1531 Lizbon Depremi: Tejo'nun Çekildiği Sabah ve Gil Vicente'nin Sesi

Ocak 1531. Portekiz, Kral III. João'nun yönetiminde, Hindistan'a kadar uzanan bir deniz imparatorluğunun merkezi. Ayın başından beri Tejo vadisinde yer arada bir sallanıyor; insanlar korkuyla evlerinin dışında uyumaya başlamış. 26 Ocak Perşembe sabahı, gün ağarmadan, asıl deprem geliyor. Lizbon'da evler ve kiliseler çöküyor, nehir çekilip geri dönüyor, gemiler kayalara savruluyor. Ardından ikinci bir tehlike başlıyor: depremi Tanrı'nın cezası sayan ve suçu yeni Hristiyanlara yükleyen vaazlar. Bu vaazlara karşı çıkan kişi, ülkenin en ünlü oyun yazarı Gil Vicente oluyor.

Depremden önce

1531'de Lizbon, baharat ticaretiyle zenginleşmiş bir liman şehridir. Kral I. Manuel'in yaptırdığı Ribeira Sarayı, Tejo Nehri'nin kıyısında, bugünkü Ticaret Meydanı'nın bulunduğu yerde durur; saray 1503'ten beri kralların asıl konutudur. Tepedeki eski Alcáçova Sarayı da hâlâ ayaktadır. Şehrin kalbi Rossio meydanı ve ana caddesi Rua Nova'dır.

Tahtta 1521'den beri III. João vardır. Saltanatı kriz doludur: hazine borç içindedir, veba ve kötü hasat yılları birbirini izler, Avrupa'da Osmanlılar 1529'da Viyana'yı kuşatmıştır. Ülkenin içinde ise derin bir yara vardır. 1496-1497'de Kral Manuel, Yahudileri ya ülkeyi terk etmeye ya da vaftiz olmaya zorlamış, çoğunu kraliyet kararıyla zorla Hristiyanlaştırmıştır. Bunlara ve çocuklarına "yeni Hristiyanlar" denir. Onlara duyulan öfke 1506 Nisanı'nda Lizbon'da patlamış, kuraklık ve vebayla bunalan bir kalabalık birkaç gün içinde yüzlerce, belki binlerce yeni Hristiyanı öldürmüştür. Kaynaklar bu katliam için 500 ile 4.000 arasında rakamlar verir.

Lizbon depremlere yabancı değildir. Saray şairi Garcia de Resende, şiirsel kroniği Miscelânea'da 1512'de Lizbon'da iki sokağın yıkıldığını, iki yüz evin yok olduğunu yazar. Ama 1531'de olacaklar bundan çok daha büyüktür.

Ocak başında ilk sarsıntılar

Deprem habersiz gelmez. Kaynaklara göre ocağın ilk haftasında öncü sarsıntılar başlar; bazı çalışmalar 2 ve 7 Ocak'ı, bazıları 7 ya da 8 Ocak'ı başlangıç olarak verir. Bu deprem üzerine uzun çalışan tarihçi Maria de Deus Manso'ya göre öncü sarsıntılar pek çok insanı evlerini bırakıp açıkta, barakalarda yaşamaya zorlar. Manso, bu yüzden ana deprem geldiğinde ölü sayısının beklenenden az kaldığını düşünür.

Korku dine yansır. Ülkenin dört bir yanında alaylar, bağışlar ve dualar çoğalır. Pek çok kişi bu sarsıntıları bir son gelişinin işareti olarak görür. Garcia de Resende, bir önceki sonbaharda Roma'yı vuran büyük Tiber taşkınını ve gökte görülen bir kuyruklu yıldızı da bu işaretlerin arasına koyar; ona göre herkes bunların "doğal bir şey olmadığını" söylemektedir.

Perşembe sabahı

26 Ocak 1531, Perşembe. Ana sarsıntı sabah 4 ile 5 arasında, şehir henüz karanlıkken gelir. Garcia de Resende, olayı şiirinde şöyle sıralar: önce bir şimşek çakar, ardından bir gök gürültüsü duyulur, sonra yer büyük bir güçle sallanır. Sarsıntı, Resende'nin deyişiyle bir amentü duası okuyacak kadar sürer; daha uzun sürse her şeyin yıkılacağını yazar.

Sarsıntı bütün Portekiz'de hissedilir; en şiddetlisi Lizbon'un da içinde bulunduğu Estremadura bölgesindedir. Sabah saat yedide yeni ve korkutucu bir sarsıntı gelir, öğleden sonra bir tane daha. Bugünkü araştırmacılar depremin merkezini Lizbon'un kuzeydoğusunda, Tejo vadisinde Azambuja ile Vila Franca de Xira arasına yerleştirir.

