2020 Elazığ Depremi Eksi Derecelerde Enkaz Başında Bir Gece Yaşattı

24 Ocak 2020, Cuma. Elazığ'da kış bütün ağırlığıyla oturmuş, gece için eksi 7 ile eksi 12 derece bekleniyor. Saat 20:55'te Hazar Gölü'nün kıyısındaki Sivrice'nin altında Doğu Anadolu Fayı kırılacak. Sabaha kadar binlerce kişi karlı sokaklarda, camilerde, spor salonlarında ve arabalarında bekleyecek. Bu yazı, o gecenin ve sonrasındaki günlerin hikâyesi.

Depremden önce

Elazığ, Doğu Anadolu Fay Zonu'nun hemen yanı başında kurulmuş bir şehirdir. Yaklaşık 580 kilometre uzunluğundaki bu fay, Anadolu levhasının batıya kaçışını taşıyan iki büyük kırıktan biridir. Şehrin güneydoğusundaki Hazar Gölü de fayın açtığı bir çanağın içinde durur.

Bölge bu fayın neler yapabileceğini bilir. 3 Mayıs 1874'te Hazar Gölü ile Palu arasında büyük bir deprem olmuş, bir yıl sonra, 1875'te bir başkası gelmişti. 1905'te Malatya sarsılmıştı. Sivrice'nin köylerinden Çevrimtaş'ın yaşlıları, eski köy yerleşiminin 1875 depreminde yıkıldığını anlatır. 1971 ve 2003'te komşu Bingöl iki kez yıkılmıştı.

Fay son aylarda da kıpırdamaktaydı. Nisan 2019'daki 5,2 büyüklüğündeki deprem yüzlerce konutu etkilemişti. 27 Aralık 2019 sabahı Sivrice'de 4,9 büyüklüğünde bir deprem daha olmuş, okullar tatil edilmişti. İTÜ, Yıldız Teknik ve Boğaziçi üniversitelerinden üç bilim insanı altı yıldır TÜBİTAK destekli bir projeyle Sivrice-Palu fayını izliyordu; Palu'daki demiryolu tünelinde fay hareketinin açtığı çatlakları tespit etmişlerdi.

Uyaranlar da vardı. Jeolog Prof. Dr. Naci Görür, Ekim 2019'da katıldığı bir televizyon programında Elazığ ile Bingöl arasını, özellikle Sivrice Gölü'nün bulunduğu tarafları işaret etmişti. Depremden iki gün sonra Milliyet'e konuşurken sitemini kısa tutacaktı: "Elazığ'ı depreme hazırlayın dedim."

Şehir ise o kışa hazırlıksız giriyordu. 2020'ye kadar Elazığ'da kentsel dönüşüm uygulaması yapılmamıştı. Şehrin kuzeyindeki eski dere yataklarının gevşek zemini üzerinde 1980'lerden, 1990'lardan kalma, denetimden geçmemiş apartmanlar duruyordu.

Sarsıntı

Saat 20:55. Cuma akşamıdır; insanların çoğu evlerinde, sobaların başındadır. AFAD'ın kayıtlarına göre deprem 6,8 büyüklüğündedir, merkez üssü Sivrice'nin Çevrimtaş köyünün bir kilometre yakınındadır, derinliği yaklaşık 8 kilometredir. Kandilli Rasathanesi büyüklüğü 6,5, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) 6,7 olarak hesaplar. AFAD'a göre sarsıntının belirgin süresi 20,4 saniyedir.

Fay, Hazar Gölü'nün güneybatı kıyısından Malatya'nın Pütürge ilçesine doğru kırılır. AFAD kırılmanın 50-55 kilometre sürdüğünü, Kandilli ise 20-30 kilometre olduğunu hesaplar. Artçılar, gölden Pütürge'ye kadar yaklaşık 70 kilometrelik bir şeride dağılacaktır.

