1868 Arica Depremi: Kumulların Ardına Taşınan Gemi

13 Ağustos 1868, perşembe. Peru'nun güney ucundaki Arica limanında akşamüstü. Morro'nun kayalık yamacının dibinde kerpiç evler, koyda demirli savaş gemileri. Beşe doğru yer sarsılmaya başlıyor ve dakikalarca durmuyor. Ardından deniz çekiliyor, limanın dibi açığa çıkıyor. Gece gelen dev dalga bir Amerikan savaş gemisini kumulların ötesine taşıyacak; aynı dalga ertesi gün Pasifik'in öbür ucundaki adaları vuracak.

Depremden önce

1868'de Arica, Peru'nun Moquegua departmanına bağlı küçük bir liman kentidir. Nüfusu konusunda kaynaklar anlaşamaz: İspanyolca kaynaklar 1.500 ile 2.000, bazı çalışmalar 3.000'in altında, bazıları ise 10.000 kişiden söz eder. Kentin önemi büyüklüğünden gelmez. İspanyol döneminden beri Potosí gümüşü And Dağları'ndan bu limana iner; Bolivya'nın ticaretinin önemli bir kısmı da buradan geçer. 1855'te açılan 53 kilometrelik Tacna-Arica demiryolu, Latin Amerika'nın ilk hatlarından biridir.

Kentin tepesinde 139 metrelik dik bir kaya, Morro de Arica yükselir. Evler çoğunlukla kerpiçtir. Kentin ana kilisesi sömürge döneminden kalmadır ve 226 yıldır ayaktadır.

Arica deprem görmemiş bir kent değildir. Kasım 1604'te bir deprem ve tsunami kenti yıkmış, kent yeniden kurulmuştur. Arica, Nazca levhasının Güney Amerika levhasının altına daldığı Peru-Şili Çukuru'nun hemen kıyısındadır.

Ağustos 1868'de koyda yabancı gemiler de vardır. Callao'da sarı humma salgını çıktığı için ABD Donanması'nın Pasifik'teki depo gemisi Fredonia ile yandan çarklı gambot Wateree güneye, Arica'ya alınmıştır. Limanda 1.560 tonluk Peru korveti America, İngiliz bayraklı Chañarcillo ve birkaç ticaret gemisi demirlidir. Peru'da ise yeni bir dönem başlamaktadır: José Balta, depremden on bir gün önce, 2 Ağustos'ta devlet başkanlığı kuşağını takmıştır.

Akşamüstü beşe doğru

Depremin saati kaynaklara göre değişir. NOAA kataloğu yerel saatle 16.45 civarını verir; ABD Donanması kayıtları ilk şiddetli sarsıntıyı 17.05 sularında, Wateree'nin güverte kayıtları ise kentteki çöküşü 17.20'de not eder. Tacna'da başlangıç 17.06 olarak kaydedilmiştir. Dönemin anlatımları sarsıntının beş ila on dakika sürdüğünü söyler; bu uzun sürenin içinde artçıların da karışmış olabileceği düşünülür.

Wateree'den kente bakanlar önce yükselen toz bulutunu, sonra çöken binaları görür. Kerpiç evler sallantıya dayanamaz; enkazın altında ölü ve yaralılar vardır. Gemilerde subaylar ambar kapaklarının kapatılmasını, güvertede can halatlarının gerilmesini emreder. Deniz bu ilk dakikalarda sakindir. Wateree, kentteki yaralılara tıbbi yardım götürmek için bir filika gönderir.

Depremin büyüklüğü hâlâ tartışılır. NOAA 8,5 yüzey dalgası büyüklüğü verir. 2006'da Okal ve arkadaşları tsunami modellemesiyle 8,5 ile 9,3 arasında geniş bir aralık önerir; 2025'te Carvajal ve arkadaşları ABD ve Avustralya'daki gelgit ölçerlerin kayıtlarını kullanarak bu aralığı 8,8-9,1'e daraltır. Sarsıntının hissedildiği alanın dağılımından, fayın yaklaşık 600 kilometre boyunca kırıldığı sonucuna varılır. Sarsıntı kuzeyde Peru'nun Samanco kıyısına, doğuda Bolivya'ya kadar duyulur.

Çekilen deniz

Hayatta kalanlar kıyıya, iskeleye toplanır. Gemilerdeki tayfalardan enkaz altında kalanlar için yardım isterler. America korveti demir alıp açığa, derin suya çıkmaya hazırlanır.

