1907 Simeulue Depremi: Bir Adayı Kurtaran Kelime, Smong

4 Ocak 1907, bir cuma. Sumatra'nın batısındaki Simeulue adasında yağmur mevsimi sürüyor; köyleri birbirine bağlayan patikalar çamur. Öğle saatlerinde yer uzun ama hafif sallanıyor. Kimse kaçmıyor. Birkaç dakika sonra deniz karaya yürüyor ve adanın güney kıyısındaki köyleri haritadan siliyor. Ölenlerin hikâyesi, bir kelimeyle kuşaktan kuşağa geçecek: smong. Doksan yedi yıl sonra o kelime binlerce kişiyi kurtaracak.

Depremden önce: Ada ve yağmur mevsimi

Simeulue, Sumatra'nın batı kıyısının yaklaşık 150 kilometre açığında, 1.700 kilometrekareyi biraz aşan bir adadır. Avrupalı denizciler onu eski haritalarda "Hog Island" diye anar; biber ticareti için Sumatra limanlarına giden gemiler için bir kara işaretidir. Halkın büyük çoğunluğu Müslümandır; adaya İslam 17. yüzyılda gelmiş, ilk cami Salur köyüne yapılmıştır. Adada Simeulue ve Sigulai dilleri konuşulur, Devayan bunların bir lehçesidir.

Hollanda sömürge yönetimi adayı 1901'de, Aceh Savaşı sürerken denetimine almıştır. 1907'de idare merkezi doğu kıyısındaki Sinabang'dır. Köyler kıyı boyunca, hindistancevizi bahçelerinin arasına dizilmiştir; arkalarında ormanlık tepeler yükselir. Araba yolu yoktur. Ocak ayı muson dönemidir ve köyleri birbirine bağlayan patikalar yağmurla geçilmez hâle gelmiştir.

Adanın altında, Avustralya levhasının Sunda levhasının altına daldığı Sunda yitim zonu uzanır. Bu fay tarihte pek çok büyük deprem üretmiştir; ama 1907'de adada bu tehlikeyi anlatan yazılı bir uyarı, bir hafıza yoktur.

Uzun ve hafif bir sarsıntı

Deprem dünya saatiyle 05.19'da, Batavia (Cakarta) saatiyle 12.29'da başlar. Batavia'daki Milne sismografı onu kaydeder. Bugünkü hesaplara göre büyüklüğü 8,2 ile 8,4 arasındadır; dönemin kayıtlarından türetilen yüzey dalgası büyüklüğü ise 7,5 ile 8,0 arasında kalır. NOAA kataloğu 7,8 ve 8,2 değerlerini verir. Merkez üssünün yeri hâlâ belirsizdir; Martin ve arkadaşlarının 2019'daki çalışması onu Simeulue'nun hemen batısına, yitim zonunun en sığ kesimine yerleştirir.

Deprem bilim insanlarının "tsunami depremi" dediği türdendir: fay yavaş kırılır, yer uzun süre ama yumuşak sallanır, deniz ise büyüklüğüyle orantısız biçimde kabarır. Simeulue'da sarsıntının şiddeti Avrupa ölçeğine göre IV-V düzeyinde tahmin edilir; evleri yıkacak kadar değildir. Ada halkı için bu, korkulacak bir deprem gibi görünmez.

Gün cumadır. Kaynaklar burada ayrışır: İngilizce Vikipedi'deki anlatıma göre insanlar o sırada cuma namazı için camilerde toplanmıştır; Hollanda gazetelerine ve resmî yazışmalara dayanan 2019 çalışması ise dalganın cuma öğleden sonra namazından sonra geldiğini aktarır. İki anlatımda da kıyı köyleri o saatte doludur.

Deniz karaya yürüyor

Dalga en ağır biçimde adanın güney kıyısına vurur. Batavia'da çıkan Bataviaasch Nieuwsblad gazetesinin 12 Şubat 1907 tarihli haberi, köy köy bir kayıp listesidir: Ayer, Angke, Awe Ketjil, Awe Sebal, Inoel, Moedil, Nantjalla, Salang, Soea-Soea, Lasingaloe ve daha pek çoğu için aynı ifade kullanılır: köy tamamen "kayıp". Utrechts Nieuwsblad'a göre Kota Ladang ve Lessihan da "kaybolmuştur".

