MÖ 464 Sparta Depremi Bir İsyanı ve Bir Savaşı Başlattı

MÖ 464. Peloponnes'in güneyinde, Taygetos Dağları'nın eteğindeki Sparta, Yunan dünyasının en korkulan savaşçılarının şehri. Spartalı gençler gimnazyumda idman yapıyor. Birden ortaya bir tavşan çıkıyor; delikanlılar kahkahalarla onu kovalamaya koşuyor. Birkaç dakika sonra yer sallanıyor, Taygetos'un tepeleri kopuyor ve gimnazyum, içeride kalanların üzerine çöküyor. Bu deprem, Sparta'nın en büyük korkusunu, köleleştirdiği halkın isyanını, gerçeğe dönüştürecek.

Depremden önce

MÖ 5. yüzyılın ortasında Sparta, Lakonya ovasında, Eurotas Irmağı'nın kıyısında kurulmuş bir şehir devletidir. Sur yoktur; Spartalılar şehrin surunun askerleri olduğunu söyler. Şehir dağınık köylerden oluşur, binaların çoğu tek katlıdır ve ahşap ya da güneşte kurutulmuş kerpiçtendir.

Sparta toplumu, az sayıdaki tam yurttaşın, sayıca çok daha kalabalık helotlara, yani toprağa bağlı köleleştirilmiş halka dayanır. Helotların önemli bir kısmı, Sparta'nın yüzyıllar önce fethettiği komşu Messenya'nın halkıdır. Spartalı yurttaşlar hayatlarını askerliğe adar; helot isyanı, Sparta'nın en büyük korkusudur.

Atina ile Sparta, Pers savaşlarında birlikte savaşmış müttefiklerdir; ama Atina'nın denizdeki gücü büyüdükçe aralarındaki güven azalmaktadır. Sparta'da Kral Arkhidamos'un tahtta dördüncü yılıdır.

Gimnazyum

Depremi bize en ayrıntılı anlatan kaynak, olaydan yaklaşık beş yüz yıl sonra yazan Plutarkhos'tur. Kimon'un hayatını anlattığı eserinde, Lakedaimon topraklarında o güne kadar görülmemiş büyüklükte bir depremin olduğunu yazar.

Plutarkhos'a göre deprem olmadan kısa süre önce, ortak salonda idman yapan delikanlıların ve genç erkeklerin önünde bir tavşan belirir. Delikanlılar, vücutları yağlı hâlde, tavşanı kovalamak için dışarı koşar. İçeride kalan genç erkekler ise gimnazyumun çökmesiyle hayatını kaybeder. Plutarkhos, onların mezarının kendi zamanında hâlâ "Seismatias", yani depremin anıtı diye anıldığını aktarır.

Yarılan toprak

Plutarkhos'un anlatısına göre toprak pek çok yerde yarılır, Taygetos sarsılır ve dağın birçok tepesi kopar. Şehir yerle bir olur; beş ev dışında bütün yapılar yıkılır.

Bugünkü araştırmalar, depremin Taygetos Dağları'nın yakınındaki Sparta Fayı'nda oluştuğunu düşünüyor. 1991'deki bir çalışma, uydu görüntüleri ve arazi incelemesiyle bu fayın yüzeydeki izini saptadı. Araştırmacılara göre deprem bu fayda olduysa büyüklüğü yaklaşık 7,2'dir. Bölge, Afrika levhasının Ege levhasının altına daldığı Helen yayının üzerindedir.

Kralın trompeti

Plutarkhos'a göre Kral Arkhidamos, depremin yarattığı tehlikeyi hemen sezer. Herkes evinden en değerli eşyalarını kurtarmaya çalışırken kral, düşman saldırısı varmış gibi trompet çaldırır. Spartalılar ellerinde silahlarla kralın çevresinde toplanır.

Bu hızlı davranış Sparta'yı kurtarır. Çünkü helotlar, efendilerinin yıkıntılar arasında dağıldığını düşünerek her yandan şehre doğru koşmaktadır. Spartalıların silahlı ve savaş düzeninde beklediğini görünce geri çekilirler.

Bugünkü tarihçiler bu anlatıların bir kısmına ihtiyatla bakar. Böylesine yıkıcı bir depremde kralın orduyu düzenli biçimde şehirden çıkarabilmesini inandırıcı bulmayanlar vardır.