Lizbon'da yıkım ağırdır. Mimar João de Castilho'nun oğlu António de Castilho'nun anlatımına göre Rossio'daki Nossa Senhora da Escada kilisesi çöker; Rua Nova'da pek çok balkon düşer, binalarda büyük yarıklar açılır. Ribeira Sarayı'nın bir kısmı ağır hasar görür; tepedeki eski Alcáçova Sarayı neredeyse tamamen yıkılır. Lizbon'dan İspanyol Tarifa Markisi'ne yazılan imzasız bir mektup, Rua dos Fornos'ta pek çok evin çöktüğünü anlatır. Bugünkü hesaplara göre şehirdeki yapıların yaklaşık üçte biri yıkılır.

Resende'nin dizelerinde surlar, kuleler, saraylar, manastırlar, kiliseler ve tahıl ambarları yıkılır. Şair ilginç bir ayrıntıyı da not eder: sağlam sanılan taş yapılar ne kadar sertse o kadar parçalanmıştır.

Tejo geri çekiliyor

Sarsıntının ardından nehir de hareketlenir. Dönemin anlatımlarına göre Tejo'nun suları bir anda çekilir; Lizbon önünde nehrin yatağı yer yer açığa çıkar, demirli gemiler kuruda kalır. Sonra su geri gelir: kıyıları aşar, şehrin aşağı kesimini ve haliç boyundaki evleri basar, gemileri kayalara savurur. Birkaç gemi batar.

Deprem karada, bir nehir vadisinde olmuştur; bu yüzden bu dalganın nasıl oluştuğu hâlâ tartışılır. Miranda ve arkadaşlarının 2012'deki çalışması, gözlemlerin haliç tabanında büyük bir değişiklikle, yani ya fayın yarattığı bir yer değiştirmeyle ya da bir su altı heyelanıyla uyumlu olduğu sonucuna varır. ABD'nin NOAA kataloğu olayı Tejo'da bir tsunami olarak kaydeder.

Tejo'nun yukarısında, Santarém'in karşı yakasındaki Almeirim'de toprak yarılır. Resende'ye göre yarıklardan kükürt kokan su ve kum fışkırır; bugün sıvılaşma denen olayın tarifine benzer. Hemen ardından günlerce süren yağmurlar başlar ve yarıkları kapatır.

Çadırlarda iki ay

Deprem tek bir sabahla bitmez. Resende, büyük sarsıntıdan sonra elli gün boyunca yerin durmadan sallandığını, bir yıl boyunca da hafif sarsıntıların sürdüğünü yazar. Bir sonraki Perşembe, gün doğmadan, büyük depreme benzeyen korkunç bir sarsıntı daha gelir.

İnsanlar evlerine dönmeye korkar. Resende'nin anlatımında halk evini, malını bırakır; tarlalarda ve meydanlarda, çadırlarda, dallardan yapılmış kulübelerde uyur. Gecelerin çoğu uykusuz geçer. Tarifa Markisi'ne yazılan mektup da Lizbonluların, ilk sarsıntıda kaçabilmek için giyinik yattığını anlatır. Bu hayat, kışın en sert zamanında, yağmur ve rüzgâr altında iki ay sürer.

Saray da şehri terk eder. Kral III. João'nun, 1755'te olacağı gibi, Lizbon'un güneyindeki Palmela'da çadırlara sığındığı anlatılır. Sonraki yıllarda saray uzun süre Évora'da kalır; Maria de Deus Manso'nun bu dönemi inceleyen tezinin adı "Évora, Portekiz'in başkenti (1531-1537)"dir.

Santarém'de vaazlar

Lizbon'un yaklaşık 80 kilometre kuzeydoğusunda, Tejo'ya bakan tepedeki Santarém de sarsıntıdan nasibini alır. Burada, depremden hemen sonra, bazı keşişler kürsüye çıkar. Söyledikleri açıktır: deprem Tanrı'nın gazabıdır ve bu gazabın sebebi, ülkede barındırılan "inancımıza yabancı" insanlardır; yani Yahudi kökenli yeni Hristiyanlar. Keşişler, daha da büyük bir depremin geleceğini de söyler.

