1907 Kingston Depremi: Yanan Başkent ve Geri Çevrilen Yardım

14 Ocak 1907, pazartesi öğleden sonra. Jamaika'nın başkenti Kingston, Britanya'nın Karayipler'deki en büyük kolonisinin limanı. Şehirde bölgesel bir tarım konferansı var, limanda konuklarını getiren bir İngiliz yolcu gemisi demirli. Saat üç buçuğu geçerken yer sarsılıyor; yarım dakika içinde şehrin hemen her binası hasar görüyor, ardından çıkan yangın aşağı mahalleleri yakıyor. Üç gün sonra yardıma gelen Amerikan savaş gemileri ise kolonyal valiyle girdikleri yazışma yüzünden iki ülke arasında bir diplomatik krize dönüşecek.

Depremden önce

Kingston'ın kendisi de bir depremin çocuğudur. 1692'de korsanların ünlü limanı Port Royal depremde ve ardından gelen dev dalgada yıkılınca, kurtulanlar körfezin karşı kıyısına geçer ve yeni şehri kurar. Kingston dik açılı sokaklarla, limana inen ticaret caddeleriyle büyür; 1907'de nüfusu 46 bin ile 48 bin arasında verilir. Harbour Street limanın, King Street şehrin ana caddesidir. Şehirde tuğla ve taş binalar çoğunluktadır.

Ada, Karayip levhası ile Gonâve mikro levhası arasındaki karmaşık bir fay kuşağının üzerindedir. 1907'de Jamaika'da tek bir sismograf vardır; o da bu depremde bozulacaktır.

Vali Sir James Alexander Swettenham'dır. 1868'den beri Seylan, Kıbrıs, Singapur ve Britanya Guyanası'nda görev yapmış, 1904'te Jamaika'ya gelmiştir. Sıkı tasarrufla adanın bütçesini açıktan fazlaya çevirdiği, memurlarını kendisinden korkutacak kadar katı olduğu söylenir.

Ocak ortasında şehir kalabalıktır. Mico binasının konferans salonunda Batı Hint adalarından gelen delegeler bir konferansta toplanmıştır. Elder Dempster şirketinin sahibi Sir Alfred Jones, Port Kingston adlı yolcu gemisiyle aralarında İngiliz milletvekillerinin ve gazeteci-yazar W. Ralph Hall Caine'in de bulunduğu bir konuk grubunu adaya getirmiştir. Gemi geldiğinde iskelede bandolar çalar, vali konukları karşılar.

Pazartesi, 15.30

O gün hava çok sıcaktır; öğleden sonra kuvvetli bir rüzgâr eser. Hall Caine'in anlattığına göre rüzgâr saat üç buçuğa doğru birden kesilir, iki dakika boyunca tek bir yaprak kıpırdamaz. Sonra Mavi Dağlar yönünden gelen bir uğultuyla yer sallanmaya başlar. Yazar tavanın başına döküldüğünü, bahçeye atladığında toprağın hem dönüp hem inip kalktığını, duvarların sahne dekoru gibi sallandığını anlatır.

Bugünkü kayıtlara göre ana sarsıntı yerel saatle 15.30 civarında, Greenwich saatiyle 20.36-20.38 arasında olur. Büyüklüğü 6,2 (Mw) olarak hesaplanır, bazı kaynaklar 6,5 verir. Birkaç küçük öncü sarsıntının ardından ana sarsıntı yaklaşık 35 saniye sürer. Tanıkların bir kısmı her şeyin yirmi saniyede bittiğini söyler; Hall Caine bunun en az iki katı sürdüğü kanısındadır. Merkez üssü kesin bilinmez; o yıl yapılan bir inceleme odağı Palisadoes kıyısının 5 kilometre güneyine koyar.

