1929 Suşehri Depremi: Kuzey Anadolu Fayı'nın Erken Uyarısı

18 Mayıs 1929, cumartesi sabahı. Cumhuriyet altı yaşında, yeni harfler henüz bir yaşında bile değil. Kelkit Vadisi'nin yukarısında, Suşehri ovasında gün çoktan başlamış. Saat 08.37'de Kuzey Anadolu Fayı yeniden kırılıyor. Suşehri'nin hükümet binası, okulu, postanesi oturulamaz hâle geliyor; çevredeki köylerde yüzlerce ev çöküyor. Resmî kayıtlara göre 64 kişi ölüyor. Bu sayı, on yıl sonra aynı fayın Erzincan'da yapacaklarının yanında küçük kalacak. Ama Suşehri, fayın bu bölümünün ne kadar canlı olduğunu erkenden gösteriyor.

Kelkit Vadisi'nde bir kaza

1929'da Suşehri, bugünkü gibi Sivas'a bağlı değildir. Cumhuriyet'in ilk yıllarında il yapılan Şebinkarahisar vilayetinin bir kazasıdır. Vilayet merkez kaza ile birlikte beş kazadan oluşur: Şebinkarahisar, Alucra, Koyulhisar, Mesudiye ve Suşehri. Dönemin idari sıralamasında Suşehri, Alucra ile birlikte birinci derece kaza sayılır.

Kasaba, adını taşıyan ovanın batı kenarında, denizden bin metreyi biraz aşan bir yükseklikte kuruludur. Kuzeyini Giresun Dağları'nın uzantıları, güneyini Kösedağ kapatır. Halkın geçimi tarım ve hayvancılıktır. Yerli halk kasabaya hâlâ eski adıyla, Endires der.

Bölge yoksuldur ve yolları kötüdür. Suşehri'yi vilayet merkezine bağlayan yol engebelidir, sık sık kaza olur. Kelkit Çayı üzerindeki büyük köprü bir sel felaketinde yıkılmıştır. Suşehri ovasında sıtma vardır; hastalıkla kinin dağıtılarak mücadele edilir. Vilayette Alucra dışındaki kazalarda hekim yoktur.

Bu bilgilerin çoğunu, depremden birkaç hafta sonra bölgeye gelecek olan İçişleri Bakanı'nın raporundan biliyoruz. Ama 18 Mayıs sabahı henüz kimse bölgeye bakmak için yola çıkmamıştır.

Ovanın altında ise Türkiye'nin en aktif faylarından biri uzanır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Erzincan ile Koyulhisar arasındaki yaklaşık 155 kilometrelik bölümü Suşehri ovasının tam ortasından geçer. Fay yer yer 5 kilometre genişliğe ulaşır. Suşehri'nin doğusundaki köylerin yakınında, fayın kuzey yakası güney yakasından 1-2 metre yüksekte durur. Bu basamak, geçmişteki kırılmaların toprakta bıraktığı izdir.

Cumartesi sabahı, 08.37

Deprem 18 Mayıs 1929 cumartesi günü, Türkiye saatiyle 08.37'de olur. Uluslararası kataloglar aynı anı 06.37 olarak, Greenwich saatiyle verir.

Büyüklük konusunda kaynaklar birbirini tutmaz. Türkçe Vikipedi depremin yüzey dalgası büyüklüğünü 6,2, moment büyüklüğünü 6,1 olarak verir. Japonya'daki Uluslararası Sismoloji ve Deprem Mühendisliği Enstitüsü 6,4 der. ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu'nun kullandığı ISC-GEM kataloğu 6,3 olarak hesaplar ve merkezi Suşehri'nin yaklaşık 11 kilometre kuzeyine, 15 kilometre derinliğe koyar. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) veritabanında büyüklük 6,5'tir, merkezdeki şiddet ise VIII, yani "yıkıcı" olarak kayıtlıdır. Türkçe Vikipedi'ye göre merkez kasabanın batısındadır.

Sonuçta bütün kaynaklar aynı şeyi söyler: orta büyüklükte ama sığ bir depremdir ve ovanın yerleşimlerinin hemen altındadır. Sarsıntı Kelkit Vadisi boyunca ve Karadeniz kıyısına kadar hissedilir.

Yıkılan köyler

En ağır hasar Suşehri kasabasında ve çevresindeki köylerdedir. Kasabada bütün kamu binaları ve evlerin çoğu oturulamaz duruma gelir. Cumhuriyet gazetesinin Anadolu Ajansı'na dayanan haberinde hasar gören binalar arasında hükümet konağı, okul ve posta-telgraf binası sayılır. Yeni rejimin kasabadaki üç simgesi, devletin, eğitimin ve haberleşmenin binaları, aynı sabah kullanılamaz olur.

Yıkım kasabayla sınırlı kalmaz. Türkçe Vikipedi'ye göre Ovacık, Şebinkarahisar ve Suşehri arasındaki bölgede 20 köy harabeye döner. Cumhuriyet Arşivi'ndeki bir belgeye göre depremden etkilenen köy sayısı yalnız Suşehri kazasında 74'tür. Batıdaki Koyulhisar kazası da ağır darbe alır: orada 364 hane tamamen yıkılır.

