1992 Kahire Depreminde Ölüm Binası 82 Saat Sonra Konuştu

12 Ekim 1992, Pazartesi. Saat 15:09. Kahire'de öğleden sonra; okullarda dersler sürüyor, evlerde öğle yemeği yeni bitmiş. Bir dakikaya yakın süren bir sarsıntı, eski mahallelerin taş ve kerpiç evlerini, bir de Heliopolis'te on dört katlı bir apartmanı yıkıyor. Mısır gazeteleri o günü "Kara Pazartesi" diye anacak.

Depremden önce

1992'de Kahire, Afrika'nın ve Arap dünyasının en kalabalık şehridir. Tarihî Kahire'nin dar sokaklarında, Eski Kahire'de ve Bulak'ta yüzyıllık taş ve kerpiç evler, camiler ve hanlar sık sık bakımsızdır. Şehrin yeni semtlerinde ise apartmanlara çoğu zaman izinsiz katlar eklenmiştir.

Mısır'ın son büyük yıkıcı depremi 1847'dedir. Halk ve yöneticiler için deprem uzak bir ihtimal gibi görünür.

Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek o gün Çin'de resmî ziyarettedir. Kahire'de Başbakan Atıf Sıdki başkanlığında Bakanlar Kurulu toplantısı yapılmaktadır; gündemde Yukarı Mısır'daki şiddet olayları vardır.

15:09

Saat 15:09'da, Kahire'nin 35 kilometre güneyinde, Dahşur yakınlarındaki çölde 5,8 büyüklüğünde deprem olur. Büyüklüğü orta düzeydedir ama kaynak yerin yaklaşık 22 kilometre altındadır ve sarsıntı milyonlarca insanın yaşadığı bir bölgeye yayılır. İskenderiye'de, Port Said'de, güneyde Asyut'ta ve İsrail'in güneyinde de hissedilir.

Bakanlar Kurulu üyeleri toplantıyı bırakıp binanın avlusuna koşar ve olanları İçişleri Bakanlığı'nın telsizlerinden izlemeye çalışır. Şehirde insanlar evlerinden, işyerlerinden sokaklara kaçar. Gazetelerin anlattığına göre bazıları evden çıkarken giyinmeye fırsat bulamaz; Kahire Havalimanı'nda yolcular salonlardan dışarı koşar, tren garında çatıdaki demirlerin çıkardığı sesler paniğe yol açar.

Okullarda öğrenciler merdivenlere, kapılara yığılır. Can kayıplarının ve yaralanmaların önemli bir kısmı yıkıntılardan değil, bu panikteki izdihamlardan gelir.

İlk saatler

En büyük yıkım, deprem merkezine yakın Giza köylerindedir. Ayyat ilçesinde üç köy neredeyse tamamen yerle bir olur. Feyyum'un kuzeydoğusundaki köylerde de binlerce ev ağır hasar görür. Kahire'de Tarihî Kahire, Eski Kahire ve Bulak'ta eski evler çöker, balkonların ve çatı korkuluklarının parçaları sokaklara düşer.

Kahire'deki 560 tarihî eserden 212'si hasar görür. Giza'daki Büyük Piramit'ten büyük bir taş blok düşer.

Ölüm binası

Depremin en ağır tek yıkımı, Kahire'nin yeni semti Heliopolis'te, Hicaz Caddesi'nde, Heliopolis Hastanesi'nin karşısındadır. On dört katlı betonarme bir apartman, katları üst üste binerek çöker. Al-Ahram gazetesi binaya "ölüm binası" adını verir; gazeteye göre binanın sakinlerinden yalnızca birkaçı kurtulur. Kaynaklara göre burada 60 ile 79 arasında kişi hayatını kaybeder.

Sonra yapılan incelemelerde, binaya izinsiz katlar eklendiği, zemin katın ise çamaşırhane gibi kullanımlar için açılarak taşıyıcı sistemin zayıflatıldığı ortaya çıkar.

Kurtarma ekipleri ve askerler günlerce enkazda çalışır. Mısır'ın elinde sesleri ve hareketi algılayan modern cihazlar yoktur; çalışma kepçelerle, kürekle ve elle yürür. İsviçre, Fransa, İngiltere ve ABD ekipman ve uzman gönderir.

82 saat

Dördüncü güne gelindiğinde, ölüm binasının enkazından yalnızca cesetler çıkarılmaktadır. Sonra enkazın içinden bir ses gelir. Al-Akhbar gazetesinin yazdığına göre, sesi ilk duyan bir polis askeri "Kurtarın beni" diye seslenen bu sesi önce bir hayalet sanır.

Kepçeler durur. Kurtarıcılar sesin geldiği yeri bulur ve enkazdan bilinci açık, bitkin bir adam çıkarır: Aktham Süleyman. Bazı gazeteler adını Aktham Seyyid İsmail olarak yazar. 82 saattir enkazın altındadır; ayakları kırıktır. Yanında annesi, eşi ve küçük kızı Semira'nın cansız bedenleri vardır.