O sırada deniz kabarmaya başlar. İspanyolca kaynaklara göre limanın girişindeki, iki toplu küçük tabyanın bulunduğu Alacrán adası sular altında kalır; 8 ila 15 metre olarak anlatılan bir su kütlesi gemilerin arasından geçer, Fredonia'nın halatlarını koparır ve yardım bekleyenlerle dolu iskeleyi yutar. Sonra deniz geri çekilir. Gemiler, suyu boşalan limanın dibine oturur.

Wateree'nin subaylarından, yıllar sonra tuğamiral olacak L. G. Billings, bu anı National Geographic Derneği'nin aktardığı anılarında anlatır. Billings'e göre gözün alabildiği yere kadar, "insan gözünün daha önce hiç görmediği" kayalık deniz dibi açığa çıkar; dipte balıklar çırpınmaktadır. Yuvarlak tabanlı gemiler yan yatar. Wateree ise düz tabanının üstüne oturur.

Deniz geri döndüğünde bir dalga gibi değil, Billings'in deyişiyle dev bir gelgit gibi gelir. Yan yatmış gemileri yuvarlar; kimi alabora olur, kimi parçalanır. Wateree suyun üstüne kalkar. Bundan sonra akıntılar birbirine ters yönlerde akar; gemi buhar gücüyle bile ulaşamayacağı bir hızla oradan oraya sürüklenir. Arada sarsıntılar tekrarlar, ama hiçbiri ilki kadar uzun ya da şiddetli değildir.

Kentin kıyıdaki kısmı yok olur. Moloz ve cesetler, Morro'nun bir yanına yığılır. Yalnız tepenin arka yamacına, dağ duvarına yaslanmış evlere deniz ulaşmaz.

Gece gelen dalga

İngilizce kaynaklara göre ilk dalga Arica'ya depremden 52 dakika sonra, yaklaşık 12 metre yükseklikle ulaşır; 16 metreye varan en büyük dalga 73 dakika sonra gelir. ABD Donanması kayıtları Wateree'nin 19.20'de karaya taşındığını yazar. Billings ise belirleyici dalgayı gece 20.30 sularına koyar. NOAA kataloğu yerel saatle 20.45 civarında ikinci büyük bir sarsıntıdan söz eder; tanıkların saatleri bu yüzden birbirine karışmış olabilir.

Billings'in anlatımında gözcü güverteye seslenir: bir kırılan dalga yaklaşmaktadır. Denize bakanlar önce ince, fosforlu bir ışık çizgisi görür. Çizgi yükseldikçe yükselir, tepesinde ışıldayan köpüğün altında kara su kütleleri seçilir; binlerce dalganın birden kırılması gibi bir gürültü duyulur. Tayfa can halatlarına tutunur ve bekler. Billings'e göre beklemek, o gecenin en kötü anıdır.

Dalga gemiyi kum ve sudan oluşan yarı katı bir kütlenin altına gömer. Bir süre sonra Wateree, her kerestesi inleyerek yeniden yüzeye çıkar. Billings, güvertedekilerden bazılarının ağır yaralandığını ama hiçbirinin ölmediğini yazar ve bunu, suyun güverteden bir saldan akar gibi akıp gitmesine izin veren gemi tasarımına bağlar. ABD Donanması'nın kaydına göre ise Wateree'nin tek kaybı, karaya çıkmış olan porsuncudur.

Fredonia için aynı şans yoktur. Eski depo gemisi tamamen parçalanır; 27 kişi ölür. Mürettebattan yalnız beş kişi kurtulur: o sırada karada olan üç subay ve ertesi sabah enkazın bir parçasının üzerinde bulunan iki er. Peru korveti America ve Chañarcillo da yok olur; Rosa Rivera ve Regalon adlı iki gulet kaybolur.

Sabah: kumulların ardındaki gemi

Gece boyunca Wateree bir süre sürüklenir, sonra hareket durur. Fener bordadan aşağı sarkıtıldığında tayfa karada olduklarını anlar, ama nerede olduklarını bilmez. Güneş doğduğunda Billings'in deyişiyle nadir görülen bir yıkım manzarasıyla karşılaşırlar.

Wateree, kıyı kumullarını aşmış, bir vadiyi geçmiş, demiryolu hattının üzerinden geçip kıyı dağlarının eteğinde, küçük bir girintide dik durmaktadır. Gemi Arica'nın kuzeyindedir. Ne kadar içeri taşındığı konusunda anlatılar çok farklıdır: Billings yaklaşık üç mil kuzeye ve neredeyse iki mil içeri taşındıklarını yazar; ABD Donanması'nın gemiye ait fotoğraf kaydı olağan yüksek su çizgisinin 430 yarda, gemi kaydı 450 yarda (yaklaşık 410 metre) yukarısını verir. Billings'in hatıraları yıllar sonra yazılmıştır; donanma kayıtlarının ölçüsü daha temkinlidir.