Deniz kıyıdan 600-800 metre, kimi yerde 1.200 metre içeri, tepelerin eteğine kadar girer; mercan kayalarını ve deniz canlılarını karaya taşır. Güney kıyıdaki Lakubang'da su 2-3 kilometre içeri ilerler. Naibos köyü için anlatılanlar adanın sözlü tarihinin en ağır sahneleridir: köpekbalıkları ve balinalar karaya sürüklenir, insan ve manda cesetleri 8-10 metre yükseklikteki hindistancevizi ağaçlarının tepesinde bulunur. Bu ayrıntılar 2006'da Yogaswara ve Yulianto'nun derlediği yerel anlatımlardan gelir. Kuzeydeki Alafan'da ise anlatılan, cesetlerin durian ağaçlarının dallarında kaldığıdır.

Güney kıyının açığındaki küçük Simeulue Cut adasının neredeyse tamamı suyun altında kalır; gazetelere göre yalnızca ortadaki tepenin ucu görünür. Tapah adası "hindistancevizi ağacı kalmamış gibi"dir. Utrechts Nieuwsblad, yalnız Tapah'taki Koela Deh'te bin kişinin öldüğünden korkulduğunu yazar.

Yollar yoktur; patikalar çamurdur. Sağ kalanlar tepelere tırmanır. Adada anlatılana göre, dalganın tepelere yığdığı enkaz bir kuşak boyunca orada durur.

Nias'ta elli üç dakika sonra

Dalga güneydoğudaki Nias adasını da vurur. Gunungsitoli'deki Hollandalı idareci (kontrolör) Engelbertus Schröder'in anlattıkları, olayın sırasını bugüne taşıyan en önemli tanıklıktır. Schröder öğle saatlerinde zayıf ama uzun bir deprem hisseder; ardından Toyolawa'ya üç "gelgit dalgası" gelir. Saat 12.50'de, yerel saatle, çok daha şiddetli ikinci bir deprem Gunungsitoli'yi sarsar.

Bu ikinci sarsıntı, ana depremden yaklaşık 53 dakika sonra gelen 7 büyüklüğünde ayrı bir depremdir. Uzun yıllar iki olay tek deprem sanılır; NOAA kaydındaki "Gunungsitoli'de ayakta durmak imkânsızdı" anlatımı aslında bu ikinci depreme aittir. 2019 çalışması, iki depremi sismogramlar ve gazete kayıtlarıyla birbirinden ayırır.

Nias'ın kuzey ve batı kıyılarında yıkım büyüktür. Afulu'da deniz bir buçuk kilometre içeri girer ve tepelerin eteğine ağaç kütükleriyle birlikte ölülerin iskeletlerini bırakır; en az 50 kişi ölür. Schröder, yakınlardaki Hulo Uma için "tüm canlılardan yoksun kalmış" der. Batıdaki küçük Pulau Wunga adasında bütün evler ortadaki lagüne sürüklenir, en az 100 kişi ölür. Dalganın burada 6 ile 15 metre arasında yükseldiği tahmin edilir. 1907 felaketinin bilinen tek fotoğrafları, Schröder'in sonradan yayımladığı Pulau Wunga görüntüleridir.

Okyanusun öbür ucunda

Dalga Hint Okyanusu'nu boydan boya geçer. Seylan'da (Sri Lanka) Galle limanında deniz geri çekilir; mavnalar ve tekneler kuruda kalır, eski bir gemi enkazının gövdesi görünür hâle gelir. Ceylon Observer'ın 10 Ocak 1907 tarihli haberine göre deniz yarım saat arayla yedi kez çekilip geri gelir; limandaki buharlı Loodiana ileri geri savrulur. Matara'da çeyrek mil açıktaki kayalık sırt sudan çıkar.

Binlerce kilometre ötedeki Réunion adasında Saint-Benoît'da deniz yüz metre kadar çekilir; balık toplamaya koşan oğlanlar, kıyıdakilerin bağırışlarıyla son anda geri döner. Rodrigues, Mauritius ve Seyşeller'de de deniz olağan dışı yükselir. Port Blair, Karaçi ve Bombay'daki gelgit ölçerler dalgayı kaydeder.

Sayılamayan kayıp

Hollanda sömürge yıllığına ve 1908 tarihli resmî yazışmaya göre Simeulue'da en az 1.818 kişi ölür: Tapah bölgesinde 1.205, Simeulue Rajou'da 431, Salang'da 130, Leukon'da 52. Nias'ta ölü sayısı 370'e kadar çıkar. NOAA kataloğu toplam ölü sayısını 2.188 olarak verir.

