1842 Cap-Haïtien Depremi: Bir Dakikada Yıkılan Kuzey Kıyısı

7 Mayıs 1842, cumartesi. Haiti'nin kuzey kıyısındaki Cap-Haïtien, Antiller'in en güzel şehirlerinden biri sayılıyor; taş ve tuğla evleri, limanı, kiliseleri var. Akşam beşi biraz geçe yer sallanıyor. Bir dakika bile sürmeden şehir bir moloz yığınına dönüyor. Ardından kıyıya deniz geliyor, gece yangın çıkıyor, iki gün sonra barut deposu patlıyor. Şehrin yaklaşık yarısı ölüyor.

Depremden önce: Kralın eski başkenti

Cap-Haïtien'in geçmişi uzun. Sömürge döneminde adı Cap-Français'dir; 1711'den 1770'e kadar Fransız sömürgesi Saint-Domingue'un başkentidir, zenginliği ve mimarisi yüzünden "Antiller'in Parisi" diye anılır. 1790'da 15 bin kadar nüfusunun üçte ikisi köledir. Haiti Devrimi'nden ve 1804'teki bağımsızlıktan sonra şehir, kuzeyde kendini kral ilan eden Henri Christophe'un başkenti olur; adı bir süre Cap-Henri'dir.

Christophe, şehrin 19 kilometre güneybatısında, Milot'da 1810-1813 arasında Sans-Souci Sarayı'nı yaptırır. Ziyaretçiler sarayı Batı Hint Adaları'nın en görkemli yapılarından biri olarak anlatır. Sarayın arkasındaki dağın tepesinde de dev bir taş kale, Citadelle Laferrière yükselir. 1820'de felç geçiren Christophe, sarayın bahçesinde kendini vurur. Aynı yıl Cumhurbaşkanı Jean-Pierre Boyer kuzeyi ve güneyi tek cumhuriyette birleştirir; 1822'de adanın İspanyolca konuşulan doğu yarısını da yönetimine katar. 1842'de bütün Hispaniola, Port-au-Prince'ten yönetilen tek bir devlettir.

Boyer'in iktidarı yirmi dördüncü yılındadır ve yorgundur. 1825'te Fransa'ya bağımsızlığın tanınması karşılığında ağır bir tazminat ödemeyi kabul etmiştir; bu borç yıllarca devlet gelirinin büyük kısmını yutacaktır. Kuzey, güneyden dağlarla ayrılmıştır; Cap-Haïtien, başkent Port-au-Prince'ten uzaklığı ve bağımsız düşüncesiyle bilinir.

Bölge depremlere yabancı değildir. 1818 Kasım'ında Cap-Henri'de iki sarsıntı kaydedilmiştir. Daha eski kayıtlar kuzey vadisinde 1564'te de büyük bir deprem olduğunu anlatır. Ama 1842'den önceki kuşak için deprem, büyükbabaların hikâyesidir.

Cumartesi akşamı, saat beş buçuk

NOAA'nın kataloğu depremi yerel saatle 17.00 olarak verir; dönemin kayıtlarının çoğu ise "beş buçuk" der. O gün hava çok sıcaktır. Bir İngiliz gazetesinin aktardığı Amerikan haberlerine göre sarsıntılardan önce çevredeki tepeleri ağır bulutlar kaplamıştır.

Cap-Haïtien'de sarsıntı o kadar ani gelir ki halkın çoğu evlerinden çıkmaya vakit bulamaz. Şehirden hemen sonra ayrılan bir adam, Amerikalı bir kaptana, insanların kaçmak için üç saniye bile bulamadığını anlatır. Taş ve tuğla evler çöker. Toprak, çoğu kuzey-güney doğrultusunda, bazıları doğu-batı doğrultusunda uzun çatlaklarla yarılır.

O saatte doğudaki Puerto Plata'da, Lawrence adlı yelkenlinin kaptanı Wilbur meydanda durmaktadır. Gazetede yayımlanan mektubunda, kasabaya bakan Isabella Dağı'nın eteklerinden kara bir buharın yükseldiğini gördüğünü yazar. Hemen ardından meydan, deniz dalgaları gibi inip kalkmaya başlar. Wilbur'a göre sarsıntı iki dakika kadar sürer ve dört ayrı vuruştan oluşur. Puerto Plata'nın evleri büyük ölçüde ahşaptır; kaptan, kasabayı kurtaranın bu olduğunu düşünür. Taş binalar ise ağır hasar görür.

