1458 Erzincan Depremi: Kataloglardaki 32 Bin Ölünün İzinde

1450'lerin sonu. Fırat'ın yukarı kolu Karasu'nun suladığı Erzincan Ovası, iki Türkmen konfederasyonunun, Akkoyunlular ile Karakoyunluların arasında el değiştiriyor. Bir gün yer sarsılıyor ve şehir baştanbaşa yıkılıyor. Bu depremin bilinen bir saati, adı geçen bir tanığı ya da yıkılan tek bir binanın adı yok. Uluslararası kataloglarda 32 bin ölüyle yer alıyor. Tarihi ve ölü sayısı ise kaynaktan kaynağa değişiyor.

Depremden önce

Erzincan, Fırat'ın Karasu kolunun yukarı havzasında, kendi adını taşıyan ovanın ortasında kurulmuştur. 13. yüzyılın sonunda buradan geçen Marco Polo, halkın Ermeni olduğunu, şehrin bir başpiskoposluk merkezi olduğunu ve Erzincan'ı şehirlerin en soylusu saydığını yazar.

Erzincan'ın deprem geçmişi de uzundur. Şehir, bugün Kuzey Anadolu Fayı olarak bilinen büyük kırığın üzerinde, faylarla sınırlanmış bir çöküntü havzasında yer alır. 1254'te bölgeden geçen Flaman keşiş Rubruklu Wilhelm, bir depremin şehirde 10 binden fazla kişiyi öldürdüğünü kaydeder. 17. yüzyılda Erzincanlı Ermeni tarihçi Amiras, memleketini vuran depremlerin bir listesini çıkarır. Bu listede 1045'ten başlayarak 1166, 1168, 1254, 1268, 1287, 1290, 1356 ve 1374 gibi yıllar sıralanır. Sismologlar bu listeyi, Ermeni kaynaklarından deprem bilgisi toplamaya yönelik bilinen en eski girişim sayar.

Yani 15. yüzyılın ortasında Erzincan, depremin ne olduğunu bilen bir şehirdir. Ama evler, surlar ve kiliseler yine aynı ovada, aynı yöntemlerle yeniden yapılmıştır.

Akkoyunlu ile Karakoyunlu arasında

15. yüzyılın ilk yarısında Erzincan defalarca el değiştirir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre şehir 1410'da Karakoyunlu Kara Yusuf'un yönetimine girer, 1422'de Akkoyunlu beyi Kara Yülük Osman tarafından alınır. Ardından iki Türkmen konfederasyonu arasında çekişme yeniden başlar.

Akkoyunlularda bu sırada genç bir bey öne çıkar: Uzun Hasan. Eylül 1452'de kardeşi Cihangir'in elindeki Amid'i (Diyarbakır) kan dökmeden ele geçirir. Mayıs 1457'de Dicle kıyısında Cihangir'i ve onun Karakoyunlu müttefiklerini yener, Akkoyunluların tartışmasız hükümdarı olur. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre aynı yıl Erzincan'ı da yeniden Akkoyunlu topraklarına katar.

Uzun Hasan batıya, Karadeniz kıyısındaki Trabzon İmparatorluğu'na da yakınlaşır. İmparator IV. Ioannes'in kızı Theodora ile, bilinen adıyla Despina Hatun ile evlenir. Tarihçi John Woods'un aktardığı kanıtlar bu evliliği 1457 ile 1459 arasına, büyük olasılıkla 1458'e yerleştirir.

Bölgedeki Hristiyan halk için bu yıllar korku yıllarıdır. 1457'de Van Gölü yöresinde bir manastırda kitap kopyalayan Ermeni yazıcı Lazar, kitabının sonuna Hasan Bey'in "Ermenistan ülkemizi dehşet içinde tuttuğunu" not eder. Aynı yazmaya katkı veren bir başka yazıcı, Muş Ovası'ndan Hristiyanların esir götürüldüğünü yazar. Deprem böyle bir dönemin içine düşer.