Elazığ şehir merkezi depremin merkezine 36 kilometre uzaklıktadır. Buna rağmen yıkım en çok burada, kuzeydeki Sürsürü ve Mustafapaşa mahallelerinde yaşanır. Sürsürü'de 12 bloklu Dilek Sitesi'nin iki bloğu çöker. Dört katlı, 28 daireli 9 numaralı blok ortadan ikiye yarılarak yıkılır; çevresindeki binaların hiçbiri hasar almaz. Mustafapaşa'da beş katlı Kalay Apartmanı ile iki bina daha çöker. Maden ilçesine bağlı Gezin'deki Mavigöl Apartmanı da yerle bir olur.

Sivrice'nin köylerinde çamur harçlı kerpiç ve taş evler yıkılır. Fayın kırık hattı üzerinde kurulu Aşağı Çevrimtaş'ta jeologlar daha sonra yapıların tamamının yıkıldığını tespit edecektir. Bir köylü Karar gazetesine o anı şöyle anlatır: "Biz daha ne olduğunu anlamadan evimiz üstümüze yıkıldı." Malatya'nın Doğanyol, Pütürge ve Kale ilçeleri de sarsıntıyı ağır yaşar. Deprem Diyarbakır'dan Tunceli'ye, Mardin'den komşu ülkelere kadar hissedilir.

Eksi derecelerde ilk gece

İnsanlar sokaklara dökülür. Hava sıfırın çok altındadır. Gece boyunca çöken binaların başında önce komşular, sonra itfaiye ve AFAD ekipleri çalışır. Köylerde ilk kurtarmayı köylüler kendi imkânlarıyla yapar, ardından jandarma gelir. Çevrimtaş'ta evleri yıkılan aileler geceyi arabalarında geçirir. Köyden Gülay Alpaslan, Rudaw'a durumlarını şöyle anlatır: "Dışarda soba yaktık."

Gece boyunca şehirde depremzedeler için yerler açılır: Yakup Kılıç ve Ahmet Aytar spor salonları, Nailbey Camii, Yurtbaşı'ndaki hipodrom, hatta Elazığ Havalimanı. Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş, Elazığ ve Malatya'daki camilerin depremzedelere açıldığını duyurur. Gençlik ve Spor Bakanlığı yurtlarını ve spor salonlarını açar.

İçişleri Bakanı Süleyman Soylu aynı gece bölgeye doğru yola çıkar. Bölgeye 418 arama kurtarma personeli sevk edilir; Kızılay 5 bin kişilik bir mobil mutfak kurar. Malatya Valisi Aydın Baruş gece yaptığı açıklamada Doğanyol, Pütürge ve Kale ilçelerinde 45 kişinin yaralandığını bildirir.

Elazığ Valisi Çetin Oktay Kaldırım da gece ilk tabloyu açıklar: Maden ilçesinde bir bina yıkılmış, oradan iki kişi kurtarılmış, enkaz altında altı kişi daha vardır. Gezin'deki o binada 6 aylık hamile Pınar Dişli ile eşi Meriç Dişli sağ çıkarılacak; 12 yaşındaki oğulları Miraç ise annesinden sekiz dakika sonra çıkarılacak ama kurtarılamayacaktır.

Deprem gecesi uzak illerde de kayıplar olur. Kahramanmaraş'ta bir mahalle muhtarı deprem gecesi kalp krizi geçirerek hayatını kaybeder.

Sabah: gerçek tablo

25 Ocak sabahı gazeteler Elazığ'la açılır. Hürriyet'in birinci sayfasında, AFAD'ın ilk açıklamasına göre Elazığ'da 10, Malatya'da 5 kişinin hayatını kaybettiği yazmaktadır. Aynı sayfada Prof. Görür'ün kısa yorumu vardır: "Doğu Anadolu Fay Hattı uyanmaya başladı." Cumhuriyet ise depremi "Yıkım ve acı" başlığıyla verir; aynı sayfanın köşesinde Çin'de ortaya çıkan yeni bir virüs nedeniyle havalimanlarında yolcuların termal kameralarla tarandığı haberi durmaktadır.

