Sanriku'nun Dalgaları 1896'dan 2011'e Japonya'yı Vuran Büyük Tsunamiler

15 Haziran 1896, akşam. Japonya'nın kuzeydoğusundaki Sanriku kıyısında balıkçı köyleri bayram yapıyor: Şinto bayramı ve Çin'le savaştan dönen askerler aynı gün kutlanıyor. Saat yedi buçukta hafif bir sarsıntı hissediliyor; kimse önemsemiyor, son aylarda pek çok küçük sarsıntı olmuş. Otuz beş dakika sonra karanlıkta deniz yükseliyor. Dalgalar 38 metreye çıkacak, 22 bin kişi ölecek. Hayatta kalanlar kıyılara taşlar dikip torunlarına bir uyarı bırakacak.

Kıyı ve deniz

Japonya dört levhanın buluştuğu yerdedir. Pasifik levhası, ülkenin doğu açığındaki Japon Hendeği boyunca Japonya'nın altına dalar. Bu dalma kuşağı, okyanus tabanını aniden yükselten büyük depremler ve onların ardından gelen tsunamiler üretir.

Iwate ve Miyagi'nin Sanriku kıyısı, dağların denize indiği, derin ve dar koylarla girintili çıkıntılı bir kıyıdır. Bu koylar huni gibi davranır: açık denizde fark edilmeyen bir dalga, daralan koyun ucunda onlarca metre yükselebilir. Köyler bu koyların dibine, limanların kıyısına kurulmuştur; halk balıkçılıkla geçinir.

Bayram akşamı

1896'da deprem yerel saatle 19.32'de, Japon Hendeği'nin hemen batısında olur. Kıyıda sarsıntı o kadar zayıf hissedilir ki kimse kaygılanmaz. Bilim insanları bugün bu depremi ayrı bir türe, "tsunami depremi"ne koyuyor: kırılma alışılmadık derecede yavaş ilerlediği için sarsıntı zayıf, ama okyanus tabanındaki yükselme ve muhtemel denizaltı heyelanı yüzünden tsunami dev olur. Sarsıntıya göre hesaplanan büyüklük 7,2 iken, tsunaminin büyüklüğü 8,2'ye karşılık gelir.

Akşam her zamanki gibi balıkçı tekneleri denizdedir. Bayram için köylerde kalabalık vardır.

Otuz beş dakika sonra

Sarsıntıdan 35 dakika sonra ilk dalga kıyıya vurur, birkaç dakika sonra ikincisi gelir. Dalgalar yüksek gelgite denk geldiği için yıkım daha da büyür. Dalga yüksekliği 38,2 metreye ulaşır; bu rekor, 2011'e kadar kırılmayacaktır.

Yaklaşık 9 bin ev yıkılır, en az 22 bin kişi ölür. Ölenlerin çoğu Iwate ve Miyagi'dendir; Aomori'de ve Hokkaido'da da ölenler vardır. Dalganın gücü o kadar büyüktür ki bulunan cesetlerin çoğu parçalanmış hâldedir.

Açık denizdeki balıkçılar dalgayı fark etmez; derin suda tsunami alçak ve uzun bir kabarmadan ibarettir. Sabah limana döndüklerinde köylerinin yerinde enkaz ve cesetler bulurlar.

Dalgalar Pasifik'i geçer. Hawaii'de 9 metreye varan dalgalar iskeleleri yıkar, birkaç evi sürükler. Bazı kaynaklara göre "tsunami", yani "liman dalgası" sözcüğü dünyaya bu felaketle yayılır.

Taşlara yazılan uyarı

1896'dan sonra Sanriku kıyısına yüzlerce tsunami taşı dikilir. Bazıları yalnızca büyük bir depremden sonra yükseğe kaçılması gerektiğini söyler; bazıları ölü sayılarını yazar, toplu mezarların yanına dikilir; bazıları da evlerin nereye yapılması gerektiğini gösterir. Kimi taşlar üç metre boyundadır. Kıyıda altı yüz yıllık taşlar da vardır; bazılarının yazısı zamanla silinmiştir.

Aneyoshi köyündeki taş şöyle uyarır: Yüksekteki evler torunlarımızın huzuru ve esenliğidir. Büyük tsunamilerin felaketini unutmayın. Bu noktanın aşağısına ev yapmayın.