İsyan

Helotlar şehri ele geçiremez, ama isyan bastırılamaz. Lakonya'daki helotlar ve Messenya halkı ayaklanır; isyancılar Messenya'daki İthome Dağı'nın tepesine çekilip orayı tahkim eder. Sparta, yalnız başına bu dağı alamayacağını anlar ve müttefiklerinden yardım ister.

Atina'ya giden elçi

Sparta'nın Atina'ya gönderdiği elçi Perikleidas'tır. Plutarkhos'a göre Atina'da halk meclisinde sert bir tartışma çıkar. Ephialtes, Atinalılara rakip bir şehri kurtarmamalarını, Sparta'nın gururunun yerde kalmasına izin vermelerini söyler. Kimon ise Atinalılara, Yunanistan'ı sakat bırakmamalarını ve kendi şehirlerini ortaksız bırakmamalarını öğütler. Kimon kazanır ve 4 bin ağır piyadeyle Sparta'ya yardıma gider.

Tukididis, Atina'nın kuşatma işlerinde tecrübeli olduğu için çağrıldığını yazar. Ama Spartalılar kısa süre sonra Atinalıların girişimci ve devrimci yapısından kuşkulanır; onların taraf değiştirip helotlara yardım edebileceğinden korkarlar. Öbür şehirlerden gelen birlikler kalırken yalnızca Atinalılar geri gönderilir.

Kırılan ittifak

Atinalılar bu davranışı hakaret sayar. Pers savaşlarından beri süren Sparta ittifakını bozar, Sparta'nın düşmanı Argos'la ittifak kurarlar. İsyan sonunda bastırıldığında, hayatta kalan isyancıların bir kısmı Atina'ya sığınır; Atina onları Korint Körfezi'nin kıyısındaki stratejik Naupaktos'a yerleştirir.

Sparta ile Atina arasındaki ittifak bir daha kurulmaz. Anlaşmazlıklar büyür ve MÖ 460'ta Birinci Peloponnesos Savaşı başlar. Tarihçiler, depremi bu savaşa giden yolun önemli halkalarından biri sayar. Tukididis'e göre ise Sparta, deprem olduğunda Attika'yı işgal etmeye zaten karar vermiştir.

Kayıp

Bazı antik kaynaklar ölü sayısını 20 bin olarak verir. Bugünkü tarihçilerin çoğu bu sayının abartılı olduğunu düşünür: Sparta küçük ve dağınık bir şehirdir, binaları tek katlıdır. Nüfus kayıtlarının olmaması ve hayatta kalanların başka yerlere kaçması, gerçek sayıyı belirsiz bırakır. Ama Sparta'nın genç erkeklerinin önemli bir kısmının öldüğü, sonraki yıllarda Spartalı yurttaş sayısının azalmasına katkıda bulunduğu tartışılır.

Neyi değiştirdi

MÖ 464 depremi, bir doğal afetin bir toplumun en derin fay hattını, köleleştirilmiş halkla efendileri arasındaki uçurumu nasıl açığa çıkarabileceğinin antik dünyadaki en çarpıcı örneklerinden biri oldu. Deprem, Sparta'yı yıllarca sürecek bir iç savaşa, Yunan dünyasını da Atina ile Sparta arasındaki uzun çatışmalara sürükleyen olaylardan biri oldu.

Bugün

Bugünkü Sparti kenti, antik Sparta'nın kalıntılarının yanında, Taygetos'un karlı tepelerinin eteğinde duruyor. Antik tiyatronun ve Athena Khalkioikos tapınağının kalıntıları, depremin yıktığı şehrin yerinde. Yunanistan, Helen yayının üzerinde, hâlâ sık sık sarsılan bir ülke.

Kaynaklar

• Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Kimon, 16-17
• Tukididis, Peloponnesos Savaşı Tarihi, I.101-102
• Strabon ve Pausanias'ın anlatımları (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Armijo, R., Lyon-Caen, H. ve Papanastassiou, D. (1991). A possible normal-fault rupture for the 464 BC Sparta earthquake. Nature.
• Vikipedi (İngilizce), 464 BC Sparta earthquake (başlangıç kaynağı)