Billings'e göre geminin seyir subayı, dağın neredeyse dikey yüzündeki dalga izlerini ölçer ve dalganın 47 fit, yaklaşık 14 metre olduğunu bulur. Dalga gemiyi biraz daha ileri taşısaydı, Wateree dağın yamacına çarpıp parçalanacaktır.

Gövde sağlamdır, ama gemi denize indirilemeyecek kadar içeridedir. Tayfası gemideki erzakı Arica'nın hayatta kalanlarıyla paylaşır. Kasım'da gemi bulunduğu yerde, 2.775 dolara William Parker adlı birine satılır. Gövde sırasıyla acil hastane, han, yeniden hastane ve depo olarak kullanılacaktır.

Güney Peru yıkıntıda

Deprem yalnız Arica'yı vurmaz. Arequipa, Moquegua, Tacna, Mollendo, Ilo, Iquique ve Torata büyük ölçüde yıkılır. Arequipa'da çatlamamış yapı kalmaz. San Camilo, Santo Domingo ve Tercera Orden kiliseleri tamamen çöker, San Agustín'in kubbesi yere iner, katedralin kuleleri yarı yarıya yıkılır. San Juan de Dios Hastanesi'nin büyük salonunun tavanı en az kırk kişinin üzerine çöker. Sulama kanalları yıkıldığı için kent günlerce susuz kalır, tarlalar kurur; ardından yağma ve gıda karaborsası gelir. Arequipalılar enkazdan yaklaşık yüz elli ölü çıkarır; Henry Meiggs'in demiryolu inşaatında çalışan Şilili işçiler de kurtarmaya katılır.

Iquique'de tsunami limanın başlıca binalarını, su damıtma makinelerini, güherçile depolarını ve iskeleyi yıkar. Tacna yöresinde Sama ve Locumba köyleri tamamen yok olur, ama Tacna kentinde kayıtlar yalnız üç ölü ve 60 yıkılmış ev gösterir. Güneyde, o dönem Bolivya'nın başlıca limanı olan Cobija'da yapıların yarısı yıkılır; bu, limanın gerilemesinin başlangıcı olur.

Toplam ölü sayısı en tartışmalı rakamdır. NOAA kataloğu 25.000 ölü verir ve kendi kaynak listesinde 30.000 ve 40.000 diyen kaynakları da gösterir; bazı derlemelerde 70.000'e kadar çıkan rakamlar geçer. Öte yandan aynı katalogdaki bir kaynak 493 ölüden söz eder; Arica için yapılan bazı hesaplar ise kentteki ölü sayısını 300 ile 350 arasında verir. Kentlerin o günkü nüfusları düşünüldüğünde on binlerle ifade edilen rakamların abartılı olabileceği açıktır; gerçek sayı bilinmemektedir.

Pasifik'i aşan dalga

Tsunami okyanusu boydan boya geçer. Hawaii'de dalga 15-16 Ağustos'ta görülür; Hilo'da 4,6 metreye kadar çıkar, Waiohi Nehri üzerindeki bir köprüyü alıp götürür. Japonya'da Hakodate'de 2-3 metre, Samoa'da Apia'da 3 metre, Alaska'nın Kodiak adasında 2,2 metre, Sidney'de 1,2 metre ölçülür. Kaliforniya'da etki küçüktür.

Yeni Zelanda'da 1868 tsunamisi, kayıtlardaki tek ölümcül tsunamidir. Dalga depremden yaklaşık 15 saat sonra, 15 Ağustos gecesi saat 1 sularında Chatham Adaları'na ulaşır. Tupuangi adlı Maori köyü tamamen yok olur; yerinde yalnız kum ve yosun kalır. İlk dalga küçük olduğu için uyuyan köylüler uyanıp kaçabilir. Bir Maori, sürüklenen bir teknenin peşinden giderken boğulur. Haber anakaraya ancak 27 Ağustos'ta Rifleman adlı bir guletle ulaşır. Ölü sayısında da kaynaklar ayrışır: Yeni Zelanda'daki tsunamileri derleyen kayıt Chatham'da bir ölümden söz ederken, başka bir derleme yaklaşık 20 kişinin denize sürüklendiğini yazar.

Anakarada Lyttelton limanı sabaha karşı boşalır, ardından gürültüyle gelen dalga gemilerin halatlarını koparır. Banks Yarımadası'nın koylarında su vadilerin içine kadar girer, iskeleleri, köprüleri ve çitleri alır götürür.

