1999 Düzce Depremi Seksen Yedi Gün Sonra İkinci Darbe Oldu

12 Kasım 1999, Cuma akşamı, saat 18:57. Düzce, 17 Ağustos depreminin yaralarını sarmaya çalışan bir şehir. Binlerce kişi hâlâ çadırda, pek çok aile hasarlı evlerine yeni dönmüş. Seksen yedi gün sonra, aynı fayın doğu ucu kırılıyor. Otuz saniyede şehir ikinci kez yıkılıyor.

Depremden önce

1999 yazında Düzce, Bolu'ya bağlı, fındık bahçeleri ve sanayisiyle hızla büyüyen bir ilçedir. 17 Ağustos'ta Gölcük merkezli 7,4 büyüklüğündeki Marmara depremi Düzce'yi de vurmuş, ilçede can kayıpları ve ağır hasar bırakmıştır. Sonraki haftalarda şehirde çadır kentler kurulur, hasar tespitleri yapılır. Hasarı "hafif" ya da "orta" denilen binalarda oturanların bir kısmı, kış yaklaştıkça evlerine geri döner.

Düzce'nin altından geçen Düzce Fayı yaklaşık 73 kilometre uzunluğundadır. 17 Ağustos depreminde bu fayın batıdaki 30 kilometrelik bölümü de kırılmıştır. Doğudaki 43 kilometrelik bölüm ise yerinde durmaktadır. Bilim insanları, Ağustos depreminin bu bölüme gerilim aktardığını sonradan ortaya koyacaktır.

18:57

Cuma akşamıdır. Esnaf kepenk indirmek üzeredir, kahvehaneler doludur, insanlar akşam yemeği için evlerindedir. Konuralp'e giden bir belediye otobüsü yolcularını taşımaktadır.

Saat 18:57'de, merkez üssü Kaynaşlı olan 7,2 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı yaklaşık otuz saniye sürer ve Ukrayna'ya kadar hissedilir. Düzce Fayı'nın doğu bölümü bütünüyle kırılır.

Ağustos'ta zayıflayan binalar bu kez çöker. Kaynaşlı neredeyse tamamen yıkılır. Düzce merkezinde çok katlı binalar yan yatar ya da üst üste biner. Bolu'da da evler yıkılır.

Konuralp yolundaki belediye otobüsünün üzerine yanındaki bina çöker. Otobüste 36 kişi vardır.

İlk saatler

Elektrikler kesilmiştir, Kasım akşamı hızla kararır ve hava soğuktur. Ağustos'tan beri çadırda yaşayanlar bu kez yıkılan yeni binaların başına koşar.

Kahvehanede oturan Osman Bektaş'ın üzerine beş katlı bina çöker. Bektaş ve yanındakiler, kahvehanenin sobasının demirini ve tahta parçalarını alet yaparak yaklaşık 20-25 santimetre kalınlığındaki duvarı delip kendi kendilerini enkazdan çıkarır.

O gece 12 yaşında olan Nuray Çelik, annesi ve kız kardeşiyle birlikte beş saat enkaz altında kalır. Kurtulur, ama iki amcasını, onların eşlerini, arkadaşlarını ve pek çok akrabasını kaybeder.

Ağustos depremi nedeniyle bölgede hâlâ bulunan arama kurtarma ekipleri, yurt içinden ve yurt dışından gelenlerle birlikte Düzce'ye ve Kaynaşlı'ya yönlendirilir. Enkazlar, projektörlerin ve araba farlarının ışığında kazılır.

Otobüsün enkazı

Konuralp yolundaki otobüsün üzerine çöken binanın enkazında kurtarma çalışması saatler sürer. Ekipler, otobüsün metal gövdesini oksijen kaynağıyla keserek içeriye ulaşmaya çalışır.

Yolculardan biri olan Murat Ünal, beş saat sonra enkazdan çıkarılır. Yıllar sonra o anı anlatırken, kurtarıcıların kullandığı oksijen kaynağının sıcaklığını başının arkasında hissettiğini söyleyecektir. Sol bacağı kırılmış, omzu çıkmış, iç organları zarar görmüştür. Altı büyük ameliyat geçirir, iki yıl hastanelerde kalır, kilosu 80'den 40'lara düşer, bir süre böbrek yetmezliği nedeniyle her gün diyalize girer.

Otobüsteki 36 kişiden 33'ü hayatını kaybeder. Murat Ünal yıllar sonra o geceyi tek cümleyle özetler: "Kurtulduk ama 33 kişi hayatını kaybetti."

Düzce'deki kurtarma çalışmalarının en çok konuşulan anlarından biri de itfaiye ekip komutanı Ozan Karakış'ın, enkaz altındaki hamile Nilgün Bayram'ı kurtarışıdır. Bu kurtarış, dönemin gazetelerinde manşete taşınır.

Sabah: ikinci kez yıkılan şehir

Sabah olduğunda Düzce'nin görüntüsü, Ağustos'takinden de ağırdır. Hemen yıkılması gereken bina sayısı 3.395'tir. 12.939 konut ve 2.450 iş yeri yıkılmış ya da ağır hasar görmüştür.

