımıyla yukarıdaki yaylaya, eski Harjis köyünün yerine taşınır. Köy yeni yerinde de Yaycı adını korur.

Zengezur o yıllarda karma bir bölgedir; Azerbaycanlı köyler de depremden payını alır. Karakilise yöresindeki Alışar, Kıvrak ve Pisak köylerinde birçok ev yıkılır, ölen ve yaralananlar olur. Sonraki yıllarda Alışar ile Kıvrak, Pisak'ın yanına taşınır ve üçünden Sofulu köyü doğar. Ermenistan'daki Dastakert köyü yıkılınca köylülerin bir kısmı göç eder. Azerbaycan kaynaklarına göre bugünkü Cebrail ilçesindeki İsaklı köyü bu göçle kurulmuştur.

Kaç kişi öldü?

1931 Zengezur depreminin ölü sayısı, kaynaklar arasında yedi kat fark gösterir. Ermenistan için verilen 389 ölü, Sovyet dönemine ait bir derlemeden gelir ve yalnız Ermenistan tarafını kapsar. Nahçıvan tarafındaki 46 köyün kaybı bu rakamda yoktur.

ABD'nin NOAA kurumunun Önemli Depremler Veritabanı ise 2.890 ölü kaydeder. USGS'nin sayfası 2.800 der. USGS'nin PAGER kataloğu ikisini birlikte verir: 390 ile 2.890 arası. NOAA'nın kayıtlarında 2.890 rakamı bir sismoloji kataloğuna dayandırılır; aynı kayıtta başka bir kaynağın yalnız "bazı ölümler" dediği de not edilmiştir.

Hangi rakamın doğru olduğu, Nahçıvan tarafının kayıplarına ait bir resmî sayıya ulaşmadan söylenemez. Elimizdeki kaynaklar bu sayıyı vermiyor. Güvenle söylenebilecek olan, Ermenistan'da en az 389 kişinin öldüğü ve yıkımın sınırın iki yanında yüzü aşkın köye yayıldığıdır.

Neyi değiştirdi

Deprem, Zengezur'da köylerin yerini değiştirdi. Bardzravan, Ahlatyan, Yaycı ve Sofulu'nun hikâyesi benzer: yıkılan dik yamaçtaki ya da vadi içindeki köy bırakılır, yenisi yaylaya kurulur. Goris yöresindeki öbür vadi köyleri de 1950'ler ve 60'larda yaylalara çıkarılacaktır.

Deprem ayrıca Sovyet sismolojisine önemli bir saha verisi bıraktı. Gorşkov'un raporları Zengezur'u ve Pambak-Sevan-Sünik Fayı'nı bilim dünyasına tanıttı. Bölge 1968'de yeniden sarsıldı: 9 Temmuz ve 1 Eylül'deki iki depremde şiddet VIII'e ulaştı. 1931'in tecrübesi, Kafkasya'da bir depremin sınırları tanımadığını da gösterdi. Aynı fay hattı iki cumhuriyetin köylerini aynı akşam yıktı.

Bugün

Tatev Manastırı uzun yıllar yıkık kaldı. Onarım 1974'te başladı ve 1998'e kadar sürdü. Kiliselerin neredeyse tamamı ve büyük kilisenin kubbesi yeniden yapıldı. 1931'de çöken çan kulesi ise bugün de yarım duruyor. Gavazan sütunu avluda, yerinde.

Sisian bugün 13 bini aşkın nüfuslu bir ilçe merkezi. Kasabanın tarih müzesinde depremden sonra çekilmiş fotoğraflar saklanıyor. Ermenistan ile Nahçıvan arasındaki dağlar ise artık iki ayrı ülkeyi ayırıyor. 1931'in yıkık köylerinin çoğu, yamaçların yukarısında, yeni yerlerinde yaşamaya devam ediyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3466 (27 Nisan 1931, Zengezur-Nahçıvan)
• USGS, Today in Earthquake History, 27 Nisan
• ISC-GEM Küresel Aletsel Deprem Kataloğu ve USGS PAGER-CAT (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Karakhanian, A. ve Abgaryan, Y. (2004). Evidence of historical seismicity and volcanism in the Armenian Highland. Annals of Geophysics, 47(2-3).
• Gorşkov, G. P. (1932, 1933). Zengezur sismoloji seferi raporları ve Zengezur depreminin jeolojik koşulları, SSCB Bilimler Akademisi (Karakhanian ve Abgaryan 2004'te aktarıldığı biçimiyle)
• Philip, H. ve diğ. (2001). Pambak-Sevan-Sünik Fayı üzerine çalışma, Tectonophysics 343 (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Novoye Vremya (nv.am), "Zengezur depreminin 85. yılı", 21 Mayıs 2016 (SSCB Halk Komiserleri Konseyi'nin 320 sayılı kararı)
• Ermenistan depremleri üzerine sismoloji derlemesi, spb-sovtrans.ru (Uygulamalı sismoloji bölümü)
• Vikipedi (İngilizce): 1931 Zangezur earthquake, Tatev Monastery, Sisian, 1930 Salmas earthquake
• Vikipedi (Ermenice): Tatev Manastırı, Vorotnavank, Bardzravan, Ahlatyan, Harjis, Goris ilçesi, Sünik Krallığı maddeleri
• Vikipedi (Azerbaycanca): Zəngəzur zəlzələsi (1931), Sofulu, İsaqlı maddeleri