Yıkılan şehir

Depremin kendisine ait elimizdeki bilgi çok azdır. Hangi mevsimde, günün hangi saatinde olduğunu, kaç sarsıntı hissedildiğini anlatan çağdaş bir tanıklık bugüne ulaşmamıştır. Yıkılan bir caminin, bir kilisenin ya da bir hanın adı da kaynaklarda geçmez.

Bilinen şudur: Bir deprem Erzincan'ı baştanbaşa yıkar ve binlerce insan enkazın altında kalır. Kataloglar depremi Erzincan ile Erzurum arasında bir yere yerleştirir. 1967'de İstanbul Teknik Üniversitesi'nde Kâzım Ergin, Uğur Güçlü ve Zeki Uz'un hazırladığı Türkiye deprem kataloğu, 1458 depremine X şiddetini, yani çok yıkıcı bir deprem değerini verir. Etkilenen yer olarak "Erzincan, Erzurum" yazar. Bu değerler kırılan fay hakkında doğrudan ölçüm değildir; yüzyıllar sonra yazılı kayıtlardan çıkarılmış tahminlerdir.

Erzincan'ın ağır yıkım gören bütün depremlerinde olduğu gibi, hasar bilgisi neredeyse yalnızca şehir merkezinden gelir. Kandilli Rasathanesi ve İtalya'nın jeofizik enstitüsünden araştırmacıların 2014'te yayımladığı bir çalışma da bunu vurgular: Erzincan depremlerinde hasar verisi çoğunlukla yalnız şehirden bildirilir, çevredeki köyler hakkında bilgi yok denecek kadar azdır.

Kemah'taki yazıcının notu

Depreme dair bulunabilen en yakın tarihli kayıtlardan biri, bir Ermeni yazmasının sonuna düşülmüş birkaç satırdır. 14 Haziran 1464 Perşembe günü, Erzincan'ın batısındaki Kemah yöresinde, Ermenilerin Daranağı dediği bölgedeki Awak' Manastırı'nda Step'anos adlı bir yazıcı, Dionysios Areopagites'in eserlerini kopyalamayı bitirir. Kitabın sonuna, kendi zamanında yaşanan felaketleri sıralayan bir not ekler.

Step'anos önce İstanbul'un alınışını, ardından aşağı yukarı on yıl sonra Trabzon'un düşüşünü anlatır. Kendi bölgesinden insanların esir götürüldüğünü yazar. Sonra deprem gelir: Korkunç bir sarsıntının Erzincan şehrini baştanbaşa yıktığını, 12 bin kadın ve erkeğin toprağın altında kaldığını not eder. Bütün bu felaketlerin günahlar yüzünden geldiğini, notu okuyanlara bir öğüt olarak yazdığını ekler.

Bu not, Avedis K. Sanjian'ın 1969'da Harvard'da yayımladığı Ermeni yazma notları derlemesinde İngilizceye çevrilmiştir. Değeri, depremden sonraki yıllarda, Erzincan'a komşu bir bölgede yaşayan biri tarafından yazılmış olmasıdır. Ama bir eksiği vardır: Step'anos olayları yıl vermeden, "on yıl önce", "beş yıl sonra" gibi ifadelerle sıralar ve bu ifadelerin neye göre sayıldığı açık değildir. Bu yüzden depremin yılını bu kayıttan kesin olarak çıkarmak mümkün olmaz. Kesin olan, depremin 1464'ten önce olduğudur.

Hangi yıl?

Depremin adındaki 1458 yılı da tartışmalıdır. Kaynaklar dört ayrı tarih verir.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) önemli depremler veri tabanında aynı bölge için iki kayıt vardır. Birincisi 29 Kasım 1456 tarihli bir Erzincan depremidir; dayanağı, deprem tarihçisi Nicholas Ambraseys'in 1961'de bir 15. yüzyıl Arapça yazmasından derlediği verilerdir. İkincisi yalnızca yılı verilen 1458 Erzincan-Erzurum depremidir ve 32 bin ölü yazar. Veri tabanı bu ikinci kaydı "mükerrer olabilir" diye işaretlemiştir.

