1931 Fuyun Depremi: Altay'da Yarılan 160 Kilometre

11 Ağustos 1931, sabaha karşı. Çin'in en kuzeybatısında, Altay Dağları'nın güney eteğinde, İrtiş Nehri'nin yukarı vadisinde Kazak çobanlar keçe çadırlarında uyuyor. Saat 05.18'de yer, yüzyılın en büyük kara depremlerinden biriyle yarılıyor. Fay, 160 kilometreyi aşan bir hat boyunca kırılıyor; dağların bir parçası çöküyor, vadiler kayalarla doluyor. Bu depremin bugün en sık tekrarlanan rakamı 10 bin ölü. Ama o rakamın nereden geldiği, depremin kendisi kadar belirsiz.

Altay'ın eteğinde bir yaz

Bugün Fuyun ilçesi olarak bilinen bölge, Sincan'ın kuzeydoğusunda, Altay Dağları'nın güney yamacında ve İrtiş Nehri'nin yukarı çığırında yer alır. Kuzeyi dağ ve orman, güneyi Cungarya Havzası'na inen tepeler ve çöldür. Kışları uzun ve çok soğuk, yazları kısadır. Bölge yüzyıllardır göçebe halkların otlağıdır; bugün de nüfusun üçte ikisinden fazlası Kazak'tır ve ilçe kendini hâlâ hayvancılıkla tanımlar.

1931'de Fuyun adında bir ilçe yoktur. Altay bölgesi 1919'da Sincan eyaletine bağlanmış, bugünkü Fuyun toprakları Bulun Tokay adlı küçük bir idari birimin içinde kalmıştır. Koktokay ayrı bir yönetim merkezi olarak 1937'de kurulacak, Fuyun adını ise 1941'de alacaktır. Yani depremin vurduğu yer, yazılı kaydı çok az, nüfusu seyrek, yaz otlaklarıyla kış kışlakları arasında yer değiştiren bir topluluğun yurdudur. Evler azdır; çoğu aile keçe çadırlarda, yani yurtlarda yaşar. Kalıcı yapılar kerpiçten, çamurdan ve çimden örülmüştür; ormanlık kesimlerde ahşap evler vardır.

Yerin altında ise uzun süredir sessiz bir kırık uzanır. Bilim insanlarının sonradan Koktokay-Ertai fayı ya da Fuyun fayı diye adlandıracağı bu hat, yılda yalnızca birkaç milimetre kayar. Yavaş bir faydır; enerjisini binlerce yıl biriktirir. Bölgede bu fayın eski depremlerini anlatan yazılı kayıt neredeyse hiç yoktur.

Savaştaki vilayet

1931 yazında Sincan'ın gündemi deprem değil, isyandır. Eyaleti 1928'den beri Vali Jin Shuren yönetmektedir. Jin, selefinden devraldığı gizli polis ve sansür düzenini büyütmüş, iç pasaport uygulamasıyla eyalet içinde seyahati bile denetim altına almıştır. Eyaletten dışarı çıkmak neredeyse imkânsızdır.

1930'da Jin, yarı özerk Kumul Hanlığı'nı eyalete katar. Hanlığın toprakları el değiştirince 20 Şubat 1931'de Kumul'da isyan çıkar. Gansulu Hui komutan Ma Zhongying isyancıların yardımına gelir; Kumul kuşatılır. Deprem geldiğinde eyalet hükümeti bu savaşın içindedir.

Depremden sonra eyalet hükümetinin ya da Nanjing'deki merkezî hükümetin Altay'a yardım gönderdiğine dair okuduğumuz kaynaklarda bir kayıt yoktur. Felaket hakkında bildiklerimizin çoğu, sonradan derlenen Çin deprem kataloglarından ve onlarca yıl sonra yapılan saha çalışmalarından gelir.

Sabaha karşı 05.18

Deprem, uluslararası saatle 10 Ağustos 21.18'de, yerel saatle 11 Ağustos sabahı 05.18 sularında gelir. Çin kataloğu merkez üssünü 47,1 kuzey enlemi ve 89,8 doğu boylamına, Fuyun'un yakınına yerleştirir. Odak derinliği kaynaklara göre 14 ile 25 kilometre arasında verilir.

