6 Şubat 2023 Depremleri Dokuz Saat Arayla İki Felaket Getirdi

6 Şubat 2023, Pazartesi. Saat 04:17. Türkiye'nin güneydoğusunda on bir ilde milyonlarca insan uykuda. Dışarıda yağmur, yer yer kar ve dondurucu bir soğuk var. Yaklaşık yüz saniye süren sarsıntı bir sabahı, dokuz saat sonra gelen ikinci deprem ise bir ülkenin hafızasını değiştirecek. Bu yazı, Cumhuriyet tarihinin en ağır felaketinin günlerini anlatıyor.

Depremden önce

Kahramanmaraş, Hatay, Adıyaman, Malatya, Gaziantep, Osmaniye, Adana, Diyarbakır, Şanlıurfa, Kilis ve Elazığ. Bu on bir ilde yaklaşık 14 milyon insan yaşar. Bölgede, Suriye'deki savaştan kaçarak gelmiş yaklaşık 1,7 milyon kişi de vardır.

Antakya, bu şehirlerin en eskisidir. Roma'nın, Bizans'ın, Haçlıların ve Osmanlı'nın izlerini taşıyan şehir, tarih boyunca defalarca depremle yıkılmış, MS 526'daki büyük depremde neredeyse yok olmuştur. Habib-i Neccar Camii, Ortodoks ve Protestan kiliseleri, taş evleri ve dar sokaklarıyla Antakya, farklı inançların bir arada yaşadığı bir şehirdir.

Bu illerin altından Doğu Anadolu Fayı geçer. Fayın bazı bölümleri yüzyıllardır büyük bir deprem üretmemiştir. 2020'de fayın kuzeydoğu ucundaki Sivrice'de 6,7 büyüklüğünde bir deprem olmuş, bilim insanları güneybatıya doğru biriken gerilime dikkat çekmiştir.

Bölgenin şehirleri son yirmi yılda hızla büyümüştür. Ovaların yumuşak zeminine, eski dere yataklarına çok katlı siteler, oteller, hastaneler yükselmiştir.

04:17

Saat 04:17'de, Kahramanmaraş'ın Pazarcık ilçesinde, yerin yaklaşık 9 kilometre altında fay kırılmaya başlar. AFAD'a göre büyüklüğü 7,7, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu USGS'e göre 7,8'dir. Kırılma iki yöne doğru ilerler; sarsıntı yaklaşık yüz saniye sürer. Bu, Türkiye'de ölçüm aletleriyle kaydedilmiş en büyük depremlerden biridir.

İnsanların çoğu yataklarındadır. Elektrikler kesilir. Karanlıkta binalar çöker. Kahramanmaraş'ta, Hatay'da, Adıyaman'da, Malatya'da, Osmaniye'de bütün mahalleler yıkılır. Sabaha karşı Antakya'nın tarihî çarşısı, Habib-i Neccar Camii, Ulu Camii ve kiliseler toz bulutunun içinde kaybolur.

Hatay Havalimanı'nın pisti yarılır ve kullanılamaz hâle gelir. Yollar ve köprüler hasar görür. Bölgede cep telefonları bir süre çekmez. Depremin ilk saatlerinde enkazın altındakilere en yakın olanlar, yine depremzedelerin kendileridir.

İlk saatler

Yağmur ve soğuk altında insanlar yıkılan binaların başında elleriyle kazar. Telefonu çeken enkaz altındakiler sosyal medyaya adreslerini yazar; bu mesajlar ülkenin her yerinde paylaşılmaya başlar.

İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, sabah saatlerinde yaptığı açıklamada felaketin boyutunu şöyle ifade eder: "Dördüncü seviye alarm ortaya koyduk. Bu, uluslararası yardımı da içeren bir alarmdır." Türkiye'nin afet planında dördüncü seviye, en yüksek alarm seviyesidir ve uluslararası yardım çağrısı anlamına gelir.

Ülkenin dört bir yanından AFAD, jandarma, polis, itfaiye ekipleri ve gönüllü arama kurtarma grupları yola çıkar. Ama bölge çok geniştir ve yollar tıkalıdır. Hatay'da ilk günlerde yardımın yetersiz kaldığı, ağır iş makinelerinin ve kurtarma ekiplerinin enkazlara yetişemediği tanıklıkları sonradan pek çok kaynakta anlatılacaktır.

13:24: İkinci deprem

Saat 13:24'te, ilk depremin kuzeyinde, Kahramanmaraş'ın Elbistan ilçesinde ikinci büyük deprem olur. Büyüklüğü 7,6'dır ve yaklaşık 45 saniye sürer. Bu, ilk depremin bir artçısı değil, ayrı bir fay kolunda olan ikinci bir ana depremdir.