Adanın sözlü anlatımı ise çok daha büyük bir kayıptan söz eder. 2005'te adaya giden araştırmacılara konuşan Simeulue Bupatisi'nin (bölge yöneticisi) aktardığı efsaneye göre nüfusun yüzde 70'e kadarı ölmüştür; Vikipedi "yarısından fazlası" der. Ne kadar kişinin öldüğünü kimse bilmez; araştırmacılar da bunu açıkça yazar. Yüzde 70 rakamı belgeyle doğrulanmış değildir; ama 1.818 de bir alt sınırdır. Bütün köyleri "kayıp" diye listelenen bir kıyıda gerçek sayının bu rakamın üstünde olması mümkündür.

Felaketten geriye resmî bir bilimsel rapor da kalmaz. Krakatau patlaması için ciltlerce rapor yazan sömürge yönetiminin 1907 için hazırlattığı söylenen T. H. Staverman çalışması hiçbir arşivde bulunamaz. 2019'daki araştırma ekibi aramalarının sonuçsuz kaldığını yazar.

Bir kelimenin doğuşu: Smong

Ölülerin sayısı unutulur, ama ders unutulmaz. Devayan lehçesinde smong, "denizin karaya gelmesi" demektir; büyük deniz dalgasının adıdır. 1907'den sonra adada anlatılan hikâyenin özü birkaç cümledir: Yer güçlü sallanırsa ve deniz çekilirse, her şeyi bırak ve hemen tepelere koş.

Bu bilgi kitapla değil, sesle taşınır. Simeulue'da smong, nandong denen geleneksel ezgilerle, nanga-nanga denen tekerlemelerle ve mananga-nanga denen ninnilerle aktarılır. Vikipedi'ye göre adadaki suraularda (küçük mescitlerde) toplananlara okunur. Hikâyenin çok sayıda farklı biçimi vardır; adalı kültür insanı Mohammad Riswan ("Moris") sonradan bu biçimleri derleyip Devayan lehçesinde tek bir şiire dönüştürür.

Ninniler ve nandonglar doksan yedi yıl boyunca aynı uyarıyı tekrarlar. 2004 tsunamisinden sonra Simeulue'ya giden araştırma ekibi, konuştuğu bütün sağ kalanların 1907'yi ve yapılması gerekeni bildiğini yazar. Her biri hikâyenin bir başka biçimini anlatır.

26 Aralık 2004: Tepelere koşan ada

26 Aralık 2004 sabahı 9,1-9,3 büyüklüğündeki Sumatra-Andaman depremi başlar. Merkez üssü Simeulue'nun kuzey ucunun yaklaşık 40 kilometre, Sinabang'ın ise 100 kilometreden biraz fazla uzağındadır. Bu kez sarsıntı şiddetli ve uzundur.

Ada halkı ne yapacağını bilir. Sarsıntıdan birkaç dakika sonra kıyı köyleri boşalır; insanlar yakındaki yükseltilere, kimi yerde önceden belirlenmiş tepe buluşma noktalarına çıkar. Adanın kuzey ucundaki Langi köyünde halkın sarsıntı bittikten sonra deniz seviyesinden 30 metre yükseğe çıkmak için yalnızca sekiz dakikası vardır. Dalga 10-15 metre yükseklikle gelir ve köyü beton temellerine kadar siler. Yaklaşık 800 kişilik köyden kimse ölmez.

Güneydoğudaki Sineubuk yakınlarında köylüler, hükümet desteği olmadan daha önce sırta kurdukları bambu iskeletlerin üstüne branda gerer ve artçılar dinene kadar orada kalır. Araştırmacılara göre bu iskeletler Aralık'tan önce de oradadır; köylüler bunu smong hikâyesine bağlar. Güneyde dalga 3-4 metreye ulaşır, kimi köylerde yapıların yüzde 70'ini yıkar; ama ölü sayısı düşük kalır.

Simeulue'nun 78.128 kişilik nüfusundan kaç kişinin öldüğü kaynağa göre değişir. Yerel yetkililere göre tsunamide 7 kişi ölür; BM İnsani Bilgi Merkezi deprem ve tsunami için toplam 35 ölü bildirir, bunların çoğu depremin etkilediği Sinabang çevresindedir. 2014 tarihli bir yardım kuruluşu haberi 2, 2024'te yayımlanan bir araştırma yazısı 3-5 ölüden söz eder. Rakamlar farklıdır ama hepsi aynı şeyi söyler: dalganın en erken ve en yüksek geldiği adalardan birinde neredeyse herkes kurtulur.