Etkisi hemen görülür. Yahudi Ansiklopedisi'nin aktardığına göre keşişler Yahudileri ya da yeni Hristiyanları evinde barındıranları kürsüden lanetler; yeni Hristiyanlar evlerinden çıkarılır, dağlara kaçar. Korkuya kapılan halk da büyük depremden korunmak için tepelere ve zeytinliklere dağılır. 1506 katliamının üzerinden henüz 25 yıl geçmiştir.

Gil Vicente manastır avlusunda

Deprem günü Santarém'de bulunanlardan biri Gil Vicente'dir. Yaklaşık 1465'te doğduğu kabul edilen Vicente, altmışını geçmiş bir saray adamıdır. I. Manuel'in ve ardından III. João'nun sarayında oyunlar yazar, sahneler, şenlikleri düzenler. Bugün Portekiz tiyatrosunun babası sayılır. Oyunlarında din adamlarını ve soyluları açıkça hicvedecek kadar güçlü bir konumu vardır.

Vicente, kasabanın din adamlarını bir araya toplar. Tarihçi Braamcamp Freire'ye göre bu buluşma São Francisco manastırının avlusunda olur; Yahudi Ansiklopedisi ise keşişlerin ana kiliseye çağrıldığını yazar. Vicente onlara uzun bir konuşma yapar. Bu konuşma, daha sonra Kral III. João'ya Santarém'den gönderdiği bir mektubun içinde bize ulaşır.

Konuşmanın özü şudur: bu tür sebepleri halkın önünde söylemek ne akıllıca ne de Tanrı'ya hizmettir. Vicente'nin ünlü cümlesiyle, "vaaz vermek beddua etmek olmamalıdır". Portekiz'in kasabalarında, özellikle Lizbon'da, günahlar varsa sayısız sadaka, hac, dua, ayin ve oruç da vardır. Aralarında hâlâ inanca yabancı olanlar varsa, Tanrı'nın kullarına düşen onları korkutup kovmak değil, yüreklendirmek ve kazanmaktır; halkın şaşkın düşüncesini memnun etmek için onları incitmek doğru değildir.

Yahudi Ansiklopedisi'ne göre Vicente keşişleri, halkı zulümden vazgeçirmeye ikna eder ve Santarém'de huzur yeniden sağlanır. Vicente bu müdahaleyi krala yaptığı en değerli hizmetlerden biri sayar. Araştırmacı Elisa Esteves dikkat çekici bir noktaya işaret eder: bu "deprem mektubu" aslında depremi anlatmaz; ne sarsıntıyı ne de yıkımı tarif eder. Mektubun konusu, felakete gösterilen tepkinin kınanmasıdır. Vicente'nin olası bir katliamı önlediği de söylenir; ama bu, kaynakların kesin olarak kanıtladığı bir şey değil, bir yorumdur.

Kaç kişi öldü?

1531 depreminin bugün en çok tekrarlanan rakamı 30 bin ölüdür. Bu sayı NOAA'nın önemli depremler kataloğunda ve Vikipedi'nin İngilizce ve İtalyanca maddelerinde yer alır. NOAA'nın dayandığı eski derlemelerden biri, "1.500 ev ve 30 bin kişi yıkıntıların altında kaldı" diye yazar; aynı kayıt depremin tarihini yanlışlıkla 26 Şubat olarak verir. Başka eski kataloglar ise Lizbon'da 1.500 evin ve "bütün kiliselerin" yıkıldığını söyler.

Daha yakın dönemin çalışmaları çok daha küçük bir rakama işaret eder. Justo ve Salwa'nın 1998'de yayımladığı çalışmaya dayanan değerlendirmeler, Lizbon'un merkezini ve çevresini yıkan sarsıntının yaklaşık 1.000 kişinin ölümüne yol açtığını belirtir. Dönemin bir tanığı da bu rakama yakındır: 1552 dolaylarında Almanya'da hazırlanan "Augsburg Mucize İşaretleri Kitabı", Lizbon'da yaklaşık iki yüz evin çöktüğünü ve bin kişiden fazlasının öldüğünü yazar.

30 binlik rakam, 16. yüzyılın Lizbon'u için çok yüksektir ve hangi belgeye dayandığı belli değildir. Öncü sarsıntılar yüzünden halkın önemli bir kısmının zaten dışarıda uyuduğu da hatırlanırsa, gerçek kaybın binlerle ölçülmesi daha olasıdır. Ancak kesin sayıyı bilmek mümkün değildir.