Gün ağardıkça rakamlar büyür. Sağlık Bakanı Fahrettin Koca, bölgedeki ambulans sayısının 137'den 307'ye çıkarıldığını açıklar. Akşama doğru ölü sayısı 25'e ulaşır. 26 Ocak sabahı Hürriyet, Elazığ'da beş çürük apartmanın 29 cana mal olduğunu yazar; Dilek Sitesi'nde 8 kişi ölmüş, 20 kişi kurtarılmıştır. Gezin'deki Mavigöl Apartmanı'nın yalnızca dış cephesi yenilenmiş 28 yıllık bir bina olduğu, depremde içinde altı kişi bulunduğu öğrenilir.

Dilek Sitesi'nin 9 numaralı bloğunda dördüncü katta oturan Hakan Tahşi, deprem anında sokaktadır. Binasının çöküşünü dışarıdan izler. Cumhuriyet'e binanın 1987'de yapılıp 1992'de teslim edildiğini anlatır ve ekler: "Zaten binamız çürüktü." Belediyeye dört yıl önce başvurduklarını, kendilerine kendi imkânlarıyla güçlendirme yapmalarının söylendiğini anlatır.

Ekipler bir yandan da kendileri donmamak için çalışır. Gazeteler eksi 10 derecede süren kurtarmayı, enkazdan kalan tahtaları yakarak ısınan kurtarıcıları anlatır. 26 Ocak'ta sahada 3.433 arama kurtarma personeli, 554 araç, 17 arama köpeği ve beş hava aracı vardır; bölgeye 7.505 çadır gönderilmiştir.

Devlet bölgede

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 25 Ocak'ta İstanbul'daki programını iptal ederek Elazığ'a gelir. Yanında TBMM Başkanı Mustafa Şentop, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay ve bakanlar vardır. İlk durağı bir cenaze namazıdır: depremde hayatını kaybeden Ayşe Civelek ile oğlu Muhammed Salih toprağa verilmektedir. Erdoğan ardından Sürsürü ve Mustafapaşa'daki enkazları dolaşır, hastanede yaralıları ziyaret eder.

Açıklamasında yardım toplamak isteyenlere bir uyarı yapar; Hürriyet'in aktarımıyla, "bazıları fırsat kollamaya kalkar" der ve yardımın AFAD ile Kızılay üzerinden yapılacağını söyler.

Ertesi günlerde bakanlar sırayla açıklama yapar. İçişleri Bakanı Soylu, 10-15 gün içinde yaklaşık bin aileye yetecek konteyner kurulacağını duyurur. Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum, 30 Ocak'ta Elazığ'da 58 binanın yıkıldığını, 981 binanın ağır, 823 binanın orta hasarlı olduğunu açıklar; yeni konutların dört kattan yüksek olmayacağını söyler. Deprem sonrasında kiraları artıranlar hakkında savcılık soruşturma başlatır.

Muhalefet de bölgededir. İYİ Parti Genel Başkanı Meral Akşener 26 Ocak'ta Malatya Doğanyol'daki çadırları ziyaret eder. CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu 31 Ocak'ta Sivrice Belediye Başkanı Turgay Gündoğan ile görüşürken bir artçı sarsıntıya yakalanır.

Bu günlerde depremle ilgili sosyal medya paylaşımları da gündeme gelir. Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı "provokatif" bulunan paylaşımlar nedeniyle onlarca kişi hakkında soruşturma başlatır.

Enkazın altında 28 saat

Mustafapaşa Mahallesi, Kalay Apartmanı. Deprem anında Yıldız ailesi evdedir: baba Hüseyin, anne Ayşe, 12 yaşındaki Onur ve iki buçuk yaşındaki Yüsra. Bina çökerken Hüseyin Yıldız eşinin ve kızının üzerine kapanır.