Mico salonunda John R. Bovell, Barbados'ta yaptığı şeker kamışı denemeleri üzerine bildirisini okurken sesi uğultuda kaybolur. Kapıya doğru bir izdiham başlayacakken Başpiskopos Nuttall herkese yerinde oturmasını söyler; salon düzen içinde boşaltılır ve içeridekilerin hepsi kurtulur. Jamaica Club'ın binası ise tamamen çöker. Bilardo odasındakilerden biri pencereden kaçmayı başarır; Gleaner gazetesinin eski editörü R. W. Bradley ise düşen demir bir kirişin altında kalır.

Kurbanlardan en tanınanı, Yeni Zelanda ve Bombay'ın eski valisi, Kraliyet Posta Gemi Şirketi'nin başkan yardımcısı Sir James Fergusson'dur. 74 yaşındaki Fergusson, Harbour Street köşesindeki bir tütüncüden sokağa fırladığı anda ölür. Şehrin önde gelen tüccarlarından A. McDowell Nathan da berber koltuğundan sokağa koşarken hayatını kaybeder; berber ve koltuğu ise sağlam kalır.

Yanan aşağı şehir

Sarsıntı biter bitmez toz güneşi örter. Enkazın altından yardım ve su isteyen sesler yükselir. Kısa süre sonra aşağı şehirde yangın çıkar; ticaret ve depo mahallelerinin bir bölümünü yok eder. İngilizce Vikipedi, yangınların söndürülmesine üç saat boyunca hiç başlanamadığını yazar; Gleaner'ın 2021'deki derlemesine göre ise ateş bazı sokaklarda dört gün sürer ve depremin ayakta bıraktığını da bitirir.

Kingston Genel Hastanesi'nde saat 15.30'da 202 hasta yatmaktadır. Hall Caine'in aktardığına göre saat beşte bu sayı 700-800'e çıkar. Su borusu kopmuştur, ameliyathanedeki aletler ve uyuşturucu ilaçlar enkazın altındadır. Hastane yine de o gece de çalışmayı sürdürür; gömülen kloroformlar sonradan kazılarak çıkarılır.

Limandaki tek yolcu gemisi Port Kingston bir yüzer hastaneye dönüşür. Güvertede, yan iskelede ve geminin üç ayrı yerinde ameliyat yapılır; çarşaflar sargı bezi olur. Gece bastığında geminin pruvasının oturduğu, yangının iskeleye yaklaştığı anlaşılır. Kazanlardan biri tamirdedir, römorkör gemiyi çekemez. Sonunda yeterli buhar toplanır ve gemi yangından uzaktaki demiryolu iskelesine çekilir. Gemi doktoru Dr. Evans iki gece boyunca ameliyattan ameliyata koşar; uyuşturucu ilaç bitince ameliyatlar onsuz yapılır.

Adanın kuzey kıyısında da deniz hareketlenir. Annotto Bay'de deniz önce 80 metre kadar çekilir, sonra normal seviyenin yaklaşık 2 metre üstünde geri gelip kasabanın alçak kesimlerini basar. Buff Bay ağır hasar görür, Port Maria'da bir asma köprü yıkılır.

Ölüler ve korku

Salı ve çarşamba günleri en büyük sorun ölülerdir. Tropik sıcakta salgın korkusuyla cesetler hızla kaldırılır. Bir kısmı arabalarla şehir dışındaki May Pen mezarlığına götürülür, tanınamayacak durumdakiler mavnalara yüklenip limanın dışında denize bırakılır, bir kısmı da şehrin içinde kurulan büyük ateşlerde yakılır. Binlerce kişi hipodromda, Parade Bahçeleri'nde ve yıkık evlerinin bahçelerinde açıkta yatar.

Hall Caine bu günlerde şehirdeki beyaz azınlığın tedirginliğini de anlatır: tımarhaneden bin hastadan dokuzu kaçmıştır, dükkânlar yağmalanmaktadır, hapishanede mahkûmlar hücrelerine dönmeyi reddetmektedir. Yazarın anlatısı döneminin ırkçı önyargılarıyla doludur ve abartılı söylentileri de içerir; ama düzen kaygısının, gelecek Amerikan askerlerine bakışı nasıl etkilediğini gösterir.