Karşılaştırma ağırdır. Merkez üssünden 225 kilometre uzaktaki Aceh kıyısında, Jantang'da dalga sarsıntıdan 20 dakika sonra gelir; bazı raporlara göre 10 bin kişilik nüfusun yarısından fazlası ölür. Sağ kalanlar denizden gelen sesleri silah sesi sanıp evlerinde kaldıklarını anlatır; bölgede ordu ile Özgür Aceh Hareketi arasında çatışmalar sürmektedir. Araştırmacıların konuştuğu dört kişiden hiçbiri depremle tsunami arasında bir bağ kurmamıştır.

Simeulue'da bir sahil kioskunu dalgaya kaptıran Lilis Abonita, 2014'te bir Alman yardım kuruluşuna konuşurken adada her çocuğun, yer güçlü sallanınca dağa koşması gerektiğini bildiğini anlatır.

Neyi değiştirdi

28 Mart 2005'te Simeulue'yu bu kez 8,7 büyüklüğündeki Nias depremi sarsar. Sinabang'da binalar yıkılır, liman bölgesinde çıkan yangın birkaç sokağı yakar; 100'den fazla kişi ölür. Ama ölümlerin hiçbiri tsunamiden değildir; kıyı halkının çoğu hâlâ tepelerdeki kamplardadır.

Simeulue halkı, Vikipedi'ye göre 12 Ekim 2005'te Tayland'da BM Afet Azaltma Sasakawa Ödülü'ne layık görülür. McAdoo, Dengler, Prasetya ve Titov'un 2006 makalesi sonucu tek cümlede toplar: 10-20 dakikalık bir sürede hiçbir yüksek teknoloji uyarı sistemi işe yaramazdı; adayı kurtaran sözlü tarihtir. Yazarlar, sarsıntı bir dakikadan uzun sürüyorsa resmî uyarı beklenmeden yükseğe çıkılmasını önerir.

1907'nin kendisi ise bu dersin sınırını gösterir. 2019 çalışmasının yazarları, smong'un "güçlü sarsıntı varsa kaç" diye özetlenen biçiminin 1907 gibi yavaş, hafif sallayan tsunami depremlerinde işe yaramayabileceği uyarısını yapar. 2010'da 600 kilometre güneydoğudaki Mentawai adalarında sarsıntı zayıf hissedilir, köylüler kaçmaz; dalga 17 metreye ulaşır ve 500'den fazla kişi ölür. Araştırmacılara göre uyarının ölçütü sarsıntının şiddeti değil, süresi olmalıdır.

Bugün

Simeulue 1999'da Batı Aceh'ten ayrılıp ayrı bir ilçe olmuştur; 2020 sayımında nüfusu 92.865'tir. Smong artık yalnız ninnilerde yaşamaz. Alfi Rahman ve Muzayin Nazaruddin'in 2016-2023 arasında adada yaptığı görüşmelere göre hikâye nandong ezgilerinden yerel dilde pop şarkılarına, okul derslerine kadar uzanır. Bir büyükanne torununa "Putra Smong", yani smong'un oğlu adını verir ve bu adın canlarını kurtaran bilgiyi hatırlattığını söyler.

Alafan'da yaşlılar bugün de 1907'de cesetlerin kaldığı durian dallarını gösterir ve 2004 dalgasının o dallara ulaşmadığını anlatır. 1907'de ölenlerin adları hiçbir listede yoktur. Kayıt yalnızca adanın hafızasında, bir kelimede kalmıştır.

Kaynaklar

• Martin, S. S. ve diğ. (2019), Reassessment of the 1907 Sumatra "Tsunami Earthquake" Based on Macroseismic, Seismological, and Tsunami Observations, and Modeling, Pure and Applied Geophysics 176: Bataviaasch Nieuwsblad, Utrechts Nieuwsblad, De Padanger, Ceylon Observer ve Journal de l'île de La Réunion haberleri, Koloniaal Verslag 1907, Openbaar Verbaal 1908, E. Schröder'in anlatımı
• McAdoo, B. G., Dengler, L., Prasetya, G. ve Titov, V. (2006), Smong: How an Oral History Saved Thousands on Indonesia's Simeulue Island during the December 2004 and March 2005 Tsunamis, Earthquake Spectra 22 (S3)
• Rahman, A. ve Nazaruddin, M. (2024), From pop songs to baby names: how Simeulue Island's smong narrative evolves post-tsunami, The Conversation, 23 Aralık 2024
• Earth Observatory of Singapore, The Legend that Saves Lives (blog yazısı)
• Welthungerhilfe, Simeulue: "Into the mountains if the earth trembles three times", 22 Aralık 2014
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2800
• Vikipedi (İngilizce ve Endonezce), 1907 Sumatra earthquake, Simeulue, Smong (başlangıç kaynağı)