Gürcü ve Ermeni kaynaklarını tarayan Darejan Kldiashvili ve Maia Diasamidze'nin çalışması ise depremi 23 Nisan 1457'ye koyar ve ölü sayısını "12 bin / 32 bin" diye iki rakamla verir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Erzincan maddesi de şehrin uğradığı depremler arasında 1458'i değil 1457'yi sayar.

1458 tarihi daha çok 17. ve 19. yüzyıl derlemelerinden gelir. Amiras'ın listesinde 1458 vardır. 19. yüzyılda Doğu Anadolu üzerine yazan Alman jeolog Hermann Abich'in Erzincan listesinde de 1458 yer alır. 1967 tarihli Ergin, Güçlü ve Uz kataloğu 1458 kaydı için kaynak olarak Nuriye Pınar ile Ervin Lahn'ın 1952'de yayımladığı Türkiye Depremleri İzahlı Kataloğu'nu gösterir. TÜBİTAK'ın 1981'de yayımladığı Soysal ve arkadaşlarının tarihsel deprem kataloğu bu çalışmaların devamıdır; bu yazı için o kataloğun 1458 kaydına ulaşılamadı.

Aradaki bir-iki yıllık fark şaşırtıcı değildir. Ermeni takvimi, hicri takvim ve miladi takvim arasındaki çevirilerde, yıl başlarının farklı aylara denk gelmesiyle bu tür kaymalar ortaya çıkabilir. Bu yazıda depremi kataloglardaki yaygın adıyla 1458 Erzincan depremi olarak anıyoruz; ama kesin yıl bilinmiyor.

32 bin ölü nereden geliyor?

NOAA'nın 32 bin rakamı için gösterdiği iki kaynak, 1967 tarihli Ergin, Güçlü ve Uz kataloğu ile Alman sigorta şirketi Münih Re'nin 1998 tarihli doğal afet dünya haritasıdır. Ergin kataloğunun 1458 satırında ise koordinat, şiddet ve etkilenen yer vardır, ölü sayısı yoktur. Rakamın kataloğa hangi yoldan girdiği bu iki kaynaktan anlaşılmıyor.

Elimizdeki en yakın tarihli tanıklık, Kemah'taki yazıcının 12 bin rakamıdır. 32 bin, bunun neredeyse üç katıdır. Kldiashvili ve Diasamidze'nin listesinde iki rakam yan yana durur.

Bir başka ipucu, 24 yıl sonraki depremdedir. 1482'de Erzincan bir kez daha yıkılır. Ermeni yazma notlarına göre şehir ve çevresindeki yirmi köy yerle bir olur. Oltu'da 1483'te yazılan bir not ölü sayısını 30 bin verir; Toros Muşetsi adlı bir yazıcı 10 bin der; başka yazarlar 20 bin yazar. Kldiashvili ve Diasamidze'nin derlemesinde 1482 için 18 bin, 30 bin ve 32 bin rakamları geçer. Yani 32 bin rakamı iki ayrı depremin kaydında da görünür. Ergin kataloğu da 1458 ve 1482 depremlerine aynı koordinatı ve aynı X şiddetini verir. Bu benzerlikler, iki depremin bilgilerinin kataloglar arasında birbirine karışmış olabileceğini düşündürür. Ama bunu kesin olarak gösteren bir çalışmaya ulaşamadık.

Bir de tesadüf var: 1939 Erzincan depreminde ölenlerin sayısı da yaklaşık 32 bin 900'dür. 1458 için verilen rakamla 1939'un rakamının bu kadar yakın olması, eski rakamlara temkinle bakmak için bir neden daha.

15. yüzyıl Erzincan'ının nüfusunu gösteren güvenilir bir sayım bulunmuyor. Bu yüzden 12 bin ile 32 bin arasında hangisinin doğruya daha yakın olduğu da bugün söylenemiyor. Söylenebilecek olan, ölü sayısının binlerle ifade edildiği ve şehrin büyük ölçüde yıkıldığıdır.