Sarsıntı Küba'nın güneyinde Sierra Maestra boyunca, Jamaika'da, Porto Riko'da ve Antiller'in çoğunda hissedilir. Kuzey kıyısında Cap-Haïtien'den bugün Dominik Cumhuriyeti'nde kalan Santiago de los Caballeros'a kadar şiddet, Mercalli ölçeğinde IX'a ulaşır. Port-au-Prince'te Senato binasının cephesinden taş bir kabartma düşer. Gonaïves'de evlerin çoğu yıkılır; su azlığı yüzünden çıkan yangın söndürülemez.

Denizin geri çekildiği kıyı

Depremin ardından kuzey kıyısına tsunami gelir. En ağır darbeyi Port-de-Paix alır. Deniz önce kıyıdan 60 metre kadar geri çekilir, sonra geri dönüp sarsıntıda zaten yıkılmış kasabayı 4-5 metre suyun altına gömer. Kayıtlara göre kasabada ayakta bina kalmaz. 3 bin kadar nüfustan 200 ile 300 arasında kişi ölür.

Cap-Haïtien'de dalgalar rıhtım boyundaki binalara çarpar. Batı uçtaki taş surlarla çevrili Môle-Saint-Nicolas tamamen yıkılır; bir kaynağa göre geriye yalnızca yerdeki temellerin planı kalır. Doğudaki Fort-Liberté de harabeye döner. Dalgaların izi uzaklarda da görülür: kuzey kıyısının büyük bölümünde su 2 metreye çıkar, ABD Virjin Adaları'ndaki St. John'da yükseklik 3,1 metre olarak kaydedilir. NOAA, tsunamide ölenlerin sayısını 300 olarak verir.

İç kesimde de toprak hareket eder. Santiago yakınlarında Yaque Nehri'nin yatağının birden kabardığı, suyun hem akış yönünde hem de geriye doğru itildiği anlatılır.

Yangın, barut ve yağma

Gece Cap-Haïtien'de yıkıntıların arasında yangınlar başlar ve ölü sayısını artırır. Kaptan Wilbur'un mektubunda anlatılana göre ateş, felaketin ilk anından itibaren yavaş yavaş ilerler, sonra birden genel bir yangına dönüşür ve depremden arta kalanı da yakar.

9 Mayıs pazartesi, yeni bir felaket gelir. Londra'da yayımlanan Northern Star gazetesinin 18 Haziran 1842 tarihli haberine göre yangın şehrin barut deposuna ulaşır; patlama, depremden kurtulmuş olanların bir kısmını da öldürür. Aynı günlerde sarsıntılar sürmektedir: gazete cumartesi, pazar ve pazartesi sabahları yeni sarsıntılardan söz eder. Puerto Plata'da Wilbur, 20 Mayıs'a kadar kırktan fazla artçı sayar.

Enkazın altında hâlâ insanlar varken şehre çevre kırsaldan yüzlerce kişi akın eder. Wilbur'un aktardığına göre bunlar yıkıntıları karıştırıp ticari mallar ve değerli eşyaları çıkarır, saklayacakları yerlere taşır. Bir süre hiçbir şey onları durduramaz. Mektuba göre sonunda yetkililer, yağmacılara korku salmak için bazılarını yerinde infaz eder.

Fossette'e kaçanlar

Yıkıntılardan kurtulabilen aileler, şehrin dışındaki Fossette'e sığınır. Northern Star'ın haberine göre orada ne bir barınak, ne giyecek, ne de yiyecek vardır. Haber, Atlantik'i Acadia adlı vapurla geçen Amerikan gazeteleri aracılığıyla Avrupa'ya ulaşır; yani İngiliz okuyucu felaketi ancak bir ay sonra öğrenir.

Ölenler arasında Haiti edebiyatının ilk isimlerinden biri de vardır. Şair ve fabl yazarı Jules Solime Milscent, 1817'de ülkenin ilk edebiyat dergisi L'Abeille haïtienne'i kuranlardan biridir ve Haiti medeni kanununun yazımına katkı vermiştir. 7 Mayıs 1842'de Cap-Haïtien'i yıkan depremde ölür.