Aktham, hastaneden Mısır televizyonuna verdiği röportajda deprem anını anlatır: Yemek masasında ailecek öğle yemeğini bitirmek üzeredirler; kızı bir şişe gazoz istemiştir, Aktham onu almak için kalkacakken büyük bir çatırtı duyarlar. Masanın altına girerler ve kendilerini, derin bir kuyuya düşer gibi aşağı giderken bulurlar.

Enkazın altında önce annesi, sonra kızı, sonra eşi hayatını kaybeder. Kızı son ana kadar ondan gazoz ister. Aktham, enkazın altında geçen saatleri "Kendimi bir mezarda gibi hissettim" diye anlatır; zifiri karanlıkta yalnızca yaralıların inlemesini ve ölülerin sessizliğini duyduğunu söyler.

Devletin yanıtı

Mübarek, Al-Ahram'ın ertesi günkü manşetine göre haberi alır almaz Çin ziyaretini yarıda keser ve Kahire'ye döner. Başbakan Atıf Sıdki başkanlığında bir kriz komitesi kurulur, okullar tatil edilir.

Hükümet, ölenlerin ailelerine ve yaralılara para yardımı, evi yıkılanlara devlet konutlarında daire verileceğini açıklar. Ordu, 1.600 aileyi barındıracak çadırlar kurar. 15 Ekim'de Mübarek ve eşi, Şubra el-Hayme ve Kalyub'da yaralıları ziyaret eder. Mübarek, birkaç gün sonra düzenlediği uluslararası basın toplantısında ölü sayısının 500'ü aştığını, zararın 1 milyar Mısır lirasını geçtiğini ve dış yardımların kaybı karşılamayacağını söyler. Binaların çökmesinin denetimsizlikten kaynaklandığı yönündeki eleştirileri ise reddeder.

Okul binaları için ayrı bir bütçe ayrılır. Sonraki haberler, depremde yeni okul binalarının yıkılırken eski okulların ayakta kaldığını ortaya koyar.

Camiler ve çadırlar

Devletin yardımı ağır işler. Pek çok mahallede ilk yardımı camiler ve İslami dernekler örgütler: evsizlere camilerde yer açılır, yemek dağıtılır, çadırlar kurulur. Batı basını, hükümetin yavaşlığının bu örgütlerin halk arasındaki itibarını artırdığını yazar. Deprem, Mısır'da siyasi bir tartışmaya da dönüşür.

Evi yıkılan ya da kullanılamaz hâle gelen aileler, konut sırası gelene kadar çadırlarda ya da akrabalarının yanında bekler.

Yeniden yapılanma

Hükümet, Kahire'nin dışındaki yeni şehirlerde ve semtlerde depremzedeler için binlerce daire tahsis eder. Gazeteler, eski mahallelerden gelen ailelerin Selam Şehri ve Nahda'daki yeni konutlara taşınmasını izler. Ailelerin bir kısmı ilk kez balkonlu, sağlam bir eve kavuşur; ama yeni evler, yıllarca yaşadıkları eski mahallelerden uzaktadır.

Toplamda depremden 16 vilayette 129 binden fazla bina etkilenir; 12 binden fazlası çöker ya da yıkılması gerekir. Yarım milyondan fazla insan evsiz kalır. Kaynaklara göre depremde 545 ile 561 arasında kişi ölür, 12 binden fazla kişi yaralanır.

Hasar gören camilerin, kiliselerin ve tarihî yapıların onarımı yıllar sürer.

Neyi değiştirdi

Kahire depremi, orta büyüklükte bir depremin bile kalabalık, bakımsız ve kaçak yapılaşmayla büyümüş bir şehirde nasıl bir felakete dönüşebileceğini gösterdi. Deprem sonrasında binalar için yeni deprem şartnameleri yayımlandı ve kaçak yapılara karşı denetim gündeme geldi. Mübarek, Helvan'daki deprem gözlemevinin ABD ve Japonya'nın desteğiyle yenileneceğini açıkladı.

Bugün

Her 12 Ekim'de Mısır basını 1992 depremini ve Aktham Süleyman'ın 82 saatini hatırlatır. Kahire'de ne zaman bir sarsıntı hissedilse, insanlar o öğleden sonrayı anar.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Thenhaus, P.C.; Çelebi, M.; Sharp, R.V. (1993). The October 12, 1992, Dahshur, Egypt, Earthquake. USGS Earthquakes & Volcanoes, 24(1).
• Sykora, D. ve diğ. (1993). NCEER-93-0016: Reconnaissance of Damage to Historic Monuments in Cairo, Egypt Following the October 12, 1992 Dahshur Earthquake.
• Shawkat, Y.; Elmazzahi, D. (2023). Mapping the Fallout of the 1992 Dahshur (Egypt) Earthquake. Marsad Al-Omran.
• El Watan, "Zilzal 92 gazetelerde 10 gün" (12 Ekim 2017), Al-Ahram ve Al-Akhbar'ın 1992 sayılarından derleme
• Akhbar El Yom, Aktham Süleyman'ın kurtuluşu üzerine yazı (12 Ekim 2021)
• Los Angeles Times, "Muslim Groups Take Lead in Cairo Quake Relief" (1992)
• Vikipedi (İngilizce), 1992 Cairo earthquake (başlangıç kaynağı)