Unutulan deprem

1755'teki büyük Lizbon depremi bütün Avrupa'yı sarsıp düşünürleri tartışmaya sürüklerken, 1531 depremi uzun süre neredeyse unutulur. 20. yüzyılın başında yeniden gündeme gelir. 1909'da bir Portekiz gazetesi, felaketi gören tanıkların anlatımlarını içeren imzasız bir el yazmasının bulunduğunu duyurur. 1919'da Lizbon'da bir kitapçıda, Tarifa Markisi'ne yazılmış dört sayfalık mektup ortaya çıkar. Aynı yıl 1755 depremini inceleyen Sousa, Marquês de Pombal'ın 1755'ten sonra ülke çapında yaptırdığı anketin yanıtlarını derler. Ankette geçmiş depremlere dair bir soru da vardır ve yanıtlar 1531'in izlerini taşır.

Justo ve Salwa'nın çalışması, depremin en yüksek şiddetinin büyük olasılıkla MSK ölçeğinde X olduğunu ve kaynağın Aşağı Tejo fay zonu olduğunu savunur. Lizbon'daki şiddetin bazı yazarlara göre 1755'tekinden bile yüksek olduğunu not eder. Ama uzak yerlerden gelen hasar haberlerinin çoğunu eleştirel bir okumayla çürütür; bu yüzden büyüklüğü ılımlı bir düzeyde tutar. Büyüklük tahminleri kaynağa göre değişir: NOAA 7,7 verir, başka değerlendirmeler 6,5 ile 7,1 arasında rakamlar verir.

Neyi değiştirdi

Deprem, Lizbon'un yeniden kurulmasına katkıda bulunur. 18. yüzyıl yazarı Joaquim José Moreira de Mendonça, elindeki belgelere dayanarak, şehrin surları dışındaki Bairro Alto'nun bütün sokaklarının 1531'den sonra açıldığını yazar. Bugün Lizbon'un en canlı semtlerinden biri olan bu mahalle, onun anlatımına göre depremin ardından büyüyen şehrin ürünüdür.

Depremin bıraktığı daha uzun ömürlü iz ise başka bir alandadır. 1531, Portekiz'de yeni Hristiyanlar için gerilimin arttığı bir yıldır. Aynı yılın Aralık ayında Papa VII. Clemens, Kral III. João'nun uzun süredir istediği Engizisyon'a ilk kez izin verir. Kaynaklar bu kararı depremle doğrudan ilişkilendirmez; ama Santarém'deki vaazlar, felaketin bir azınlığa nasıl kolayca yüklenebildiğini gösterir. Gil Vicente'nin mektubu, bu suçlamaya karşı çıkan nadir sesler arasında yer alır. 1755'te benzer suçlamalar yeniden duyulacaktır.

Bilim için 1531, Lizbon'u tehdit edenin yalnızca Atlantik'teki uzak faylar olmadığını gösterir. Şehrin hemen kuzeyindeki Tejo vadisinde, karada da yıkıcı depremler olabilir. Justo ve Salwa, bu tarihî depremin, hızla büyüyen Tejo halici çevresindeki yapıların tasarımını etkileyebileceğini vurgular.

Bugün

Bugün Tejo halicinin iki yakası, Lizbon metropol bölgesinin milyonlarca insanını barındırıyor. Aşağı Tejo vadisi, Portekiz'in en dikkatle izlenen deprem kaynaklarından biri. Santarém'deki São Francisco manastırı, Gil Vicente'nin din adamlarına seslendiği sanılan avlusuyla ayakta. Ribeira Sarayı ise 1531'i atlatsa da 1755'te tamamen yok oldu; yerinde bugün Ticaret Meydanı var.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 704) ve Tsunami Veritabanı (olay 165), Lizbon 26 Ocak 1531
• Justo, J. L. ve Salwa, C. (1998), The 1531 Lisbon earthquake, Bulletin of the Seismological Society of America 88(2) (özet ve NOAA'daki aktarımı)
• Fabio Mario da Silva (2017), O terremoto de 1531 segundo a poesia de Garcia de Resende, Historiæ 8(1): 83-91 (Garcia de Resende'nin Miscelânea'sı, Braamcamp Freire'nin aktardığı Gil Vicente mektubu, M. D. Manso ve E. Esteves'in değerlendirmeleri)
• Jewish Encyclopedia (1906), "Gil Vicente" maddesi
• Augsburger Wunderzeichenbuch (yaklaşık 1552), varak 119 (Wikimedia Commons açıklaması)
• Vikipedi (İngilizce, Portekizce, İspanyolca, İtalyanca): 1531 Lizbon depremi, Gil Vicente, Ribeira Sarayı, Bairro Alto, 1506 Lizbon katliamı, Portekiz Engizisyonu (başlangıç kaynağı)