2010 Haiti Depremi Goudougoudou Olarak Anıldı

12 Ocak 2010, Salı. Saat 16:53. Haiti'nin başkenti Port-au-Prince'te iş çıkış saatine yaklaşılıyor; sokaklar kalabalık, okullardan çocuklar dönüyor. Otuz saniyeden kısa süren bir sarsıntı, Batı yarımkürenin en yoksul ülkesinin başkentini yerle bir edecek. Haitililer o sesi sonradan "Goudougoudou" diye anacak: çöken binaların çıkardığı ses.

Depremden önce

Haiti, Batı yarımkürenin en yoksul ülkesidir. Port-au-Prince'te ve çevresinde yaklaşık üç milyon insan yaşar. Ülkede bir yapı yönetmeliği yoktur. Binalar sığabildikleri her yere, çoğu zaman yamaçlara, yetersiz temel ve demirle yapılmıştır. Yaklaşık iki milyon Haitili, sahibi olmadıkları topraklarda gecekondularda yaşar.

Ülke, 2008 yazında art arda gelen kasırgalarla yaklaşık 800 kişiyi kaybetmiştir. Haiti'de 2004'ten beri bir BM barış gücü, MINUSTAH, görev yapmaktadır.

Hispaniola adası depremleri bilir: 1751'de ve 1770'te Port-au-Prince depremlerle yıkılmıştır. Ama yaşayan kimse büyük bir deprem görmemiştir.

16:53

Saat 16:53'te, Léogâne kasabası yakınlarında, başkentin yaklaşık 25 kilometre batısında, yerin 13 kilometre altında 7,0 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı 30 saniyeden kısa sürer.

Port-au-Prince'te beyaz kubbeli Ulusal Saray çöker; Cumhurbaşkanı René Préval ve eşi yara almadan kurtulur. Ulusal Meclis binası, Yüksek Mahkeme, Adalet Sarayı, Port-au-Prince Katedrali çöker. Port-au-Prince Başpiskoposu Joseph Serge Miot hayatını kaybeder. Muhalefet lideri Micha Gaillard ölenler arasındadır. Merkez cezaevi yıkılır ve yaklaşık 4 bin mahkûm kaçar.

BM barış gücünün karargâhı olan Christopher Oteli çöker. Misyonun başkanı Hédi Annabi ve çok sayıda BM çalışanı hayatını kaybeder. Léogâne'de binaların yüzde 90'ı yıkılır. Jacmel ağır hasar görür.

Gece

Telefon şebekesi çöker, elektrik kesilir. Havalimanının kontrol kulesi ve liman hasar görür. Yollar enkazla kapanır. Hastanelerin bir kısmı yıkılmıştır; Sınır Tanımayan Doktorlar'ın tesislerinden biri tamamen çöker. Başkentte o gece, BM barış gücüne hizmet veren Arjantin askerî sahra hastanesi dışında çalışan bir hastane neredeyse yoktur.

Sağlam kalan kişiler, yakınlarını ve komşularını elleriyle enkazdan çıkarmaya çalışır. Evleri yıkılan ya da artçılardan korkan yüz binlerce insan sokaklarda, kaldırımlarda, arabalarda, derme çatma barınaklarda yatar.

Cesetler

Port-au-Prince'in morgları hemen dolar. 14 Ocak'a gelindiğinde sokaklarda ve kaldırımlarda bin ceset vardır. Devlet ekipleri binlercesini kamyonlarla toplar. Sıcakta ve nemde cesetler bozulmaya başlar. Belediye Başkanı Jean-Yves Jason, yetkililerin cesetlerle ne yapılacağını saatlerce tartıştığını anlatır.

Başkentin kuzeyindeki Titanyen'de, iş makineleriyle kazılan hendeklerde on binlerce kişi toplu mezarlara gömülür. Vodou rahibi Max Beauvoir, toplu gömülerin ölülerin onuruna ve Haiti kültürüne aykırı olduğunu söyleyerek karşı çıkar.

Yardım

Komşu Dominik Cumhuriyeti, yardım gönderen ilk ülke olur: su, yiyecek, iş makineleri, seyyar sağlık üniteleri, doktorlar ve seyyar mutfaklar sınırı geçer. Port-au-Prince'e ilk ulaşan kurtarma ekibi, 24 saat içinde inen İzlanda ekibidir. Çin, İsrail, Katar, Güney Kore ve daha pek çok ülkeden ekipler gelir. İsrail ordusu sekiz saatte bir sahra hastanesi kurar.

Haiti hükümeti havalimanının kontrolünü ABD'ye devreder. Ama kaos sürer: Sınır Tanımayan Doktorlar'ın sahra hastanesi taşıyan uçağı defalarca geri çevrilir. Örgüt, "Ağrıyı dindirecek morfinimiz kalmadı" diyerek tıbbi malzemeye öncelik verilmesini ister. Hastanelerde çok sayıda ampütasyon yapılır; bazı ekipler kartondan atel yapar, eldivenleri yeniden kullanır.

