1907 Karatağ Depremi: Bütün Halkı Öldü Denen Kasaba

21 Ekim 1907 sabahı. Orta Asya'da, Hisar Dağları'nın güney eteğinde, Buhara Emirliği'ne bağlı zanaatkâr kasabası Karatağ. Yer önce gürlüyor, sonra yirmi dakika arayla iki büyük deprem geliyor. Yamaçlar kayıyor, kerpiç ve çakıl taşından duvarlar çöküyor, vadilerdeki yüzlerce köy yıkılıyor. Taşkent'ten yayılan ilk haber, kasabanın bütün halkıyla birlikte toprağın altında kaldığını söylüyor. Bugün kataloglarda yazan 12 bin ölü rakamı da büyük olasılıkla o ilk haberin izini taşıyor.

Depremden önce

Karatağ, Hisar Dağları'ndan inen Karatağ Irmağı'nın iki yakasında kurulu bir kasabadır. Rivayete göre 18. yüzyılın ilk çeyreğinde, Semerkant yakınlarındaki Dahbid köyünden gelen Nakşibendi şeyhi Mahmad Rıza Hoca birkaç müridiyle ırmak kıyısına yerleşir ve kasaba onun çevresinde büyür. Zamanla Karatağ, otuzdan fazla zanaat dalıyla bölgenin en önemli el sanatları merkezlerinden biri olur. Çeliği, bıçakları, kılıç ağızları ve deri işleri ünlüdür; tüccarları Hindistan'la ticaret yapar.

Kasaba 1870'e kadar kendi beylerinin yönetimindedir. O yıl Buhara Emirliği'ne bağlanır; emirlik de bu sırada Rus İmparatorluğu'nun himayesine girmiştir. 1907'de Buhara'da Emir Abdülahad Han hüküm sürer. Karatağ, Doğu Buhara'daki Rus varlığının da önemli noktalarından biridir. Kaynaklar 1907'de kasabada yaklaşık 12 bin kişinin yaşadığını yazar.

Depremden bir yıl önce, 1906 baharında, Rus botanikçi R. Y. Rojevits bir araştırma gezisinde Karatağ'a uğrar. Kasabanın ileri gelenleri onu gösterişli bir atlı alayla karşılar, misafirhaneye yerleştirir. Heyet iki gün kalır ve bu sürede iki binden fazla kurutulmuş bitki örneğini paketler.

Evlerin yapısı ise zayıftır. Depremden sonra kasabaya gelen Rus profesör A. V. Nechaev, buradaki avlu duvarlarının ve evlerin düz, yuvarlak dere çakıllarından örüldüğünü yazar ve böyle bir yapıyı görece küçük bir sarsıntının bile yıkabileceğini not eder. Hisar Dağları'nın güney eteği, Pamir ile Tiyanşan dağ kuşaklarının birbirine yaklaştığı, fay hatlarıyla dolu bir bölgedir.

21 Ekim sabahı

Rusya o yıllarda eski takvimi kullanır; Rus kaynaklarında deprem 8 Ekim 1907 olarak geçer. Bugünkü takvimle tarih 21 Ekim'dir. Uluslararası kataloglar ilk sarsıntının saatini Greenwich saatiyle 04.23 olarak verir; bölgede sabah saatleridir.

Özbekçe kaynaklara göre depremden önce yerin altından korkunç bir gürültü duyulur. Ardından sarsıntılar birbirini izler. Depremi inceleyen jeolog M. M. Bronnikov'a dayanan kaynaklara göre üç sarsıntı özellikle şiddetlidir ve aralarında çeyrek saat kadar zaman vardır. Özbek kaynakları ilk sarsıntının Surhan vadisinin kuzeyi ile Maçitli Dağı arasında, ikincisinin yirmi dakika sonra daha batıda, Boysun çevresinde, üçüncüsünün birkaç dakika sonra doğuda, Karatağ Irmağı çevresinde olduğunu yazar.