Ölü sayısının daha yüksek olmamasına ilişkin bir açıklama da Vikipedi maddesinde yer alır. Buna göre depremin ilkbaharda olması ve halkın önemli bir kısmının hayvanlarıyla yüksek meralara, yaylaya çıkmış olması can kaybını azaltmıştır. Bu açıklama, okunan arşiv belgelerinde ve gazete aktarımlarında ayrıca geçmez; dikkatle okunmalıdır.

Telgraflar ve ilk rakamlar

Haber İstanbul'a ve Ankara'ya telgrafla ulaşır. Şebinkarahisar vilayetinin telgraf hatları zaten yavaştır. Birkaç hafta sonra bölgeye gelecek bakan, halkın en çok telgraf gecikmelerinden yakındığını yazacaktır: teller yetersizdir, bazı memurlar işi bilmez, yeni harflere geçiş de işleri yavaşlatmıştır. Telgraf memurları günde 24 saat süren mesai ve nöbetlerle çalışmaktadır.

İlk rakamlar bu hatlardan gelir ve birbirini tutmaz. Türkçe Vikipedi'nin aktardığına göre Anadolu Ajansı kaynaklı Cumhuriyet haberinde şu tablo vardır: Şebinkarahisar köylerinde 14 ölü ve 6 ağır yaralı; Suşehri'nde 39 ölü ve 39 yaralı. Aynı habere göre kasabada 18 ev tamamen yıkılmış, 252 ev oturulamayacak kadar hasar görmüştür. Kazanın 19 köyünde 543 hane tamamen yıkılmış, 13 hane ağır hasar almıştır.

Gazetenin ilk günlerdeki rakamları toplam 53 ölüye denk gelir. Bu, sonradan kesinleşen sayının altındadır. Aradaki fark, ilk haberlerin bütün köyleri kapsamamasından kaynaklanıyor olabilir.

Kaç kişi öldü?

Cumhuriyet Arşivi'ndeki belge, Muzaffer Başkaya'nın 2020'de yayımlanan çalışmasında aktarıldığı biçimiyle, daha kesin bir tablo verir. Suşehri'nde 56 kişi ölmüş, 62 kişi yaralanmıştır. Tamamen yıkılan bina sayısı 993, kısmen yıkılan ev sayısı 313'tür. Koyulhisar kazasında 8 kişi ölmüş, 10 kişi enkazın altından yaralı çıkarılmıştır; 364 hane tamamen yıkılmıştır.

Bu iki kazanın rakamları toplandığında 64 ölü, 72 yaralı ve 1.357 yıkık bina çıkar. NOAA'nın veritabanındaki 64 ölü de, İngilizce Vikipedi'nin New York Times'a dayandırdığı 64 ölü ve 72 yaralı da bu toplamla birebir örtüşür. Türkçe Vikipedi ayrıca 364 hanenin ağır hasar aldığını yazar; arşiv belgesinde ise 364 sayısı Koyulhisar'da tamamen yıkılan hanelere aittir. Bu da rakamların aktarılırken yer değiştirebildiğini gösterir.

Sonuçta en güvenilir görünen tablo arşiv belgesininkidir: 64 ölü, 72 yaralı, Suşehri ve Koyulhisar'da yaklaşık 1.357 yıkık yapı. Şebinkarahisar köylerindeki 14 ölünün bu toplamın içinde olup olmadığı okunan kaynaklardan anlaşılmamaktadır.

Ankara'dan gelen bakan

1929 yazında İçişleri Bakanı (Dahiliye Vekili) Şükrü Kaya uzun bir Anadolu gezisine çıkar. Kaya, 1927'den 1938'e kadar bu görevde kalacak, Atatürk'ün en yakın çalışma arkadaşlarından biri olacaktır. Gezinin bir amacı harf inkılabının Anadolu'daki etkisini yerinde görmektir. Kayseri ve Sivas'tan sonra Şebinkarahisar'a uğrar. Başkaya'ya göre bu ziyaret, vilayetin depremlerle sarsıldığı döneme denk gelir ve Kaya bölgenin durumunu yerinde görmek ister.

Kaya, gördüklerini doğrudan Başbakan İsmet Paşa'ya (İnönü) yazar. İlk raporu 21 Haziran 1929 tarihlidir ve daha çok yeni harflerle ilgilidir: resmî memurlar dışında halk yeni harfleri pek kullanmamaktadır. İkinci ve daha ayrıntılı raporu 6 Temmuz 1929 tarihini taşır. Bu raporda deprem sonrası Suşehri kazasının sosyal yardıma muhtaç olduğunu yazar.

Raporda bölgenin başka dertleri de sıralanır: bozuk yollar, yıkılan Kelkit köprüsü, hekimsizlik, sıtma, yıkılmak üzere olan cezaevi, ödenmeyen öğretmen maaşları. Bir de çekirge vardır. Ziraat başmüdürüne göre meşe çekirgesi vilayetin her yanına yayılmıştır; bir ay içinde önlem alınmazsa afete dönüşecektir. Deprem, zaten zor durumdaki bir vilayetin dertlerinden biridir.