Hayatta kalanlardan biri 11 yaşındaki Démesvar Delorme'dur. Cap-Haïtien'de doğmuş olan Delorme, büyüyünce gazeteci, milletvekili ve dışişleri bakanı olacaktır. O günü yıllar sonra "1842 au Cap: le tremblement de terre" adlı kısa bir kitapta anlatır. Kitap, felakete Haitili bir tanığın gözünden bakan bir belge olarak saklanır.

Port-au-Prince'in cevabı

Northern Star'a göre Cumhurbaşkanı Boyer, başkentteki hekimlere ve hastane görevlilerine felaket bölgesine gitmelerini emreder. Ama Boyer kendisi kuzeye gitmez. Yıkılan şehirleri ziyaret etmemesi, zaten büyümekte olan muhalefeti güçlendirir. Kuzeyde düzenin çökmesi, adanın doğusunda bağımsızlık isteyen Juan Pablo Duarte'ye yakın grupların öteki Boyer karşıtlarıyla bağ kurmasını da kolaylaştırır.

Deprem, durgun bir ekonominin üstüne gelir. Kuzeyin limanları, depoları ve evleri yıkılmıştır. Felaketten dört ay sonra, 1 Eylül 1842'de, güneyde Les Cayes yakınlarındaki Praslin'de Boyer karşıtları bir bildiri imzalar ve köklü bir anayasa reformu ister. Ayaklanmanın başında General Charles Rivière-Hérard vardır.

Kayıp: Beş bin mi, yedi bin mi?

1842 depreminin bilançosu kesin değildir ve rakamlar kaynağa göre değişir. Bugün en çok kullanılan rakam NOAA'nınkidir: Cap-Haïtien'de 9-10 bin kişilik nüfustan 5 binden fazla ölü, tsunamiyle birlikte toplamda 5.300 ölü. NOAA'nın derlediği başka bir katalog 4-5 bin, bir diğeri 5-6 bin ölüden söz eder.

Dönemin gazeteleri çok daha yüksek rakamlar verir. Northern Star, şehrin nüfusunun üçte ikisiyle birlikte ortadan kalktığını yazar. Kaptan Wilbur'un 20 Mayıs tarihli mektubu Cap-Haïtien'de ölenlerin 7 bin kişi olduğunu söyler; aynı mektup Port-de-Paix'de halkın üçte ikisinin öldüğünü yazar. Oysa sonraki çalışmalar Port-de-Paix'de ölenleri 200-300 olarak verir. İlk haberler, kıyıdan kıyıya taşınan söylentilerle büyümüştür; şehrin nüfusu bile kesin bilinmediği için oranlar da tahmindir.

Santiago de los Caballeros için de durum aynıdır. NOAA'ya göre alçak ve sağlam yapılmış evlerine rağmen kasaba yıkılır; 2 bin kişilik nüfustan ölenlerin 100 ile 500 arasında olduğu tahmin edilir. Wilbur ise kasabanın nüfusunu 6 bin olarak verip yüzlerce kişinin enkaz altında kaldığını yazar. Kasabanın kilisesi depremde yıkılır; bugünkü Santiago Apóstol Katedrali onun yerine 1868-1894 arasında yapılacaktır.

Sarayın ve Boyer'in sonu

Deprem Milot'daki Sans-Souci Sarayı'nın önemli bir bölümünü yıkar. Saray Christophe'un ölümünden sonra zaten değerli eşyalarından soyulmuş ve terk edilmiştir; 1842'den sonra bir daha onarılmaz. Saray o günden beri yıkıntı hâlindedir. Dağın tepesindeki Citadelle ise pek çok depremi atlatmış bir yapı olarak ayakta kalır.

Boyer'in iktidarı depremden bir yıl bile sağ çıkmaz. Ocak 1843'in sonunda kırsal halk Rivière-Hérard'ın arkasında ayaklanır. Boyer 13 Şubat 1843'te ülkeyi terk edip Jamaika'ya kaçar, oradan Fransa'ya geçer ve 1850'de Paris'te ölür. Rivière-Hérard'ın yönetimi de ancak Mayıs 1844'e kadar sürer; aynı dönemde adanın doğu yarısı Haiti'den ayrılır.

Cap-Haïtien yeniden kurulur. Yeni yapılarda dönemin Fransız tarzı çelik iskelet mimarisi etkili olur. Şehrin eski sokaklarını süsleyen "gingerbread" evleri ve New Orleans'la paylaştığı mimari benzerlik kısmen bu yeniden yapılanmadan gelir.