Uzaktaki aletler de bu tabloyu doğrular. 2025'te yayımlanan bir araştırmaya göre Japonya'daki sismograflar, 21 dakika arayla gelen iki ayrı büyük dalga kaydeder. Yani Karatağ depremi tek bir deprem değil, art arda gelen bir ikilidir. İlk kırılma bugünkü Özbekistan topraklarındaki Derbent Fayı'nda başlar, ardından doğuya, Tacikistan tarafındaki Hisar'a ilerler.

Büyüklük için farklı rakamlar vardır. NOAA kataloğu yüzey dalgası büyüklüğünü 7,4 olarak verir; bazı çalışmalar iki sarsıntıya 7,4 ve 7,3 değerlerini verir, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun tarih sayfasında ise 8,0 yazar. En yeni çalışma ana kırılmanın moment büyüklüğünü 7,3 olarak hesaplar. En şiddetli yerlerde sarsıntı IX-X şiddetindedir.

Kayan dağlar

Bu bölgede depremleri bu kadar ölümcül yapan, yalnızca yıkılan duvarlar değildir. Tiyanşan bölgesinin depremlerini derleyen 2015 tarihli çalışmaya göre 1949 Hayit depreminde ölenlerin yarısından fazlası büyük olasılıkla heyelanlarda can vermiştir. Özbek kaynaklarına göre 1907'de de Tupalang Irmağı'nın kıyılarında heyelanlar ve çöküntüler olur. Karatağ Irmağı'nın havzası bugün de büyük deprem heyelanlarının izlerini taşır.

Yıkım yalnız Karatağ'la sınırlı kalmaz. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu, iki depremin Karatağ'ı ve Hisar ile Denov bölgelerindeki pek çok dağ köyünü yıktığını yazar. Özbek kaynaklarına göre yıkılan köyler yaklaşık 100 kilometrelik bir şerit boyunca uzanır.

Sarsıntı çok uzaklarda da hissedilir. Semerkant'ta şiddeti 6-7, Termez, Pencikent, Hocent ve Andican'da 4-5, Taşkent'te 4 olarak verilir. Altı gün sonra, Maçitli Dağı'nın kuzeydoğusundaki Çuyançi köyü çevresinde 6,2 büyüklüğünde yeni bir deprem olur.

Taşkent'ten gelen haber

Doğu Buhara'nın dağ köylerinden haberin dünyaya ulaşması günler alır. Haber önce Türkistan'ın merkezi Taşkent'e, oradan telgrafla Rusya'ya ve Avrupa'ya gider.

Moskova gazetesi Russkoye Slovo, 31 Ekim 1907 tarihli sayısında, Taşkent'ten 30 Ekim'de çekilen bir telgrafı "Buhara'da felaket" başlığıyla yayımlar. Habere göre 8 Ekim depremi sonucunda Karatağ'ın yanındaki dağ aşağı kaymış, kasaba temelinden yıkılmış ve 15 bine kadar insan, yani bütün nüfus, enkazın altında kalmıştır. Telgrafa göre yalnız vali ile annesi kurtulmuştur.

Bu haber bir haftalık gecikmeyle, uzak bir dağ bölgesinden gelen ilk ve dağınık bilgilere dayanır. Kasabanın tamamının bir heyelanın altında kaldığı ve bütün halkın öldüğü bilgisi, sonraki kaynakların hiçbirinde doğrulanmaz.

12 bin mi, bin beş yüz mü?

Karatağ depremi bugün dünyanın en ölümcül depremleri listelerinde yer alır. NOAA'nın önemli depremler veritabanı 12 bin ölü yazar. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu da 12 bin rakamını verir. İngilizce Vikipedi ölü sayısını 12 ila 15 bin arasında gösterir; küresel kayıp kataloğu PAGER-CAT'e dayanan kaynaklarda 15 bin rakamı geçer.

