1875 Dinar-Çivril Depremi: Yarılan Toprak ve Tarlalarda Geçen Bir Yaz

3 Mayıs 1875, Pazartesi. Büyük Menderes'in doğduğu ovada, Işıklı Gölü'nün kıyısındaki kasabalarda akşam ezanı okunmuş, evlerde lambalar yanıyor. Ezandan yaklaşık iki saat sonra yer şiddetle sallanıyor. Çivril'de sağlam ev kalmıyor, Işıklı'da evlerin çoğu yıkılıyor. Toprak yarılıyor, yarıklardan sıcak su çıkıyor. Ölü sayısı kaynağa göre birkaç yüz ile 1.300 arasında değişiyor. 120 yıl sonra aynı ovada bir deprem daha Dinar'ı yıkacak.

Depremden önce

1875'te bugünkü Dinar, Çivril ve Işıklı aynı idari çatının altındadır. Hepsi Hüdavendigar vilayetinin, yani merkezi Bursa olan vilayetin Karahisar-ı Sahip (Afyonkarahisar) sancağına bağlı Sandıklı kazasının nahiyeleridir. Bugünkü Dinar'ın o zamanki adı Geyikler'dir; Işıklı ise Şeyhlü ya da Şeyhli diye anılır. Geyikler belediye olalı henüz bir yıl olmuştur.

Çivril'de 300 kadar ev ve 2 binden fazla insan yaşar. Işıklı da 300 ile 320 arasında evi olan bir kasabadır; aynı makalede iki rakam birden geçer. Ova suludur: Dinar'daki kaynaklardan çıkan Büyük Menderes, Işıklı'nın yanından geçerek bugünkü Işıklı Gölü'nü besler.

Ovanın yer altındaki yapısı o dönemde bilinmez. Bugün jeologlar bu bölgeyi Çivril Graben Sistemi olarak tanımlar: Işıklı Gölü'nün bulunduğu yerde birleşen, biri kuzeydoğuya, biri kuzeybatıya uzanan iki çöküntü. Kuzeydoğu kolunu Baklan ve Çivril fayları, kuzeybatı kolunu Dinar Fayı sınırlar. Bölgenin deprem geçmişi eskidir; Dinar'ın yerindeki antik Apameia kentinin MÖ 400, MÖ 88 ve MS 53 yıllarında depremlerle yıkıldığı kaynaklarda geçer.

Akşam ezanından iki saat sonra

Deprem pazartesi akşamı, dönemin İstanbul gazetelerinin tarifiyle akşam ezanından yaklaşık iki saat sonra gelir. Yani hava kararmış, gün bitmiştir.

Depremin büyüklüğü konusunda kaynaklar birbirini tutmaz. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) önemli depremler veritabanı yüzey dalgası büyüklüğünü 7,3, en yüksek şiddeti X olarak verir. İngilizce Vikipedi maddesi ise moment büyüklüğünü 6,77 olarak yazar. Aletli ölçüm olmadığı için bu rakamların ikisi de hasar dağılımından yapılan tahminlerdir.

Sarsıntı geniş bir alanda hissedilir. Kütahya'da, Gediz'de ve Isparta'da şiddetli olarak duyulur ama buralarda hasar bildirilmez. Uşak kasabasında kışlanın kâgir kapısının bazı taşları gevşer ve tamire muhtaç hale gelir.

Çivril'de tek sağlam ev yok

Gelen haberler yıkımın boyutunu gösterir. Dönemin Basiret gazetesinin verdiği rakamlara göre Çivril'deki 300 evin 285'i tamamen yıkılmış, kalan 15'i de hasar görmüştür. Kasabada hasarsız tek bir ev yoktur.

Işıklı'da yıkım biraz daha düzensizdir. 200 ev tamamen çökmüş, 100 ev içinde oturulamayacak kadar ağır hasar görmüştür. Ayakta kalan yalnızca 15 ev ve iki camidir. Basiret'e göre iki kasabadaki toplam 620 evden 485'i yerle bir olmuştur.

Yakın köyler de payını alır. Kayıtlarda Yaka köyü olarak geçen yerde evlerin bir kısmı yıkılır. Bugün Çivril'e bağlı Kocayaka ve Yakacık adında iki yerleşim vardır; hangisinin kastedildiği kesin değildir. NOAA'nın listesi ise Yaka'nın tamamen yıkıldığını yazar ve adın yanına bir soru işareti koyar. Aynı listede şiddetin IX olduğu yerler arasında Çapalı ve Dinar da sayılır.

Tatar köyü

Çivril ve Işıklı'dan sonra en ağır yıkım, kuzeyde Uşak kazasına bağlı köylerdedir. Bunların başında Tatar köyü gelir. Köy tamamen harap olur ve burada yaklaşık 200 kişi hayatını kaybeder.