Çadır sorunu

Depremden sonra halk evlerine giremez. Arşiv belgesine göre enkazın altından eşya ve malzeme çıkarılmaya devam edilmektedir. Yiyecek konusunda büyük bir sıkıntı görülmez; asıl sorun çadır sayısıdır. Yıkılan bin üç yüzü aşkın binanın sakinleri için yeterli çadır yoktur.

Devlet bütçesi kısıtlıdır: Kaya aynı raporda Şebinkarahisar'daki yarım kalmış hükümet binasının bitirilmesi için 10 bin lira gerektiğini, bu paranın ancak merkezden gelirse işin o yıl tamamlanabileceğini yazar.

Sarsıntılar da hemen bitmez. Başkaya'nın aktardığı bir başka belgeye göre bölgede 1930'da da depremler olur. 1930'un son günlerinde Ankara'ya çekilen bir telgrafta, oldukça şiddetli bir sarsıntının vilayet merkezinde 3, Alucra'da 8 saniye sürdüğü, ama hasar yapmadığı bildirilir.

Neyi değiştirdi

1929 Suşehri depremi, Cumhuriyet'in ilk on yılındaki birkaç yıkıcı depremden biridir. Sayılar telgrafla, gazetelerde parça parça toplanır ve aylar sonra arşiv belgelerinde netleşir. Depremin bugünkü kayıtlardaki karışıklığı da biraz bu dağınıklıktan gelir.

Deprem, Şebinkarahisar vilayetinin sonu da değildir, ama zor yıllarının bir parçasıdır. Çok sayıda vilayetin yarattığı ekonomik yük nedeniyle 1933'te altı vilayet kaldırılır; Şebinkarahisar bunlardan biridir. 20 Mayıs 1933 tarihli kanunla Şebinkarahisar Giresun'a, Suşehri ve Koyulhisar Sivas'a bağlanır. Başkaya'ya göre ilçeye dönüşen Şebinkarahisar'ın kaymakamlığına Suşehri Kaymakamı Ahmet Bey atanır.

Asıl ders on yıl sonra gelir. 27 Aralık 1939 gecesi aynı fay Erzincan'da kırılır. 7,8 büyüklüğündeki deprem fay boyunca yüzlerce kilometre ilerler ve 32 binden fazla insanın ölümüne yol açar. Jeologlar bugün 1939 yüzey kırığının Ortaköy-Suşehri bölümünü ayrı olarak inceler. Suşehri ovası bu kez de yüzey kırığının geçtiği hatlar arasındadır.

Bugün

Suşehri bugün Sivas'ın Şarkışla ve Yıldızeli'nden sonra en kalabalık üçüncü ilçesidir; 2025 verilerine göre ilçe nüfusu 25.056'dır. İlçeye bağlı 71 köy vardır. Geçim hâlâ tarım ve hayvancılıktır; ovada en çok şeker pancarı ve buğday yetişir. Kültürüyle Sivas'tan çok Karadeniz'e yakındır: kemençe, zurna ve horon bu ilçenin müziğidir.

Kuzey Anadolu Fayı ovanın ortasından geçmeye devam eder ve ilçe en yüksek deprem tehlikesi taşıyan bölgeler arasındadır. Bakır Çağı buluntularının çıktığı Kayadelen köyü bugün Kılıçkaya Barajı'nın suları altındadır. Küçükgüzel köyünde bulunan Roma dönemi kalıntılarının bir kısmı Suşehri Hükûmet Konağı'nın bahçesinde sergilenir.

1929'un 64 ölüsü Türkiye'nin deprem tarihinde küçük bir satırdır. Ama aynı fayın on yıl sonra Erzincan'da yaptıkları, Suşehri sabahının bir uyarı olduğunu gösterir.

Kaynaklar

• Başkaya, M. (2020). "Dahiliye Vekili Şükrü Kaya'nın Gözünden 1929 Yılında Şebinkarahisar". Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 6(39): 2598-2604 (Cumhuriyet Arşivi belgeleri: BCA 030.10/64.432.8; 30.10.0/117.818.26; 30.10.0/119.837.16; 30.10.0/12.73.4)
• Cumhuriyet gazetesi, Mayıs 1929, Anadolu Ajansı haberleri (Türkçe Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• The New York Times, Mayıs 1929 (İngilizce Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• ISC-GEM kataloğu, USGS olay sayfası iscgem908082 (M 6,3, 11 km N of Suşehri)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3393
• Polat, A., Tatar, O., Gürsoy, H. ve diğ. (2012). Paleoseismological findings on the Ortaköy-Suşehri segment of the 1939 Erzincan earthquake surface rupture. Türkiye Jeoloji Bülteni, 55(3): 137-157
• Vikipedi (Türkçe): 1929 Suşehri depremi; Suşehri; Şükrü Kaya (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce): 1929 Suşehri earthquake; 1939 Erzincan earthquake (başlangıç kaynağı)