Neyi değiştirdi

Depremin şehrin siyasi kaderine doğrudan bir etkisi kaynaklarda görünmez. Erzincan Akkoyunlu yönetiminde kalır. Uzun Hasan'ın gücü sonraki yıllarda büyür; 1461'de Fatih Sultan Mehmed Trabzon'u aldığında bunu engelleyemez. Şehir 1482'de yeniden yıkılır, 16. yüzyılın başında Safevilerin, 1514'te Çaldıran Seferi'yle Osmanlıların eline geçer.

1458 depreminin asıl bıraktığı iz, bilim tarihindedir. 27 Aralık 1939'daki büyük depremden bir hafta sonra, Ankara'da çalışan Alman jeolog Wilhelm Salomon-Calvi, MTA Enstitüsü'nün dergisine bir yazı yazar. Abich'in listesine dayanarak Erzincan'ın son bin yılda "lâakal 16 kere" yıkıldığını hatırlatır ve 1458'i bu yıkımlar arasında sayar. Listenin "şüphesiz pek eksik" olduğunu da ekler, çünkü yalnız en şiddetli depremler kaydedilmiştir. Salomon-Calvi'ye göre sonuç açıktır: Depremler bitmeyecek, binlerce yıl tekrar edecektir; kayıpları azaltmanın yolu binaları daha iyi yapmak ve şehirleri daha güvenli zeminlere kurmaktır.

Yani 500 yıl önceki bir yıkım, 1939'da Erzincan'ın neden yeniden kurulması gerektiğini anlatan argümanın bir parçası olur.

Bugün

1939 depreminden sonra eski Erzincan terk edildi; yeni şehir biraz kuzeyde kuruldu. 13 Mart 1992'de yeni şehir de büyük bir depremle sarsıldı. 1458'de yıkılan şehrin sokaklarını, evlerini anlatan bir kayıt yok.

1458 depremi bugün kataloglarda bir satırdan ibaret: bir yıl, bir koordinat, bir şiddet değeri ve bir ölü sayısı. O satırın arkasında ise Kemah'taki bir manastırda birkaç satır not düşen bir yazıcı, yüzyıllar sonra eski listeleri birbirine aktaran katalogcular ve birbirini tutmayan rakamlar var. Erzincan Ovası, aynı fayın üzerinde, bir sonraki depreme göre yapılmış binalarıyla duruyor.

Kaynaklar

• Sanjian, A. K. (1969). Colophons of Armenian Manuscripts, 1301-1480: A Source for Middle Eastern History. Harvard University Press. (1457 ve 1464 tarihli yazma notları; Xaçikyan, XV. Dar, II)
• Kldiashvili, D. ve Diasamidze, M. Earthquakes in the Region of East Anatolia According to the Georgian and Armenian Sources from the Late Antiquity up to the 19th Century.
• Karakhanian, A. ve Abgaryan, Y. (2004). Evidence of historical seismicity and volcanism in the Armenian Highland (from Armenian and other sources). Annals of Geophysics, 47(2/3).
• Ergin, K., Güçlü, U. ve Uz, Z. (1967). A Catalogue of Earthquakes for Turkey and Surrounding Area (11 A.D. to 1964 A.D.). İstanbul Teknik Üniversitesi.
• Pınar, N. ve Lahn, E. (1952). Türkiye Depremleri İzahlı Kataloğu (Ergin vd. 1967 üzerinden).
• Soysal, H., Sipahioğlu, S., Kolçak, D. ve Altınok, Y. (1981). Türkiye ve Çevresinin Tarihsel Deprem Kataloğu. TÜBİTAK. (Künye; 1458 kaydı görülemedi)
• Salomon-Calvi, W. (1940). Erzincan Yer Sarsıntıları. MTA Mecmuası.
• Şeşetyan, K., Demircioğlu, M., Rovida, A. ve Albini, P. (2014). Seismic histories of Antioch and Erzincan (Anatolia) compared with regional tectonics. EGU Genel Kurulu bildirisi.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (1456 ve 1458 Erzincan kayıtları; Ambraseys 1961 ve Münih Re 1998 kaynak gösterimleri)
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Erzincan" ve "Uzun Hasan" maddeleri
• Vikipedi (İngilizce), Uzun Hasan, Erzincan ve 1939 Erzincan earthquake maddeleri (başlangıç kaynağı)