Uşak kazasında Sivaslı, Selçikler, Burgaz, Pınarbaşı ve Kocalar köylerinde de pek çok ev yıkılır. Özellikle taştan yapılmış binalar ağır zarar görür. Evleri yıkılan köylüler, çadır gelene kadar geceleri harman yerlerinde, açıkta geçirir.

Uşak kasabası depremi şiddetli hisseder ama hasarı azdır. Asıl yıkım, Çivril'in 20-25 kilometre kuzeyindeki köylerde yaşanır.

Yarılan toprak, kaynayan sular

Deprem yalnızca evleri değil, toprağı da değiştirir. Çivril taraflarında yer yarılır ve yarıklardan sıcak su çıkmaya başlar. Işıklı'da bazı yerlerde soğuk ve sıcak madenli sular fışkırır.

Bu sular bir süre akmaya devam eder. Vakit gazetesi mayıs sonunda suların hâlâ aktığını yazar. İstanbul'da yayımlanan İngilizce The Levant Herald gazetesi ise 4 Ağustos 1875'te bu yer altı sularının önemli bir kısmının kaybolduğunu bildirir.

Avrupa kataloglarından derlenen NOAA kaydı, toprağın yarılması ve kaynakların ortaya çıkması anlatımlarının yanına "abartılı mı?" notunu düşer. Osmanlı basınının ayrıntıları ise bu olayın gerçekten yaşandığını gösterir; tartışılan, boyutudur. Tarihçi Selahattin Satılmış, bölgenin bugünkü kaplıcalarıyla tanınmasında bu tür tarihsel depremlerin de payı olduğunu düşünür.

Kaç kişi öldü

İlk haberler kaybı küçük gösterir. Osmanlı basınına ulaşan ilk rakamlara göre ölü sayısı 133 ile 164 arasında, yaralı sayısı 187'dir. Ayrıntıda Işıklı'da 31 ölü ve 17 yaralı, Çivril'de 130 ölü ve 170 yaralı sayılır. The Levant Herald da 19 Mayıs 1875 tarihli sayısında benzer rakamlar verir.

Sonraki haberler tabloyu büyütür. Enkazdan çıkarılan cesetlerin sayısı 500'e ulaşır; bunların önemli bir kısmı Işıklı'dandır. Buna Tatar köyündeki yaklaşık 200 ölü eklenince, Osmanlı kaynaklarından çıkan toplam kabaca 700'ü bulur.

Uluslararası kataloglar daha büyük rakamlar verir. NOAA veritabanı 1.300 ölü ve 1.000 yıkık ev yazar. Aynı kayıtta aktarılan eski bir Avrupa kaynağı ise bin evin yıkıldığını ve "birkaç bin" kişinin öldüğünü öne sürer. Bu son rakamı destekleyen bir Osmanlı belgesi bulunmaz. Öte yandan 12 yıl sonra, 1887'de Tarîk gazetesi 1875 depremini hatırlatırken "iki yüz kadar" ölüden söz eder; bu rakam da ilk günlerin belirsizliğini taşır. En sağlam veri, 500 cesedin enkazdan çıkarıldığı bilgisidir; gerçek kayıp, köylerin de eklenmesiyle bunun üzerindedir.

Kaymakam ve doktor yolda

Depremin hemen ardından Sandıklı kaymakamı yanına bir doktor alıp Şeyhlü nahiyesinin merkezi Işıklı'ya gider. Kaymakam depremzedelerin acil ihtiyaçlarını tespit eder, doktor yaralıları tedavi eder. Kaymakamın adı, ulaşılan kaynaklarda geçmez.

Vilayet merkezi Bursa da harekete geçer. Hüdavendigar valisi, yaralıların tedavisi için memleket tabibini, yani vilayetin resmî hekimini bölgeye gönderir. Yanında bir subayın komutasında 20 asker yola çıkar. Kasabaları ve çevre köyleri yıkılmış bir bölge için bu küçük bir kuvvettir.

En büyük sorun barınmadır. Çivril ve Işıklı'da evsiz kalanlar ilk gecelerini açıkta geçirir. Sandıklı'daki Asâkir-i Redîfe, yani yedek askerlerin deposundan 750 çadır çıkarılır. Bir kısım afetzede için tahta barakalar yapılır.

Tarlalarda bir yaz

Artçı sarsıntılar bitmez. Ana depremden sonraki dört gün boyunca saatte bir iki kez yer sallanır. Sonra seyrekleşir ama durmaz. Vakit gazetesinin 10 Haziran tarihli haberine göre Uşak kazasındaki bazı köylerde gelen artçılar, ilk depremde ayakta kalan binaları da yıkar.