Jandarma Arama Kurtarma (JAK) ekibi enkazın altına "yaşam tüneli" denen galeri tekniğiyle bir yol açar. Tünelde ilerleyenlerden biri Jandarma Astsubay Çavuş Zehra Yıldız'dır. Yaklaşık beş metre derine inip sürünerek ilerler. Gördüğü manzarayı sonra şöyle anlatacaktır: baba, eşine ve çocuklarına siper olmuştur; üzerlerinde bir kolon ve çelik bir kapı vardır. Ayşe Yıldız'ın elini tutar ve ona söz verir: "Seni almadan buradan çıkmayacağım."

Enkazdan gelen bir ses Türkiye'nin gündemine oturur. Ayşe Yıldız, "Allah rızası için kurtarın" diye seslenir; dışarıdaki askerin cevabı "Kurtaracağız, geliyoruz" olur. Jandarma Genel Komutanlığı kurtarma anının fotoğrafını paylaşır.

Yüsra depremden yaklaşık 24 saat sonra çıkarılır. Annesi ondan birkaç saat sonra, Hürriyet'in hesabıyla 28,5 saat sonra kurtarılır. Sağlık Bakanı Koca, küçük kızın genel durumunun çok iyi olduğunu, yalnızca bacaklarında ezilme bulunduğunu açıklar. Hüseyin Yıldız ile oğlu Onur ise hayatını kaybetmiştir.

Anne ve kızı hastanede üç ay tedavi görür. Taburcu oldukları gün 24 Mayıs 2020'dir; artık hastane koridorlarında bir başka felaketin, salgının önlemleri vardır.

Üç yıl sonra, 2023'te, Ayşe Yıldız Posta gazetesine aynı korkuyu her gün yaşadıklarını anlatacak, kızı için tek bir cümle kuracaktır: "Yüsra benim yaşama sebebim."

"Azize... Azize..."

Aynı mahallede bir başka enkazın başında, Ulusal Medikal Kurtarma Ekibi'nin (UMKE) gönüllüsü Emine Kuştepe vardır. Enkaz altında kalan Azize Çelik'in telefonuna ulaşılmıştır. Kuştepe saatlerce onunla konuşur, adını seslenir, moral verir: "Birazdan seni kurtaracağız." Bu anlar televizyon ekranlarına yansır.

Azize Çelik'e ulaşmak için Ankara İtfaiyesi'nden ekipler enkazın altına tünel kazar. Kurtarıcılardan itfaiye eri Ömer İpek, CNN Türk'e çalışmayı şöyle özetler: "tırnaklarımızla 7 metre tünel kazdık." Azize Çelik, 17 saat sonra sağ olarak çıkarılır.

Emine Kuştepe'nin sesi deprem bölgesinin dışında da karşılık bulur. AFAD'ın gönüllülükten sorumlu iletişim koordinatörü Aslıhan Koçyiğit, Hürriyet'e Kuştepe'yi izleyen yüzlerce kişinin "Nasıl kurtarma gönüllüsü olurum?" diye aradığını anlatır. Koçyiğit'e göre gönüllü sayısı kısa sürede 60 bine ulaşacaktır.

Aynı Kalay Apartmanı'nın üçüncü katında oturan Gülsüm İnce ise cep telefonuyla yakınlarını arayıp yerini bildirir; yaklaşık 13 saat sonra sağ çıkarılır. Sürsürü'deki Dilek Sitesi'nde Arzu Zeynalov, enkaz altında 18 aylık kızı Kumsal'ı emzirerek hayatta tutar.

Arama kurtarma çalışmaları Sürsürü'de enkaz altındaki son kişiye ulaşılmasıyla sona erer. Depremde 45 kişi enkazdan sağ çıkarılmıştır. Erdoğan bunu "Artık umutların kesildiği yerden" diye anlatır.