Sabahki depremde hasar görmüş binalar bu kez çöker. Enkazların üzerinde çalışan kurtarıcılar ve yakınlarını bekleyenler yeniden sarsıntıya yakalanır. Elbistan, Ekinözü, Göksun ve Nurhak, en ağır yıkımı bu ikinci depremde yaşar.

Bilim insanlarının daha sonraki hesaplarına göre iki deprem, yerkabuğunda toplam 500 kilometreyi aşan bir kırık oluşturur.

Devlet ve dünya

7 Şubat'ta Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, deprem bölgesindeki on ili afet bölgesi ilan ettiklerini ve olağanüstü hal kararı aldıklarını açıklar: "Anayasanın 119. maddesinin bize verdiği yetkiye dayanarak OHAL ilan etme kararı aldık." Adana, Adıyaman, Diyarbakır, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya, Osmaniye ve Şanlıurfa'da 8 Şubat saat 01:00'den itibaren üç ay süreyle olağanüstü hal ilan edilir. Elazığ da sonradan afet bölgesine eklenir. Türkiye'de yedi gün ulusal yas ilan edilir.

Dünyanın dört bir yanından yardım teklifleri gelir. Doksanı aşkın ülkeden arama kurtarma ekipleri, köpekleri ve cihazlarıyla bölgeye ulaşır. Ermenistan sınırındaki Alican kapısı, yaklaşık otuz yıl sonra ilk kez yardım tırlarının geçişi için açılır.

Felaket Suriye'nin kuzeyini de vurur. Savaşın yıprattığı bölgede binlerce bina çöker; Suriye'de 8 binden fazla kişi hayatını kaybeder.

Enkazın altında 138 saat

Kahramanmaraş'ın Yenişehir mahallesinde, dört katlı Kiraz Apartmanı, yanındaki sekiz katlı siteyle birlikte çöker. Enkazın altında Taşhan ailesi kalır: 62 yaşındaki Celal Taşhan, eşi 58 yaşındaki Yasemin Taşhan ve 18 yaşındaki oğulları Ensar.

Aile, devrilen bir kalorifer peteğiyle yıkılan duvarın arasında kalan küçük bir boşlukta hayatta kalır. Celal Taşhan'ın bulunduğu yer, yaklaşık 120-130 santimetre uzunluğunda, 50 santimetre yüksekliğindedir. Ne su vardır ne yiyecek. Güçlerini korumak için hareket etmemeye çalışırlar. Bir yıl sonra Anadolu Ajansı'na konuşan Celal Taşhan, o günleri şöyle anlatacaktır: "Enkaz altında 6 gün boyunca hiç ışık yoktu." Ve ekleyecektir: "Birbirimize sadece teselli veriyorduk."

Depremin 138. saatinde arama kurtarma ekipleri önce babaya, sonra Ensar'a, en son Yasemin Taşhan'a ulaşır. Üçü de sağ çıkarılır. Celal Taşhan bu kurtuluşu "ikinci bir yaşam" diye anlatır. Bir yıl sonra artık çok katlı binalarda oturmak istemez; yaşlı anne babasıyla birlikte başka bir ilçede yaşamaktadır.

Taşhanlar yalnız değildir. Depremin dokuzuncu, onuncu, on birinci gününde bile enkazdan sağ insanlar çıkarılır. Neslihan Kılınç 258 saat sonra kurtarılır. Mustafa Avcı ve Mehmet Ali Şakiroğlu, depremin 261. saatinde, yani on bir günü aşkın süre sonra enkazdan sağ çıkarılır.

İsias Oteli

Adıyaman'daki Grand İsias Otel'de o gece, Kuzey Kıbrıs'tan bir turnuva için gelen Gazimağusa Türk Maarif Koleji'nin voleybol kafilesi kalmaktadır: çocuklar, öğretmenleri ve velileri. Otel çöktüğünde 35 kişilik kafileden kimse kurtulamaz. Otelde toplam 72 kişi hayatını kaybeder.

Bilirkişi raporu, otelin betonunun kalitesinin çok düşük olduğunu, dere yatağından alınmış çakıl ve kumla yapıldığını ortaya koyar. Davada altı sanığa 8 ile 17 yıl arasında hapis cezası verilir. Aileler, sanıkların "bilinçli taksir" yerine "olası kast" ile yargılanması için uzun bir hukuk mücadelesi verir. İsias, depremden sonra açılan yüzlerce yapı davasının simgesi olur.

Bina yıkılmayan ilçe

Hatay'ın Erzin ilçesi, depremin bir başka tartışmalı hikâyesine sahne olur. 42 bin nüfuslu ilçede tek bir bina yıkılmaz; ilçede depremden kaynaklı can kaybı yaşanmaz.