16 Ocak'ta Jamaica Gazette'te valinin bildirisi yayımlanır: Swettenham yakınlarını yitirenlere başsağlığı diler, yangını bastırmaya ve düzeni korumaya yardım edenlere teşekkür eder. Aynı gün Küba'nın Amerikalı geçici valisi Charles Magoon'a bir telgraf çeker ve masrafı koloniye ait olmak üzere sargı bezi ve pamuk ister. Magoon telgrafı Guantanamo'daki Amerikan Atlantik filosuna iletir.

Amerikan gemileri limanda

Filonun komutanı Amiral Robley Evans, Tuğamiral Charles H. Davis komutasında bir müfrezeyi hemen yola çıkarır. Çarşamba gecesi yarısına doğru limanın girişinde bir projektör ışığı belirir: Amerikan muhribi Whipple gelmiştir. Subayları valiyi hemen görmek ister ama vali şehrin birkaç mil dışındaki evindedir; gece ancak Kingston polis şefiyle görüşebilirler.

17 Ocak sabahı saat 8 ile 9 arasında Missouri ve Indiana savaş gemileri bayrakları yarıya indirilmiş hâlde limana girer. Gemilerden hemen asker ve sağlık malzemesi indirilir. Denizciler yıkılmak üzere olan duvarları çeker, Denizciler Yurdu'nun enkazından dört ceset çıkarır, yağmacıları yakalar; Amerikan doktorları Winchester Park'ta bir sahra hastanesi açar. Kargaşa çıkan hapishaneye Teğmen Sticht komutasında 73 kişilik silahlı bir birlik çıkarılır ve mahkûmlar hücrelerine döner.

Gerginlik ilk gün başlar. Amerikan gemileri valinin istemediği bir selam atışı yapar. Davis o akşam valiye yazdığı mektupta emirlerin yanlış iletildiği için özür diler. Ertesi sabah yeniden çalışma ekipleri çıkaracağını, bunu ancak vali açıkça istemezse yapmayacağını bildirir ve mektubunu "ortak insanlık davası" sözüyle bağlar. Bir kuyumcudan çalınmış bir kasayı hırsızlardan geri aldıklarını yazar ve buradan şehrin polis korumasının yetersiz olduğu sonucunu çıkarır.

Vali sekiz Amerikan cerrahının yardımını kabul etmez. Hall Caine'in o gün gazetelere çektiği ve New York Times'ta yayımlanan telgrafa göre bu sırada hastanede, ancak yarısını alabilecek bir binada 400-500 hasta vardır. Davis aynı gece gemisinde Hall Caine'e, yardım teklifinin reddedilmesinden kendisinin ve subaylarının derinden incindiğini söyler.

"Artık bir insanlık meselesi değil"

18 Ocak'ta Swettenham'ın yanıtı gelir. Vali teşekkür eder, ama Amerikan amiralinden karaya çıkardığı bütün ekipleri gemilere geri almasını ister. Konsolosluğu korumak için bir nöbet bırakılabileceğini, ancak bu kişilerin ateşli silah taşımamasını şart koşar. Denizcilerin bir tüccarın dükkânını bedavaya temizlediğini, bu gidişle bütün mülk sahiplerinin donanmanın emeğinden yararlanmak isteyeceğini yazar.

Mektubun en çok alıntılanan cümlesi şudur: "Artık bir insanlık meselesi yok; bütün ölüler günler önce öldü." Vali, ölüleri gömme işini bir kolaylık meselesi olarak görür. Polis gözetimi hakkındaki sözlere ise alaycı bir benzetmeyle karşılık verir: kısa süre önce New York'ta bir milyonerin evinin, sahibi yazın şehir dışındayken soyulduğunu hatırlatır ve bunun bir İngiliz amiralinin New York polisine yardım için silahlı asker çıkarmasını haklı göstermeyeceğini yazar.