Yardım ve yeniden kuruluş

ABD Pasifik filosu, Tuğamiral T. Turner komutasında, gemilerdeki yiyecek, giyecek ve ilaçları kente taşır; Callao ve Valparaíso'dan cerrah, hemşire ve erzak getirir. Peru'dan resmî yardımın Arica'ya ulaşması ise İspanyolca kaynaklara göre üç haftayı bulur. İlk yardım Tacna'dan gelir; belediye başkanı Nicolás Freyre afetzedelere erzak ve giysi dağıtır. Ardından devlet yardımı başlar. Balta hükümeti, Maliye Bakanı Nicolás de Piérola'yı Arica'nın yeniden yapımını planlamakla görevlendirir.

Yıkılan ana kilisenin yerine gelen yapı ilginç bir yoldan gelir. Balta hükümeti, Fransa'da Gustave Eiffel'in atölyelerine aslında Lima yakınındaki Ancón sayfiyesi için metal bir kilise ısmarlamıştır. Arica'lı kadınlardan oluşan bir kurul, Balta'dan kilisenin kentlerine verilmesini ister; Balta kabul eder. Parçalar 1875'te Arica'ya ulaşır, Fransız teknisyenlerce kurulur ve San Marcos kilisesi 1876'da eski tapınağın yıkıntılarının üzerinde açılır. Yapı, iki ahşap kapısı dışında tamamen metaldir.

Wateree'nin gövdesi ise kıyıda kalır. 9 Mayıs 1877'de Iquique açıklarında olan başka bir büyük deprem yeni bir tsunami doğurur; bu dalga geminin kalıntısını tamamen yıkar.

Neyi değiştirdi

1868 Arica tsunamisi, uzak bir depremin okyanusun öbür ucunu da vurabileceğini birçok kıyı halkına ilk kez gösterir. Yeni Zelanda'da Avrupalı yerleşimciler tsunami tehlikesini 1868 ve 1877 dalgalarıyla öğrenir. 1877'de dalga yeniden geldiğinde gazeteler kaynağın bir Güney Amerika depremi olabileceğini daha haber gelmeden tahmin eder. Yine de düzenli bir uyarı sistemi için 1946 Aleutian depremini beklemek gerekir: Pasifik Tsunami Uyarı Merkezi 1949'da kurulur, bugünkü Pasifik uyarı sistemi 1960 Şili depreminin ardından 1965'te oluşturulur.

Deprem, bilim insanlarına da bir soru bırakır. Arica çevresi 2001'de, 1877'den beri büyük deprem görmemiş bir sismik boşluk olarak tanımlanır. 2005'te bu boşluğun kuzey Şili kesiminde 8,6 büyüklüğünde bir deprem beklendiği yazılır; 2014 Iquique depremi bu bölgede gerçekleşir. 1868'deki kırılmanın tekrarının büyük olasılıkla daha çok can kaybına yol açacağı, çünkü risk altındaki nüfusun çok daha kalabalık olduğu belirtilir.

Bugün

Arica artık Şili'dedir. Kent 1880'de Pasifik Savaşı sırasında Şili'nin eline geçti; 1929 Lima Antlaşması'yla Tacna Peru'ya döndü, Arica Şili'de kaldı. Morro hâlâ kentin üzerinde yükseliyor; Eiffel'in metal kilisesi, bugün San Marcos Katedrali, kent merkezinde ayakta ve 1984'ten beri ulusal anıt.

Kentin kuzeyinde, kıyıda, Wateree'den geriye kalan kazan parçaları duruyor. Şili'nin ulusal anıtları arasında korunan bu paslı demirler, bir savaş gemisini karaya bırakan gecenin bugün görülebilen tek izi.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 2139 (Arica, 13 Ağustos 1868)
• Dictionary of American Naval Fighting Ships: Wateree (1863) ve Fredonia (1845) maddeleri (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• L. G. Billings'in anlatımı, National Geographic Derneği bülteninden aktaran Yorkville Enquirer (Güney Carolina), 5 Aralık 1922
• G. Pararas-Carayannis, The Earthquake and Tsunami of 13 August 1868 in Peru and Chile (Disaster Pages)
• Okal, E. A. ve diğ. (2006) ile Carvajal, M. ve diğ. (2025), büyüklük tahminleri (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Fernández Canque, M. (2007). Arica 1868: un tsunami y un terremoto. Centro de Investigaciones Barros Arana / Universidad de Tarapacá.
• Vikipedi (İngilizce): 1868 Arica earthquake, USS Wateree (1863), USS Fredonia, Arica, José Balta, Tsunamis affecting New Zealand (başlangıç kaynakları)
• Vikipedi (İspanyolca): Terremoto de Arica de 1868, Catedral de San Marcos (Arica) (başlangıç kaynakları)