Belediye Başkanı Ökkeş Elmasoğlu, televizyona yaptığı açıklamada kaçak yapılaşmaya hiçbir şekilde izin vermediğini, bunun için yakınlarının evini bile mühürlediğini anlatır. İlçenin eski belediye başkanı ise farklı düşünür: ona göre Erzin'i koruyan, ilçenin çakıllı zeminidir. Erzin, yapı denetimi ve zemin tartışmasının iki yanını birden gösteren bir örnek olarak hafızalara geçer.

20 Şubat: Hatay bir kez daha

İlk depremden iki hafta sonra, 20 Şubat akşamı, Hatay'ın Defne ilçesinde 6,4 büyüklüğünde yeni bir deprem olur. Zaten yıkılmış şehirde hasarlı binalar çöker, yeni can kayıpları yaşanır. Ardından gelen sarsıntılar, aylarca sürecek artçılar dizisinin bir parçasıdır: üç ayda 30 binden fazla artçı deprem kaydedilir.

Yardım ve yeniden yapılanma

Evleri yıkılan ya da girilemeyecek kadar hasar gören milyonlarca insan sokakta kalır. AFAD'ın açıkladığı rakamlara göre deprem bölgesindeki 11 ilde 332 noktada çadır kent kurulur; 356 bin 419 çadır ve 8 bin 530 konteyner yerleştirilir. Çadırlarda, konteynerlerde, yurtlarda, otellerde ve kamu tesislerinde barınma imkânı sağlanan kişi sayısı 1 milyon 915 bini aşar.

Milyonlarca kişi bölgeyi geçici ya da kalıcı olarak terk eder. Bölgede kalanlar için çadırları konteyner kentler izler. Kışın soğuk, yazın sıcak konteynerlerde, kesilen elektrik ve uzayan bekleyişle geçen günler, yıllarca süren yeni bir gündelik hayata dönüşür.

Yeniden inşa, Cumhuriyet tarihinin en büyük konut projesi olarak yürütülür. Hedef, deprem bölgesinde 453 bin konutun hak sahiplerine teslimidir. 24 Aralık 2025'te Hatay'da yapılan törenle, TOKİ'nin açıkladığı rakama göre 455 bin 357 bağımsız bölümün tamamlandığı ilan edilir.

Neyi değiştirdi

Resmî rakamlara göre 6 Şubat depremlerinde Türkiye'de 53 bin 537 kişi hayatını kaybetti, 107 binden fazla kişi yaralandı. 518 bin konut yıkıldı ya da ağır hasar gördü. Felaketin ekonomik bedeli, Türkiye'nin 2023 milli gelirinin yaklaşık yüzde 9'u olarak hesaplandı.

Deprem, Türkiye'de yapı denetimi, imar afları, müteahhitlik ve zemin etüdü konularını yeniden gündemin en üst sırasına taşıdı. Yıkılan binalarla ilgili yüzlerce dava açıldı. Antakya'nın tarihî dokusu, bir daha eskisi gibi olamayacak biçimde değişti.

Bilim için de bir dönüm noktası oldu: iki büyük depremin aynı gün, birbirini tetikleyerek olması, fayların birbirine gerilim aktarmasının en çarpıcı örneklerinden biri olarak dünya literatürüne girdi.

Bugün

Her yıl 6 Şubat'ta, saat 04:17'de, deprem bölgesinde ve Türkiye'nin pek çok şehrinde kaybedilenler anılıyor. Antakya'da yıkılan camilerin, kiliselerin ve tarihî çarşının yeniden ayağa kaldırılması için çalışmalar sürüyor. Yeni konutlara taşınanlar ile hâlâ konteynerde yaşayanlar, aynı şehirde iki ayrı hayatı paylaşıyor.

Kaynaklar

• AFAD, 06 Şubat 2023 Pazarcık (Kahramanmaraş) Mw 7.7 ve Elbistan (Kahramanmaraş) Mw 7.6 Depremlerine İlişkin Ön Değerlendirme Raporu
• AFAD açıklamaları: çadır, konteyner ve barınma rakamları (Anadolu Ajansı, 2023)
• Resmî Gazete ve Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın 7 Şubat 2023 açıklaması (olağanüstü hal kararı)
• İçişleri Bakanı Süleyman Soylu'nun 6 Şubat 2023 açıklaması (Türkiye gazetesi)
• Anadolu Ajansı, "Enkazdan 138'inci saatte kurtarılan Taşhan ailesi, hayata yeniden tutundu" (Şubat 2024)
• Medyascope ve Hürriyet, İsias Otel davası haberleri (2023-2024)
• Diken ve Sözcü, Erzin belediye başkanları ile söyleşiler (Şubat 2023)
• TOKİ, "Deprem bölgesinde 455 bin konut tamam" (24 Aralık 2025)
• Kızılay Akademi Yıllığı, "A Turning Point in Türkiye's Seismic History: The 6 February Earthquakes"
• USGS, M 7.8 ve M 7.5 Kahramanmaraş depremleri