Ama hafıza kısadır. Tohoku Üniversitesi'nden Fumihiko Imamura'ya göre insanların unutması yaklaşık üç kuşak sürer: felaketi yaşayanlar çocuklarına ve torunlarına anlatır, sonra hatıra solar. 1896'dan sonra kıyıyı korumaya yönelik tedbirler, bir sonraki tsunamiye kadar alınmaz.

1933: Tarō

37 yıl sonra, 3 Mart 1933 gecesi saat 02.31'de, Kamaishi'nin 290 kilometre doğusunda, 1896'ya yakın bir yerde 8,4 büyüklüğünde bir deprem olur. Merkez kıyıdan uzak olduğu için sarsıntı pek hasar yapmaz. Ardından gelen tsunami Ōfunato'da 28,7 metreye ulaşır.

Dalgalar kuzey kıyısında 7 binden fazla evi yıkar; bunların 4.885'ten fazlası tamamen sürüklenip gider. 1.522 kişi ölür, 1.542 kişi kaybolur, 12.053 kişi yaralanır. En ağır darbeyi bugün Miyako şehrinin parçası olan Tarō kasabası alır: evlerinin yüzde 98'i yıkılır, nüfusunun yüzde 42'si ölür.

Yine de 1896'ya göre çok daha az kişi ölür. Tsunami bilinci 1896'ya göre çok daha yüksektir. 1933'ten sonra bazı köyler yüksek yerlere taşınır, kıyı koruma yapıları ilk kez planlanır.

1993: Okuşiri'nin beş dakikası

12 Temmuz 1993'te Hokkaido'nun güneybatısında, Japon Denizi'nde olan deprem, Okuşiri Adası'nı birkaç dakika içinde dalgalarla vurur. Dalgalar bir vadide 31 metreye kadar tırmanır. Adada ve Rusya kıyılarında 230 kişi hayatını kaybeder. Dalganın bu kadar çabuk gelmesi, uyarı sistemlerinin yakın kaynaklı tsunamiler karşısında yetersiz kaldığını gösterir.

2011: duvarların aşıldığı gün

11 Mart 2011'de Tohoku depremiyle gelen dalgalar, 1896'nın 38 metrelik rekorunu iki metreden fazla geçer. Dalga duvarlarının çoğu aşılır. Aynı kıyı, binlerce kişiyi bir kez daha kaybeder; Fukuşima'da nükleer felaket yaşanır.

Felaketten sonra bazı kıyı sakinlerinin, deniz duvarlarına güvenip eski taşları önemsemez olduğu tartışılır. Yıkılan bazı binaların uyarı olarak korunması önerilir; Rikuzentakata'daki Yonezawa Shokai binası, 2011 tsunamisinin yüksekliğini gösteren bir anıt olarak bırakılır.

Neyi değiştirdi

Sanriku kıyısının bir yüzyıllık hikâyesi, tsunamilere karşı tek bir önlemin yetmediğini gösterdi. 1896, hafif bir sarsıntının bile dev bir dalganın habercisi olabileceğini; 1933, hatıranın hayat kurtardığını; 2011 ise duvarların aşılabileceğini öğretti. Japonya'da yaygınlaşan "tsunami tendenko" anlayışı, deprem olduğunda herkesin başkasını beklemeden hemen yükseğe kaçması gerektiğini anlatır.

Bugün

Japonya'nın tsunami uyarı sistemi, depremden sonraki birkaç dakika içinde kıyılara uyarı veriyor. Kıyılarda tahliye kuleleri, yükseltilmiş yollar ve işaretli tahliye rotaları var. Sanriku'nun yamaçlarında ise yüz yıllık tsunami taşları, atalardan kalan uyarıyı taşımaya devam ediyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Küresel Tarihi Tsunami Veritabanı
• Japonya Kabine Ofisi Afet Yönetimi (bousai.go.jp), 1896 Meiji Sanriku depremi raporu
• Japonya Deprem Araştırmaları Merkezi, Meiji Sanriku (1896) ve Showa Sanriku (1933) depremleri
• Kanamori, H. (1972). Mechanism of tsunami earthquakes. Physics of the Earth and Planetary Interiors.
• Vikipedi (İngilizce), 1896 Sanriku earthquake, 1933 Sanriku earthquake, Tsunami stone (başlangıç kaynağı)