Ağustos'ta "hafif hasarlı" raporu alıp evine dönenlerin bir kısmı, bu kez o evlerin altında kalmıştır. Bu durum, hasar tespitlerinin nasıl yapıldığı konusunda öfkeli tartışmalara yol açar.

TEM otoyolunun Bolu Dağı kesiminde, inşaatı tamamlanmak üzere olan 2,3 kilometrelik Bolu Viyadüğü'nün deprem yalıtım sistemi çöker. Viyadük tamamen yıkılmaktan son anda kurtulur. Bolu Dağı Tüneli'nin inşaat hâlindeki bölümünde de göçük olur.

Devlet bölgede

Başbakan Bülent Ecevit'in hükümeti, Ağustos'tan beri zaten bir afet yönetimi içindedir. Bölgeye bakanlar, AFAD'ın öncülü olan Afet İşleri Genel Müdürlüğü'nün ekipleri, Kızılay ve ordu yönlendirilir.

Depremden üç hafta sonra, Başbakan Ecevit'in başkanlığında yaklaşık üç buçuk saat süren bir toplantıda önemli bir karar alınır: Düzce, Bolu'dan ayrılarak il olacak; Kaynaşlı da ilçe yapılacaktır. 9 Aralık 1999'da Resmî Gazete'de yayımlanan 584 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Düzce, Türkiye'nin 81. ili olur. Bir şehir, yıkıldığı yılın sonunda yeni bir kimlikle yeniden kurulmaya başlar.

Çadırda bir kış

İki büyük depremden sonra Düzce'nin büyük bölümü sokaktadır. 12 Kasım'ın ardından kurulan 13 bin 148 çadırda binlerce aile kışı geçirir. Kasım'ın yağmuru ve Aralık'ın soğuğu, çadır kentlerde yaşamı zorlaştırır; insanlar 2000 yılına çadırlarda girer.

Bolu'da, depremden sonra kurulan 12 çadır kentte de depremzedeler bütün kışı geçirir.

Çadırları prefabrik konutlar izler. Çadır kentler ancak Ağustos 2000'de kaldırılır; çadırlarda yaşayan yaklaşık 15 bin depremzede prefabrik konutlara yerleştirilir. Ama prefabrikler de geçici olmaktan çıkar: sonraki yıllarda Düzce ve Kaynaşlı'da on binlerce kişi hâlâ prefabrik evlerde yaşamaktadır.

Neyi değiştirdi

Resmî rakamlara göre 12 Kasım depreminde 845 kişi hayatını kaybetti, 4.948 kişi yaralandı. Düzce, 17 Ağustos ve 12 Kasım depremlerinde toplam bin kişiye yakın kayıp verdi. İki depremde Düzce'deki konutların yüzde 82'si, iş yerlerinin yüzde 87'si hasar gördü.

Bilim için Düzce depremi, büyük bir depremin hemen yanındaki fay parçasını nasıl tetikleyebileceğinin en çarpıcı örneklerinden biri oldu. 17 Ağustos'un Düzce Fayı'na aktardığı gerilim, seksen yedi gün sonra ikinci bir büyük depremle boşaldı.

Bolu Viyadüğü'nde yaşananlar, deprem yalıtımlı köprülerin tasarımı üzerine dünyada yapılan araştırmalarda başvurulan bir örnek oldu.

Bugün

Düzce, iki depremden sonra yeniden kurulmuş, yüksek katlı yapılaşmaya izin vermeyen bir şehir olarak büyüyor. Depremden sonra kurulan Düzce Üniversitesi bugün kentin en büyük kurumlarından biri. Her 12 Kasım'da, saat 18:57'de, kaybedilenler mezarları başında ve şehir meydanında anılıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Düzce Üniversitesi Deprem Araştırma Merkezi, 12 Kasım 1999 Düzce Depremi
• Jeoloji Mühendisleri Odası, 12 Kasım 1999 Düzce Depremi ve Bölgesel Tektonik Anlamı
• Ensonhaber / İHA, Murat Ünal ile söyleşi (12 Kasım 2024)
• DHA ve gazetebirlik, Düzce depreminin yıl dönümü haberleri (Nuray Çelik, Osman Bektaş anlatımları)
• Öztürk, İ. M. (2018). 12 Kasım 1999 Düzce depremi arama kurtarma çalışmaları: İmdada uzanan bir el. Bilkent Üniversitesi.
• bianet, "Enkaz Kalktı, Kalıcı Acılar Duruyor" (çadır kent ve prefabrik rakamları)
• Resmî Gazete, 9 Aralık 1999, sayı 23091, 584 sayılı KHK; Anadolu Ajansı, "1999 depreminin ardından il olan Düzce" (2022)
• MCEER (Buffalo Üniversitesi), Assessment of Performance of Bolu Viaduct in the 1999 Duzce Earthquake