Aynı gün vali hapishanede özel bir mahkeme kurar. İsyanın elebaşı sayılan beş mahkûma onar kırbaç cezası verilir; Hall Caine'e göre vali, mahkûmları cezanın uygulanacağı yere götürmek için yine Amerikan denizcilerini görevlendirir.

Davis ile vali aynı sabah Headquarters House'ta görüşmüştür; mektup bu görüşmeden sonra gelir ve amiral gemilerini geri çekme kararı alır. 19 Ocak'ta Kingston Belediye Başkanı C. W. Tait yaralı olduğu için toplantıya gidemez; belediye meclisi onun yatağının başında toplanır ve amirale bir mektup yazar. Mektupta, yaşananlardan derin üzüntü duyulduğu, halkın bu davranışa katılmadığı söylenir ve amiralden "bir adamın davranışı" yüzünden hastaları yardımsız bırakmaması istenir. Davis'in yanıtı ölçülüdür: Yalnızca ilk acil yardım için geldiğini, işini bitirdiğini, yabancı bir subay olarak adanın en yüksek yetkilisinin isteğine uymak zorunda olduğunu yazar. Winchester Park'taki hastaneyi Amerikalı Cizvit rahiplere bırakır. Missouri ve Indiana aynı gün limandan ayrılır. Tait yaralarından kurtulamaz ve kısa süre sonra ölür.

Londra'dan gelen telgraf

Valinin mektubu 22 Ocak'ta Jamaica Daily Telegraph'ta yayımlanır, oradan İngiliz ve Amerikan gazetelerine geçer. Aynı gün Sömürgeler Bakanı Lord Elgin valiye telgraf çeker: Mektup gerçekten ona aitse, üslubunun "son derece uygunsuz" olduğunu, dost bir ülkenin merhamet görevindeki subayına yakışmadığını yazar ve mektubun derhâl, kayıtsız şartsız geri çekilmesini ister.

24 Ocak sabahı Londra'ya Swettenham'ın iki telgrafı ulaşır. Birincisinde mektubunu bütünüyle geri çektiğini ve onu yazdığı için üzüntü duyduğunu amirale iletilmek üzere bildirir. İkincisinde yaşı gerekçesiyle emekliye ayrılmak ve hemen görevden alınmak için izin ister. İstifayı Londra'da Winston Churchill duyurur.

Washington'da Başkan Theodore Roosevelt olayı büyütmemeye çalışır. Londra'daki Amerikan diplomatı John R. Carter, 25 Ocak'ta Roosevelt'e İngiliz kamuoyunun tepkisinin şaşkınlık, öfke ve utanç olduğunu yazar. Roosevelt de dostlarına yazdığı mektuplarda olayı küçümser. Jamaika'da ise valiyi savunanlar da vardır: St. Ann bölgesinden bir dilekçe, onu "Kraliyet'in haklarını" korumakla övür.

Swettenham mart ayında görevden ayrılır. 3 Mayıs 1907'de yerine Sydney Olivier atanır. Swettenham veda bildirisinde felaketzedelerin sabrını ve yıkık binalarını onarmaya başlayanların çalışkanlığını över. Nisan ayında Roosevelt, Amerikan donanmasının dağıttığı malzemelerin bedelinin Jamaika hükümetinden istenmemesini onaylar.

Kayıp

Ölü sayısı için verilen en yaygın rakam yaklaşık 1.000'dir. NOAA kataloğu da bu sayıyı verir ve bir o kadar yaralı olduğunu, yaralıların birçoğunun sonradan öldüğünü ekler. 1911 Britannica ansiklopedisi kaybın tahminlere göre değiştiğini, ama büyük olasılıkla bini aştığını yazar. Gleaner'ın 2021'deki derlemesi ise 800'den fazla ölüden söz eder. Bodrum katlarda yanan, denize bırakılan ve hiç tanınmayan cesetler yüzünden kesin sayı hiçbir zaman bilinmeyecektir.