Cumhurbaşkanı Préval ve bakanlar, havalimanı yakınındaki polis merkezini üs olarak kullanır. Kimin yönettiği konusundaki belirsizlik günlerce sürer.

On beş gün

Kurtarma çalışmaları sürerken yardımın dağıtımındaki gecikmeler öfkeye dönüşür; yer yer yağma ve şiddet olayları yaşanır. 23 Ocak'ta Haiti hükümeti hayatta kalanları arama çalışmalarını resmen sona erdirir.

Ama 27 Ocak'ta, depremden 15 gün sonra, Port-au-Prince'te komşular bir evin enkazından bir ses duyar. Bir Fransız kurtarma ekibi, 16 yaşındaki Darlene Etienne'i enkazdan sağ çıkarır. Darlene'in bir banyodan su bulabildiği, yanında biraz gazoz olduğu anlaşılır. Kurtarıcılar, onun bu felaketten en uzun süre sonra kurtarılan kişi olduğunu düşünür.

Kayıp

Ölü sayısı hiçbir zaman kesin olarak bilinemez. Haiti hükümeti Şubat 2010'da 230 bin, depremin birinci yıl dönümünde 316 binden fazla ölü açıklar. Bağımsız araştırmalar daha düşük tahminler verir; yaygın tahminler 100 bin ile 160 bin arasındadır. BM'den bir yetkili, ölü sayısının hiçbir zaman bilinemeyeceğini söyler. Yaklaşık üç milyon kişi etkilenir. 250 bin konut ve 30 bin işyeri çöker ya da ağır hasar görür. 1.300'den fazla okul yıkılır.

Amerikalılararası Kalkınma Bankası, depremi, ölenlerin ülke nüfusuna oranı bakımından bir ülkenin yaşadığı en yıkıcı olay olarak niteler.

Çadırlar

Altı ay sonra enkazın yüzde 98'i hâlâ kaldırılmamıştır. 1,6 milyon kişi çadırlardan ve plastik örtülerden oluşan kamplarda yaşar. Kampların çoğunda elektrik, akan su ve kanalizasyon yoktur; çadırlar parçalanmaya başlamıştır. Kamplarda özellikle kadınlara ve kız çocuklarına yönelik şiddet artar. Eylül 2010'da bir milyondan fazla insan hâlâ çadırlardadır.

Ekim 2010'da Haiti'de kolera salgını başlar. Salgının büyük olasılıkla BM barış gücü askerleri aracılığıyla ülkeye girdiği sonradan ortaya konur. Salgın, sonraki yıllarda binlerce kişinin ölümüne yol açacaktır.

Yeniden yapılanma

Dünya, Haiti için milyarlarca dolar yardım sözü verir; 22 Ocak'ta yayımlanan "Hope for Haiti Now" yardım programı ertesi güne kadar 58 milyon dolar toplar. Ama yardım kuruluşlarının topladığı paranın yalnızca küçük bir kısmı ilk aylarda harcanabilir. Bir yardım kuruluşu, insani yardımın "felç olmuş" göründüğünü yazar. Hükümet, Port-au-Prince'in merkezini ve yeni bir hükümet merkezini önce yeniden yapmaya karar verir, ama yeniden yapım yıllarca gecikir.

Haitili halk örgütleri, anayasada yazılı barınma hakkının yerine getirilmesini ve kamplardan zorla tahliyelerin durdurulmasını talep eder.

Neyi değiştirdi

Haiti depremi, yoksulluğun, yapı denetiminin yokluğunun ve zayıf devlet kurumlarının bir depremi nasıl ulusal bir felakete dönüştürdüğünü gösterdi. Uluslararası yardımın koordinasyonu, ihtiyaç sahiplerine ulaşma biçimi ve yerel kurumları atlayan yardım modeli, sonraki yıllarda dünya çapında tartışıldı.

Bugün

Ulusal Saray'ın yıkıntıları 2012'de kaldırıldı. Port-au-Prince'in pek çok mahallesi yeniden yapıldı, ama kamplardan çıkan ailelerin bir kısmı şehrin çeperindeki gecekondu bölgelerine yerleşti. Depremin yıl dönümlerinde Haiti'de ölenler anılıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• USGS, M 7.0 – Haiti region, 12 January 2010
• Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF), basın açıklaması, 19 Ocak 2010
• Refugees International, Haiti raporu (Ekim 2010)
• NBC News, "'I never thought she was dead'" (Ocak 2010)
• Vikipedi (İngilizce), 2010 Haiti earthquake (başlangıç kaynağı)