Büyüklük konusunda da tek bir rakam yoktur. Sismograf kayıtlarından hesaplanan yüzey dalgası büyüklüğü 7,9'dur; Hiroo Kanamori'nin 1977'deki çalışması moment büyüklüğünü 8,0 olarak verir. Çin kaynakları depremi "8 büyüklüğünde Fuyun depremi" diye anar. Merkez bölgede şiddet, ölçeğin en üst basamaklarından XI olarak değerlendirilir.

Sarsıntı çok geniş bir alanda hissedilir. Koktokay Jeoparkı'nın tanıtımına göre batıda Sovyetler Birliği'ndeki Semipalatinsk'te, doğuda İç Moğolistan'da, güneydoğuda Lanzhou'da şiddetle duyulur. Çin kataloğu, sarsıntının Turfan'da ve Kumul'da, yani isyanın sürdüğü şehirde de hissedildiğini kaydeder.

Yarılan dağlar

Fay, kuzeyde Koktokay havzasından güneyde Ertai'ye uzanan bir hat boyunca kırılır. Kırığın uzunluğu ölçen ekibe göre değişir: 1980'deki Çin saha çalışması 170 kilometre, 2019'daki bir China Daily haberi 159 kilometre, Koktokay Jeoparkı yaklaşık 176 kilometre, 2011'deki Fransız-Singapur ekibi yaklaşık 160 kilometre verir. Kırık tek parça değildir; üç ayrı segmente dağılır.

Fayın iki yakası birbirine göre yatayda, sağa doğru kayar. Jeopark kayıtlarına göre yatay kayma 3 ile 15 metre arasındadır; en büyük değer yaklaşık 14 metre olarak verilir. Uydu görüntülerinde ölçülen 290 noktanın ortalaması 6,3 metredir. Bazı yerlerde yer düşey olarak da kırılır ve 0,3-5 metrelik, bazı kesimlerde onlarca metreyi bulan basamaklar oluşur.

Çin kataloğu manzarayı ayrıntıyla anlatır. Karatunggu'da, düz ve yeşil bir alan çöküp etrafı tepeciklerle çevrili bir çukura dönüşür. Yüksek dağların 20 kilometrelik bir bölümü 10 metre, eteği 5 metre alçalır. Koktokay havzasının güneyinde 4-20 metre genişliğinde, 50-100 metre boyunda yarıklar açılır. Turgen havzasında yarıklar birbirini keser, topraktan su ve kum fışkırır. Bazı kaynaklar kurur, ırmaklar çekilir, bitkiler solar.

Yamaçlardan kopan kayalar ovalara saçılır. Kimi onlarca santimetre, kimi 3-4 metre çapındadır; yurtları ve ağaçları ezer. Yamaçlar toprağından, çakılından, bitkisinden soyulur. Yıkılan uçurumlar vadileri kapatır, yolları keser; kataloğa göre bu yolların bir kısmı onlarca yıl sonra bile geçit vermez. Fayın kuzey kesimindeki çökme, İrtiş'in kollarını tıkayarak kalıcı göller oluşturur.

Yurtlar, kışlalar, madenler

Bölgede çok yapı yoktur, ama olanlar dayanmaz. Çin kataloğuna göre bazı yurtlar sarsıntıyla yana yatar; biri, açılan büyük bir yarığın içine düşer. Kerpiçten mezarlar çöker.

Bugün Fuyun'a bağlı bir nahiyenin adı olan Temeke'de, direksiz çamur duvarlarla yapılmış yirmi kadar kışla binası tamamen yıkılır ve çok sayıda asker ölür. Kaç asker öldüğü kayıtlarda yoktur.

Komşu bölgelerde de hasar vardır. Qinghe'de çamur ve çimden yapılmış basit evler çöker, ahşap evlerin bağlantıları açılır; hayvan kaybı büyüktür. Fuhai'de ahşap evler yıkılır; şehirde 6 kişi ve 17 hayvan ölür. Altay'da eski evler çöker, madenler göçer ve madenlerde can kaybı olur. Mirkesai madenindeki ahşap evler yana yatar.