Yardım ve yeniden yapılanma

Hasar tespitleri ilerledikçe yıkımın gerçek boyutu ortaya çıkar. 28 Ocak'a kadar AFAD 13.346 binayı incelemiştir: 378'i yıkık, 3.249'u ağır hasarlıdır. 8 Şubat'ta Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın açıkladığı rakamlara göre yalnızca Elazığ'da yıkık, acilen yıkılacak ya da ağır hasarlı bina sayısı 8.519'a, bu binalardaki konut ve iş yeri sayısı 19.821'e ulaşmıştır.

Bölgeye 25 binden fazla aile çadırı gönderilir. Ama kış devam etmektedir. Evrensel'in 2 Şubat'ta Kürk köyünden aktardığına göre yüz haneye 15 çadır düşmektedir; kadınlar eksi derecelerde açıkta bulaşık yıkamaktadır.

Çadırların yerini konteyner kentler alır. Şubat 2020'nin sonunda Aşağı Demirtaş, Doğukent, Hankendi, Kırklar ve Sivrice'de kurulan alanlara yerleşim başlar; toplam konteyner sayısı 4.800'ü bulur. Mayıs 2020'de konteynerlerde 1.640 aile, 5.608 kişi yaşamaktadır. Salgın gelince konteyner kentlerde de sokağa çıkma kısıtlamaları uygulanır.

Köylerde hafif çelikten evler kurulmaya başlar. Çevrimtaş'ta 22 Şubat'ta ilk örnek ev, 91 metrekarelik iki oda bir salon bir konut, köylülere gösterilir. Elazığ ve Malatya'nın köyleri için yaklaşık 3.500 köy evi planlanır.

Şehirde ise TOKİ şantiyeleri kurulur. Mart 2020'de Türkiye'de koronavirüs salgını başlar; deprem konutlarının yapımı salgın koşullarında sürer. Depremin birinci yıl dönümünde, 25 Ocak 2021'de, Cumhurbaşkanı Erdoğan Elazığ'da 8.000'inci deprem konutunun anahtarını teslim eden törene katılır. O tarihte Elazığ için 20.118 konut planlanmıştır. Köylerde ise dört ilçedeki 300 köy için 1.015 çelik ev yapılmaktadır.

Nisan 2023'te açıklanan rakamlara göre Elazığ ve Malatya'da toplam 33.821 deprem konutu tamamlanıp hak sahiplerine teslim edilmiştir. Elazığ'daki şantiyelerde konutlarla birlikte 16 okul ve 12 cami de yapılmıştır.

Neyi değiştirdi

Elazığ depremi, 1999'dan sonra Türkiye'de bir kez daha aynı şeyi gösterdi: Yıkılan binaların hemen yanında, aynı sarsıntıyı alan binalar ayakta kalmıştı. Sakarya Üniversitesi'nden yerbilimcilerin raporundaki cümle bunu özetler: "deprem öldürmez yıkılan dayanıksız bina öldürür".

Deprem, Doğu Anadolu Fayı'nı da yeniden gündeme getirdi. Jeoloji Mühendisleri Odası'nın Mart 2020'de yayımladığı saha raporu, Pütürge segmentinin kırıldığını, fayın başka bölümlerinin de büyük depremler üretebileceğini kayda geçirdi. Kandilli, AFAD ve USGS'in birbirinden farklı büyüklükler açıklaması da raporda eleştirildi.

Emine Kuştepe'nin etkisiyle afet gönüllülüğüne başvurular arttı. AFAD, Ocak 2020'de yıl sonuna kadar gönüllü sayısını 200 bine çıkarmayı hedeflediğini açıkladı.

Bugün

Resmî kayıtlara göre 24 Ocak 2020 Elazığ depreminde 41 kişi hayatını kaybetti: 37'si Elazığ'da, 4'ü Malatya'da. Bazı kaynaklar depremin yol açtığı kalp krizlerini de ekleyerek 44 kişiden söz eder. 1.607 kişi yaralandı, 45 kişi enkazdan sağ çıkarıldı.