Evsiz kalanların sayısında fark daha da büyüktür: Gleaner 9 bin, NOAA 90 bin kişi yazar. Aradaki on katlık fark, iki rakamdan birinin hatalı olduğunu düşündürür. Maddi zarar dönemin parasıyla 2 milyon sterlin, yaklaşık 30 milyon dolar olarak hesaplanır. Kingston'daki binaların yüzde 85'i sarsıntıyla yıkılır, ayakta kalanların hepsi hasar görür.

Neyi değiştirdi

Kingston'ın merkezi yeniden kurulurken şehre bir bina yüksekliği sınırı konur: Merkezde 60 feet'i (yaklaşık 18 metre) aşan yapıya izin verilmez, yeni binalar betonarme yapılır. Vali Olivier, devlet dairelerinin ve mahkemelerin taşındığı Kamu Binaları'nı yaptırır. King Street'teki tarihi kilise yeniden inşa edilir. Hall Caine bile kitabında adanın bundan böyle İngiltere'deki gibi ağır tuğla konaklar yerine tek ya da iki katlı, esnek yapılara yönelmesi gerektiğini yazar.

Deprem, kolonyal yönetimin bir afette dış yardımı nasıl gördüğünü de açığa çıkarır. Vali için mesele egemenlik ve otoritedir; Amerikan denizcileri için ise enkaz altındaki insanlardır. Bu çatışma kısa sürede bir valinin kariyerine mal olur ve İngiliz-Amerikan ilişkilerinde "Swettenham olayı" diye anılan bir sınava dönüşür. Tarihçi William N. Tilchin, olayı Roosevelt döneminde iki donanma arasındaki güç dengesinin değiştiğinin işaretlerinden biri olarak inceler.

Felaket bitmez: Hall Caine'e göre beklenen salgın gelmez, ama ada sonraki aylarda yaşayanların hatırladığı en ağır kuraklığı yaşar.

Bugün

Kingston bugün Jamaika'nın başkenti ve en kalabalık şehri. Valinin 1907'deki karargâhı olarak mektuplarda adı geçen Headquarters House, öbür adıyla Hibbert House, bugün Jamaika Ulusal Miras Vakfı'nın merkezi. Aşağı şehirdeki üç katlı betonarme binalar 1907 sonrasında konan kurala göre yükseldi; King Street bu kuralın ilk delindiği yer oldu. Şehir sık sık sarsılmaya devam ediyor; 1692 ile 1907'yi yaşamış bir yer olarak yeni bir büyük depremin ihtimalini bilerek yaşıyor.

Kaynaklar

• W. Ralph Hall Caine, The Cruise of the Port Kingston (Londra, 1908): görgü tanığı anlatımı; Davis-Swettenham mektupları, Tait'in mektubu ve Parlamento Beyaz Kitabı'ndan alıntılar
• Jamaica Gazette, 16 Ocak ve 3 Mayıs 1907 (Hall Caine'in kitabında aktarıldığı biçimiyle)
• Theodore Roosevelt Center, Library of Congress belgeleri: Davis'in Swettenham'a mektupları (17 Ocak 1907), Swettenham'ın telgrafı (18 Ocak 1907), Davis'in Bahriye Bakanı Metcalf'a raporu (21 Ocak 1907), John R. Carter'ın Roosevelt'e mektubu (25 Ocak 1907)
• Encyclopaedia Britannica (1911), "Jamaica" maddesi
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2801
• The Gleaner, "Flashback: 1907 Great Earthquake" (17 Ocak 2016) ve "Grim picture of a destroyed city" (18 Şubat 2021)
• William N. Tilchin, The U.S. Navy, the Royal Navy, and Anglo-American relations during the Presidency of Theodore Roosevelt (özet)
• Vikipedi (İngilizce): 1907 Kingston earthquake, Alexander Swettenham, Sir James Fergusson, Kingston, Sydney Olivier (başlangıç kaynağı)