Sarsıntı merkezden yüzlerce kilometre uzakta da iz bırakır: Ürümçi'de harap bir evin duvarları, Manas'ta bazı evler yıkılır; Qitai'nin kuzey surları çatlar. Yiwu'da tavanlardan toz dökülür, eski duvarlar yarılır, insan ve hayvan kaybı yaşanır.

Kaç kişi öldü?

NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı, Fuyun depremi için 10 bin ölü verir. Bu rakamın iki kaynağı vardır: Çin deprem kataloğunun 1989'da yayımlanan İngilizce çevirisi ve EM-DAT afet veritabanı. Kataloğun ilgili satırı, Fuyun'da evlerin yıkılmasıyla "bütün ilçede" 10 bin kişinin öldüğünü söyler. Bu rakam Çince ve İngilizce Vikipedi'ye, oradan da pek çok listeye geçmiştir.

2022'de Frontiers in Earth Science dergisinde yayımlanan bir makale ise aynı depremin "seyrek nüfuslu Fuyun bölgesinde" 10 binden fazla kayba yol açtığını yazar. İngilizcede kullanılan kelime yaralıları da kapsayabilir; yani bu kaynak ölü ile yaralıyı ayırmaz.

Rakama temkinle bakmak için birkaç neden vardır. 1931'de "Fuyun ilçesi" diye bir idari birim yoktur; ilçe on yıl sonra kurulacaktır. Bölgenin o yıllardaki nüfusuna dair okuduğumuz bir sayım yoktur. Kataloğun komşu bölgeler için verdiği sayılar küçük ve somuttur (Fuhai'de 6 ölü gibi); Fuyun için verilen ise yuvarlak bir sayıdır. Depremi yerinde inceleyen Çin ve Fransız bilim ekiplerinin makaleleri can kaybından hiç söz etmez; Koktokay Jeoparkı'nın tanıtımı da ölü sayısı vermez. Xinjiang Deprem Bürosu araştırmacıları 1986'da, bu fay üzerindeki depremlere ait yazılı kayıtların çok az olduğunu not eder.

Kısacası 10 bin, sık tekrarlanan ama dayanağı belirsiz bir rakamdır. Kesin olan, göçebe çadırlarının, kerpiç kışlaların ve madenlerin yıkıldığı, insanların ve hayvanların öldüğüdür. Gerçek sayı muhtemelen hiçbir zaman bilinmeyecektir.

Fayın hafızası

Deprem kurak bir bölgede, insan eli az değmiş bir arazide olduğu için kırığın izleri neredeyse bozulmadan kalır. Bu da 1931 depremini bilim için eşsiz bir laboratuvara çevirir.

Xinjiang Deprem Bürosu'ndan Yang Zhang ve Ge Shumo, 1980'de yayımladıkları çalışmada kırık zonunu 170 kilometre uzunluğunda, kuzeybatıya 70 derece eğimli, sağ yanal hareketli bir fay olarak tanımlar. Ge Shumo ve arkadaşları 1986'da fay boyunca hendekler açar; gömülü tortularda beş eski depremin izini bulur ve büyük depremlerin bu fayda ortalama 3.150 yılda bir tekrarladığını hesaplar.

2011'de Paris Yerküre Fiziği Enstitüsü'nden Yves Klinger ve ekibi Nature Geoscience'ta yeni bir yöntem dener. Fay boyunca 5 kilometre genişliğinde bir şeridin yüksek çözünürlüklü uydu görüntülerini alır, dere yataklarının fay tarafından ne kadar kaydırıldığını tek tek ölçerler. 569 ölçümün en küçükleri 1931 depremini gösterir. Daha büyük kaymalar ise yaklaşık 12, 18, 24 ve 30 metrede kümelenir; bazı noktalarda 37 metre bile ölçülür. Yani aynı fay, en az beş kez, her seferinde yaklaşık aynı miktarda kaymıştır. Ekip buna "karakteristik kayma" der: bu fay, depremlerini benzer büyüklükte tekrarlıyor gibi görünür.