Üç yıl sonra, 6 Şubat 2023'te, aynı fay sistemi bu kez Kahramanmaraş'ta çok daha büyük iki depremle kırıldı ve on bir ili yıktı. Elazığ da sarsıldı. Nisan 2023'te 2020 depreminden sonra yapılan konutlarda oturan bir depremzede, yeni evleri için şunu söyledi: "Deprem yaşadık ama binalarda bir çizik dahi yok."

Herkes için aynı hızda bitmedi. Nisan 2023'te Medyascope, depremin merkezine en yakın ilçe olan Sivrice'de Hazar Gölü kıyısındaki konteyner kentte hayatın üç yıldır sürdüğünü yazdı; bir sakin durumu iki kelimeyle anlattı: "Sivrice sahipsizdir." Mustafapaşa'da 17 saat enkaz altında kalan Azize Çelik ise 2025'te bir TOKİ konutunda yaşadığını, 6 Şubat 2023'te evinin hasar almadığını anlattı.

Kaynaklar

• AFAD Deprem Dairesi, "24 Ocak 2020 Sivrice (Elazığ) Mw 6.8 Depremine İlişkin Ön Değerlendirme Raporu", Ocak 2020
• Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi, 24 Ocak 2020 Sivrice-Elazığ depremi basın bülteni
• Jeoloji Mühendisleri Odası, "24 Ocak 2020 Sivrice (Elazığ)-Doğanyol (Malatya) Depremi: Arazi Gözlemleri ve Değerlendirilmesi", Yayın No:145, Mart 2020
• Utkucu, M., Aslan, A., Doğan, B. (2020). "24 Ocak 2020 Sivrice-Doğanyol Depremi Üzerine Bir Değerlendirme", Sakarya Üniversitesi Afet Yönetim Merkezi
• Hürriyet, 25, 26 ve 27 Ocak 2020 birinci sayfaları; Cumhuriyet, 25 Ocak 2020 birinci sayfası (Gaste Arşivi üzerinden)
• Cumhuriyet, "'Binamız çürüktü, belediye biliyordu'" (26 Ocak 2020)
• Milliyet, "Prof. Naci Görür 'Sivrice' diyerek nokta atışı yapmıştı: Uyarmıştım" (26 Ocak 2020); "Enkazdan 8 dakika arayla çıkarılan Miraç hayatını kaybetti" (25 Ocak 2020)
• Karar, Çevrimtaş köyü haberi (25 Ocak 2020); "Yüsra ile annesini kurtaran astsubay Zehra Yıldız gözyaşlarıyla o anları anlattı" (27 Ocak 2020)
• NTV, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın deprem bölgesi ziyareti ve AFAD açıklamaları (25-28 Ocak 2020)
• CNN Türk, "Depremin simgesi Azize ile kurtarıcısı itfaiye erinin duygusal buluşması" (26 Ocak 2020)
• Rudaw, Çevrimtaş köyü haberi (25 Ocak 2020); Evrensel, "Elazığlı kadınların yükü" (2 Şubat 2020)
• Takvim, Bakan Murat Kurum'un Elazığ açıklamaları (30 Ocak 2020); Medyascope (25 ve 31 Ocak 2020)
• Yeni Akit, Yüsra ve Ayşe Yıldız'ın taburcu oluşu (Mayıs 2020); Posta, Ayşe Yıldız ile söyleşi (23 Ocak 2023)
• Timeturk, "Elazığ'da 8 bininci deprem konutu bugün teslim ediliyor" (25 Ocak 2021); Ensonhaber, "Elazığ depreminin ardından yapılan 33 bin 821 konut teslim edildi" (8 Nisan 2023)
• Karar, Elazığ konteyner kentleri (20 Şubat 2020); Yeni Akit, konteyner kentlerde son durum (21 Mayıs 2020)
• Medyascope, "2020 depreminin merkez üssü Elazığ Sivrice'de yaşam üç yıldır konteynerlerde sürüyor" (13 Nisan 2023); Gazete Birlik, Azize Çelik ile söyleşi (24 Ocak 2025)
• USGS, M 6.7 Doğanyol, Türkiye depremi olay sayfası