Bölgeyi inceleyen bilim insanlarının rakamları çok daha düşüktür. Bronnikov'un 1908'de yayımlanan çalışmasına dayanan kaynaklar, depremde bin kişiden fazlasının öldüğünü yazar. Tiyanşan bölgesinin depremlerini ve heyelanlarını derleyen 2015 tarihli uluslararası çalışma ile Özbek kaynakları ise 1.500'den fazla ölüden söz eder.

Aradaki farkın nereden geldiği kesin bilinmiyor. Ama dikkat çeken bir rastlantı var: kaynaklar Karatağ'ın 1907'deki nüfusunu yaklaşık 12 bin olarak veriyor. İlk telgraf da kasabanın bütün halkının, 15 bine kadar insanın öldüğünü söylüyordu. Kataloglardaki 12-15 bin rakamının, kasabanın nüfusunun ölü sayısı sanılmasından ya da o ilk abartılı haberden gelmiş olması güçlü bir olasılık. Öte yandan 2015 tarihli çalışma, kayıp rakamlarındaki büyük belirsizlik yüzünden Karatağ depremlerinin bölgenin bilinen en ölümcül depremi olabileceğini de dışlamaz. Kesin olan, ölülerin bin ile 15 bin arasında bir yerde olduğu ve depremin hemen ardından yapılan incelemeye dayanan rakamların on binlerle değil, bin ile bin beş yüz arasıyla konuştuğudur.

Bronnikov'un incelemesi

Deprem, Rus bilim insanlarının dikkatini Orta Asya'nın bu köşesine çevirir. Yıkımı ilk inceleyenlerden biri jeolog M. M. Bronnikov'dur. Onun aktarımına dayanan kaynaklara göre sarsıntılar 150'den fazla köyü etkilemiştir ve en şiddetli bölge yaklaşık 2 bin kilometrekarelik bir alandır.

Bronnikov'un "Karatağ Depremi" başlıklı çalışması 1908'de Rus Jeoloji Komitesi'nin bülteninde yayımlanır. 1913'te B. Y. Korolkov bölgeye dair yeni bir çalışma yayımlar. Tacikistan'da sismoloji tarihi üzerine yazılan bir doktora tezi, 20. yüzyılın başındaki iki yıkıcı depremi bölgedeki deprem araştırmalarının başlangıcı sayar; bunlardan biri Karatağ'dır.

Bir yıl sonra Karatağ

Profesör A. V. Nechaev, "Dağlık Buhara'da" adlı gezi notlarında, depremden yaklaşık bir yıl sonra bir gece Karatağ'da kaldığını anlatır. Gördüğü kasaba hâlâ yıkıntılarla doludur. Nechaev'e göre deprem kasabanın neredeyse bütün yapılarını yıkmış, nüfusun "önemli bir kısmını" öldürmüştür. Yıkılan evlerin pek azı yeniden yapılmıştır.

Nechaev'in en çarpıcı gözlemi mezarlarla ilgilidir. Yıkıntıların üzerine neredeyse her yerde, ucuna bir bez parçası bağlanmış sırıklar ve değnekler dikilmiştir. Bunlar, enkazın altında kalanların mezar işaretidir. Depremden sağ kurtulanların çoğu ise kasabayı sonsuza dek terk etmiştir.

Yerel halk felaketi ilahi bir ceza olarak yorumlar; Nechaev, halkın Karatağ'ın yıkılışını Allah'ın gazabına bağladığını yazar. Depremin idari sonuçları da olur. Nechaev'in Mirkara adlı bir yerel kişiden aktardığına göre Hisar vadisindeki beyliklerin pek çok beyi deprem yüzünden görevini kaybetmiştir.

Neyi değiştirdi

Karatağ kısa sürede yeniden kurulur. Yeni kasaba Avrupa usulü bir planla, düz sokaklarla yapılır; Rus imparatorluk postasının ve Rus ticaret bankalarının şubeleri açılır. 20. yüzyıl başına ait bu plan bugün de okunabilir, ama o dönemden kalma tek bir yapı ayakta değildir.