2022'deki çalışma ise fay hattı üzerindeki İlemu Gölü'nün (Yileimu) dibindeki çökeltileri inceler. Daha önce yapılan kozmojenik yaş tayinleri, büyük depremler arasında ortalama 9.700 yıl olduğunu öne sürmüştür; bu sayı önceki 2.000-4.500 yıllık tahminlerden çok daha uzundur. Göl çökeltileri yaklaşık 28 bin yıllık kesintisiz bir kayıt sunar ve bu tartışmaya yeni veri ekler. Yani 1931'in bir benzerinin ne zaman geleceği konusunda bile bilim insanları aynı rakamda buluşmaz.

Neyi değiştirdi

Fuyun depremi, yaşandığı yıl için büyük bir haber olmadı; uzak, kapalı ve savaş içindeki bir eyalette, nüfusu az bir dağ bölgesinde oldu. Etkisi daha çok sonradan, bilimde görüldü. Deprem, levha sınırından uzakta, yavaş kayan bir fayın da 8 büyüklüğüne yakın bir deprem üretebileceğini gösterdi.

Fayın iyi korunmuş izleri, depremlerin aynı fayda nasıl tekrarladığını anlamak isteyen araştırmacılar için dünyanın sayılı örnekleri arasına girdi. Klinger ve ekibine göre, son depremin kaymasını ve önceki depremlerin izlerini birlikte gösteren böyle yerler çok azdır; makale bu az sayıdaki örnek arasında Kuzey Anadolu Fayı'nın bazı kesimlerini de anar.

Bugün

Fuyun bugün yaklaşık 100 bin nüfuslu bir ilçedir; 2020 sayımında 99.748 kişi kaydedilmiştir. İlçe merkezi 1959'da Koktokay'dan Kuertixi'ye taşınmıştır. Koktokay, Sovyet jeologlarının 1930'larda bulduğu nadir madenleri ve dev maden ocağıyla tanınır.

1931'in kırığı ise ilçe merkezinin yaklaşık 30 kilometre güneydoğusunda, Karaxiangeer deprem kırığı adıyla ziyaret edilir. Yerel tanıtımlara göre kırık genellikle 10 metre, en geniş yerinde 4 kilometre genişliğindedir ve "deprem müzesi" diye anılır. Koktokay Ulusal Jeoparkı'nın ana parçalarından biridir; bölge 2012'de Çin'in en üst turizm sınıfına alınmıştır. Doksan yılı aşkın süre sonra, 1931'in sabahında yarılan toprak hâlâ olduğu gibi durur.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3470 (Gu Gongxu ve diğ., Catalogue of Chinese Earthquakes 1831 BC-1969 AD, 1989; EM-DAT; Kanamori 1977; Duda 1965 aktarımlarıyla)
• Y. Klinger, M. Etchebes, P. Tapponnier, C. Narteau (2011), Characteristic slip for five great earthquakes along the Fuyun fault in China, Nature Geoscience 4: 389-392
• Fan Jiawei ve diğ. (2022), A ~28-kyr continuous lacustrine paleoseismic record of the intraplate, slow-slipping Fuyun Fault in Northwest China, Frontiers in Earth Science 10
• Yang Zhang, Ge Shumo (1980), 1931 Fuyun depremi kırık zonu üzerine ön çalışma, Seismology and Geology 2(3) (özet)
• Ge Shumo, Bo Meixiang, Xu Daozun, Xiang Zhiyong (1986), Koktokay-Ertai fayında büyük depremlerin tekrarlanma aralığı, Seismology and Geology 8(3) (özet)
• Koktokay Jeoparkı, "Fuyun Earthquake" tanıtım sayfası
• China Daily (Çince), Koktokay deprem kırığı haberi, Ağustos 2019
• Vikipedi (İngilizce ve Çince): 1931 Fuyun depremi, Fuyun ilçesi, Koktokay, Jin Shuren, Kumul İsyanı (başlangıç kaynağı)