Fay ve sonraki depremler

Depremin büyüklüğü de tartışmalıdır. NOAA yüzey dalgası büyüklüğünü 8,1, moment büyüklüğünü 8,0 olarak verir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan (USGS) Uri ten Brink ve arkadaşları ise 2011'de, hasar raporlarından yaptıkları hesapla büyüklüğü 7,6 olarak bulur. 2013'te Port-au-Prince'te toplanan uzmanların raporu da 7,6 ile 8,1 arasında bir aralık verir.

Hangi fayın kırıldığı da tek cevaplı değildir. Jeolog Stephen Taber 1922'de, şiddetin dağılımına ve deniz dalgasına bakarak kırılmanın Tortuga Adası ile Môle-Saint-Nicolas yarımadası arasındaki bir fayda olduğunu öne sürer. Bugünkü çalışmalar ise daha çok, Dominik Cumhuriyeti'ndeki Cibao vadisinden Haiti'nin kuzey kıyısı boyunca uzanan Kuzey (Septentrional) Fayı'nı işaret eder.

Bu fay üzerinde kazılan hendekler, 1842'ye benzer büyük depremlerin 1230 civarında ve 1562'de de olduğunu gösterir. Bu üç depremin aynı fay parçasında olduğu varsayılırsa tekrarlanma aralığı 300 yıl kadardır. Ten Brink'in ekibi, 2011'de, son büyük depremden bu yana yalnızca 170 yıl geçtiğini not eder.

Haiti'nin güneyinde ise başka bir fay, Enriquillo-Plantain Garden Fayı uzanır. 2010'da Port-au-Prince'i yıkan deprem de, 2021'de Enriquillo-Plantain Garden fay zonunun uzandığı güneybatı yarımadasını vuran deprem de ülkenin güneyindedir. 1842 ise kuzeyin hafızasıdır: adanın iki büyük fayı, iki ayrı kıyıyı tehdit eder.

Bugün

Cap-Haïtien bugün 300 bin kadar nüfuslu bir şehir ve Nord bölgesinin merkezi. Son yıllarda başkentteki çete şiddetinden kaçanlar şehre yerleşiyor; 2024'te Port-au-Prince'teki havalimanı kapandığında ülkenin çalışan tek uluslararası havalimanı Cap-Haïtien'deki oldu. Şehrin çevresindeki yamaçlarda sağlıksız gecekondular hızla büyüyor.

Sans-Souci Sarayı ve Citadelle, 1982'den beri UNESCO Dünya Mirası listesinde. Sarayın yanında, 1842'den sonra yeniden yapılan Lekesiz Gebelik Meryem Ana Kilisesi 2020'de bir yangında yok oldu. Sarayın kırık duvarları, bir krallığın ve onu yıkan cumartesi akşamının izini taşıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı, 7 Mayıs 1842 Haiti kaydı (deprem no. 1840, tsunami no. 726) ve aktardığı kaynaklar (Scherer 1912, Taber 1922, Shepherd ve Lynch 1992)
• The Camden Journal, 22 Haziran 1842: Kaptan Wilbur'un Puerto Plata'dan 20 Mayıs 1842 tarihli mektubu (University of South Carolina dijital gazete arşivi)
• Northern Star (Londra), 18 Haziran 1842, s. 4: "Earthquake in St. Domingo" (Nineteenth-Century Serials Edition)
• University of the West Indies, Eastern Caribbean Archipelago Catastrophe Data Management: "The 1842 Earthquake" ve "1842 May 7, Tsunami"
• ten Brink ve diğ. (2011), Historical perspective on seismic hazard to Hispaniola and the northeast Caribbean region, Journal of Geophysical Research (USGS özet sayfası)
• UNESCO Hükümetlerarası Oşinografi Komisyonu (2013), Earthquake and tsunami hazard in Northern Haiti: historical events and potential sources (IOC/2013/WR/255)
• Vikipedi (İngilizce, Fransızca, İspanyolca): 1842 Cap-Haïtien depremi, Sans-Souci Sarayı, Cap-Haïtien, Jean-Pierre Boyer, Jules Solime Milscent, Démesvar Delorme, Haiti doğal afetleri listesi (başlangıç kaynağı)