Bilim için Karatağ, bir asır sonra bile cevap aranan bir soru olarak kalır. 2022'de Avrupa Yerbilimleri Birliği'nin toplantısında sunulan bir çalışma, 1907 Karatağ depremini 1949 Hayit depremiyle birlikte ele alır ve büyüklüğünü 7,6 olarak verir; iki deprem, Pamir ile Tiyanşan arasındaki sıkışmanın birden çok fay üzerinde büyük depremler üretebildiğini gösterir. 2025'te Edinburgh Üniversitesi'nin de katıldığı uluslararası bir ekip, dönemin kâğıt sismogramlarını sayısallaştırıp uydu görüntüleriyle fay izlerini inceleyerek depremin iki parçalı yapısını ortaya koyar.

2015 tarihli Tiyanşan çalışması ise bugünün sorusunu sorar: 1907 Karatağ depremleri gibi bir deprem bugün, üstelik nüfusu kat kat artmış Duşanbe'ye daha yakın bir yerde olursa ne olur? Bölge 1989'da Hisar'da, Duşanbe'nin hemen yakınında, 5,5 büyüklüğünde bir depremin tetiklediği toprak akmalarıyla bu sorunun küçük bir cevabını zaten almıştır: o depremde 274 kişi ölmüştür.

Bugün

Karatağ bugün Tacikistan'ın Tursunzade ilçesine bağlı bir kasabadır, başkent Duşanbe'nin 45 kilometre batısında. 2015'te nüfusu yaklaşık 38 bindir; 1907'deki nüfusun üç katı. Tacik edebiyatının en ünlü şairlerinden Mirzo Tursunzade, depremden dört yıl sonra, 1911'de burada doğar.

Karatağ Irmağı'nın vadisi bugün yürüyüş rotaları ve Timurdara gibi dağ gölleriyle bilinir. Depremin yüzüncü yılında, 2007'de, Rus Bilimler Akademisi'nin Yer Fiziği Enstitüsü'nün dergisinde L. Kozyreva ve A. Sidorin'in kaleme aldığı bir anma yazısı yayımlanır. Hisar Dağları'nın eteğindeki faylar ise bugün de izleniyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2821 (21 Ekim 1907, Tacikistan: Karatağ)
• USGS, "Today in Earthquake History", 21 Ekim
• Russkoye Slovo, 31 (18) Ekim 1907, "Buhara'da felaket" (Taşkent telgrafı; gazete seçkisi yayımlayan bir blog üzerinden)
• A. V. Nechaev, Po Gornoy Buhare. Putevıye oçerki (Dağlık Buhara'da. Gezi notları), St. Petersburg, 1914
• R. Y. Rojevits, Poyezdka v Yujnuyu i Srednyuyu Buharu v 1906 g., Rus Coğrafya Derneği Bülteni, 1908
• M. M. Bronnikov, Karatagskoye zemletryasenie, Rus Jeoloji Komitesi Bülteni, 1908 (ikincil kaynaklarda aktarıldığı biçimiyle)
• Havenith ve diğ. (2015), Tien Shan geohazards database: Earthquakes and landslides, Geomorphology
• Yang ve diğ. (2025), The 1907 Karatag earthquake doublet in Central Asia, Global and Planetary Change
• Johnson ve diğ. (2022), 1949 Hayit ve 1907 Karatağ depremlerinin kaynak parametreleri, EGU Genel Kurulu bildirisi
• L. Kozyreva, A. Sidorin (2007), 1907 Karatağ depreminin 100. yılı, Geofizicheskiye Issledovaniya
• Tacikistan'da 20. yüzyılda sismoloji ve depreme dayanıklı yapı tarihi (doktora tezi özeti)
• Vikipedi (İngilizce, Rusça, Özbekçe, Ukraynaca, Farsça), 1907 Karatağ depremi, Karatağ kasabası ve Emir Abdülahad Han maddeleri (başlangıç kaynağı)