Aynı haber, yaklaşık beş bin kişinin hâlâ tarlalarda yaşadığını yazar. Mayıs biter, haziran gelir; insanlar yıkık evlerine dönemez. Vakit 30 Haziran'da sarsıntıların sürdüğünü bildirir.

Ağustos başında The Levant Herald bölgeden yeni bir haber verir: depremzedeler çadırlarda ve barakalarda yoksulluk içinde yaşamaya devam etmektedir, sarsıntılar hâlâ hissedilmektedir. Artçılar yaklaşık üç ay sürer. Ulaşılan kaynaklarda Çivril ve Işıklı'nın yeniden yapımına ayrılmış bir para ya da plan kaydı yoktur.

Unutulmayan deprem

1875 depremi bölgenin hafızasında uzun süre kalır. 1887 sonbaharında Işıklı'da hafif bir deprem hissedildiğinde Tarîk gazetesi bu haberi verirken eski felaketi de hatırlatır: Işıklı köyünün tamamen harap olduğunu, Çivril'in ve iki köyün daha büyük hasar gördüğünü yazar. Gazete olayı "iki sene evvel" diye anar; Satılmış bunun "on iki sene" olması gerektiğini, "on" kelimesinin unutulduğunu düşünür.

Bölge sarsılmaya devam eder. Satılmış'ın arşiv ve gazete taramasına göre 1875 ile 1900 arasında Dinar, Çivril, Işıklı ve Dazkırı çevresinde artçılar hariç on iki deprem olur. 1886'da Dazkırı köylerinde 2 kişi ölür; 1892 Ağustos'unda Başmakçı ve İncesu köyleri yıkılır. Ama bu çeyrek yüzyılın en büyüğü 1875 depremidir.

Neyi değiştirdi

1875 depremi, ovayı oluşturan fayların büyük deprem üretebileceğinin ilk iyi belgelenmiş kanıtıdır. Hangi fayın kırıldığı ise bugün de tartışmalıdır. Satılmış, hasarın ve yarıkların dağılımına bakarak depremin kuzeybatı-güneydoğu doğrultulu Dinar-Çivril Fayı'nda olduğunu yazar. Aynı makalenin dipnotunda aktardığı bir İTÜ tezi ve İngilizce Vikipedi ise depremi Baklan Fayı'na bağlar ve yaklaşık 20 kilometrelik bir yüzey kırığından söz eder.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü'nden Selim Özalp ve arkadaşlarının Çivril Graben Sistemi çalışması, 1995'ten önce bu sistemle ilişkilendirilebilecek son tarihsel depremin 1875'te olduğunu, bunun da büyük olasılıkla grabenin Çivril bölümündeki fay parçalarından kaynaklandığını belirtir. Yani 1875'te kırılan yer, 1995'te kırılan Dinar Fayı değil, onun batıdaki komşusudur.

Bu ayrım önemlidir. 1 Ekim 1995'te Dinar Fayı'nın Kızıllı parçası yaklaşık 10 kilometre boyunca kırılır ve 6,1-6,2 büyüklüğündeki deprem Dinar'ı yıkar; ölü sayısı kaynaklara göre 90 ile 95 arasındadır. 1995 depremi, bu ovada 10 kilometrelik bir fay parçasının bile 6 ve üzeri büyüklükte deprem üretebileceğini gösterir.

Bugün

Çivril bugün Denizli'nin ilçesidir; Işıklı ona bağlı bir mahalledir. Işıklı Gölü nilüferleri ve su kuşlarıyla bilinir. Geyikler, 1908'de Dinar adını alıp kaza olur; bugün Afyonkarahisar'ın ilçesidir ve 1995 depreminin izlerini taşır.

MTA araştırmacılarına göre Dinar ve Çivril faylarının son 150 yılda kırılmamış parçaları gelecekte 6 ve daha büyük depremler üretebilecek durumdadır. 1875'te enkazdan çıkarılan 500 ceset ve tarlalarda geçen bir yaz, bu uyarının ova için neden önemli olduğunu hatırlatır.

Kaynaklar

• Selahattin Satılmış, "Dinar, Çivril, Işıklı ve Dazkırı Bölgesinde Tarihsel Depremler (1875-1900)", Tarih ve Gelecek Dergisi 6/1 (Mart 2020), s. 166-179: Basiret, Vakit, Tarîk ve The Levant Herald gazetelerinin 1875 ve 1887 sayıları
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 3 Mayıs 1875 kaydı (no. 2224)
• Selim Özalp ve diğ. (MTA), "Çivril Graben Sistemi: Morfotektonik Yapısı ve Diri Fay Özellikleri, GB Türkiye", Jeoloji Mühendisleri Odası bildiri özeti
• Vikipedi (İngilizce), 1875 Dinar earthquake ve 1995 Dinar earthquake; Vikipedi (Türkçe), Çivril ve Dinar maddeleri (başlangıç kaynağı)