2011 Van Depreminde Erciş'in Pazar Öğlesi ve Bayram Oteli'nin Gecesi

23 Ekim 2011, Pazar. Öğle saatleri. Erciş'in ana caddelerinde dükkânlar ve kafeler açık. Saat 13:41'de Van'ın kuzeyindeki Tabanlı köyünün altında kırılan fay, Erciş'in üçte birini enkaza çevirecek. On yedi gün sonra ikinci bir deprem Van'ın merkezini vuracak. Bu yazı, o iki depremin ve ardından gelen kışın hikâyesi.

Depremden önce

Van, Türkiye'nin en büyük gölünün doğu kıyısında, deniz seviyesinden 1.725 metre yükseklikte, volkanik dağlarla çevrili bir çöküntü alanına kurulmuş bir şehirdir. 2010 sayımına göre ilin nüfusu 1 milyonu aşmıştı; merkezde 350 binden fazla, gölün kuzey kıyısındaki Erciş ilçesinde ise 155 bin civarında insan yaşıyordu.

Bölge depremi tanır. Van Gölü çevresi 1100 ile 1900 yılları arasında pek çok depremle sarsılmış, bunların bir kısmı Erciş'te de hasar bırakmıştı. Yakın tarihin en ağır hatırası 24 Kasım 1976 Muradiye-Çaldıran depremiydi: 7,5 büyüklüğündeki o depremde, ODTÜ raporunun aktardığı rakamlara göre yaklaşık 5 bin kişi ölmüş, kış koşulları kurtarma çalışmalarını felç etmişti. O gün Van'ın merkezinde 50 bin kişi yaşıyordu.

1970'te 50 bin olan merkez nüfusu, 2010'da 350 bini aşmıştı. ODTÜ Afet Yönetimi Merkezi'nin raporu, Van'ın özellikle 1950'lerden sonra hızlı nüfus artışı ve kontrolsüz kentleşmeyle büyüdüğünü, bunun deprem riskini de büyüttüğünü not eder. Erciş'in ana caddeleri boyunca çok katlı apartmanlar yükseliyordu; bazılarının zemin katında kafeler, ayakkabıcılar vardı.

Pazar, 13:41

Saat 13:41'de yer sarsılmaya başlar. Merkez üssü, Van'a 17 kilometre uzaklıktaki Tabanlı köyüdür. Sarsıntı yaklaşık 25 saniye sürer. Kandilli Rasathanesi büyüklüğü önce 6,6 olarak duyurur, kısa süre sonra 7,2'ye düzeltir. Deprem Hakkâri'den Diyarbakır'a, İran'dan Kuzey Irak'a kadar hissedilir.

En ağır darbeyi merkez üssünün kuzeyindeki Erciş alır. Çınarlı Mahallesi ile Atatürk ve Kışla caddelerindeki binaların neredeyse tamamı çöker. Van Yolu ve Zeylan caddeleri de yıkımın yoğunlaştığı yerler arasındadır. Yıkılanlar arasında 130 öğrencisi olan özel bir yurt da vardır.

Pazar olduğu için caddeler kalabalıktır. Bazı öğretmenler arkadaşlarıyla öğle yemeğine çıkmıştır. Halk müziği sanatçısı Mustafa Akarsu, sarsıntı başladığında Van Yolu Caddesi'nde yürümektedir; yıllar sonra DHA'ya, bir cami minaresinden kopan taşların ve molozların üzerine düştüğünü anlatacaktır. İlçenin kafelerinden Buse Kafe, 12 kişiye mezar olur.

Sarsıntı il sınırında da durmaz. Bitlis'in Adilcevaz ilçesine bağlı Yarımada köyünde dedesini ziyarete gelen 6 yaşındaki Şahin Kese enkaz altında kalarak ölür. Muş'ta iki caminin minaresi yıkılır.

İlk saatler

Erciş'te ilk kurtarmayı, enkazın başına koşan aileler ve komşular yapar. Resmî ekipler yetişemez; insanlar molozları kendi imkânlarıyla kaldırmaya çalışır. Çelebibağ Belde Belediye Başkanı Veysel Keser'in o saatlerdeki sözleri kısa ve çaresizdir: "İnsanlar molozlar içinde can çekişiyor." Erciş Belediye Başkanı Zülfikar Arapoğlu da kurtarma ekibi, sağlık ekibi ve çadır ister.

Erciş Devlet Hastanesi'nin odaları yetmez; yaralılar bahçede tedavi edilir, hastanenin önünde yakınlarından haber bekleyen binlerce kişi toplanır. Ağır yaralılar Bitlis'e, Adilcevaz'a, Tatvan'a, Ağrı'nın Patnos ilçesine taşınır. Muradiye Devlet Hastanesi tedbir amacıyla boşaltılır.

Akşam saatlerinde ölü sayısı 75'i, yaralı sayısı 600'ü geçmiştir. Kandilli'den gelen açıklama daha karanlıktır: yaklaşık bin can kaybı tahmin edilmektedir. Van'dan seçilen AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Hüseyin Çelik, NTV'de Erciş'te 50, il genelinde 10 civarında binanın yıkıldığını söyler: "Ölü sayısının artmasından endişe ediyoruz." Kızılay, bölgedeki iş adamlarına ve müteahhitlere iş makinesi için çağrı yapar.

Başbakan Yardımcısı Beşir Atalay, Kalkınma Bakanı Cevdet Yılmaz ve Sağlık Bakanı Recep Akdağ programlarını yarıda keserek Van'a gider. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın uçağı saat 19:44'te Van Ferit Melen Havaalanı'na iner; onu Atalay, Akdağ ve Van Valisi Münir Karaloğlu karşılar. Erdoğan helikopterle Erciş'e geçer, kaymakamlıkta kurulan kriz merkezinde bilgi alır.

Saat 21:53'te, Erdoğan bakanlarla birlikte yıkılan binaların arasında dolaşırken 4,9 büyüklüğünde bir artçı Erciş'i yeniden sallar. Gece 22:00'ye kadar 103 artçı kaydedilir. En büyüğü gece 23:45'te gelir; 6,0 büyüklüğündeki bu sarsıntıda ağır hasarlı bazı evler tamamen yıkılır.

Sabah: gerçek tablo

Gün ağardığında Erciş'in yaklaşık üçte biri enkaz hâlindedir. Associated Press, bölgede 2 bin kadar binanın yıkıldığını yazar. Depremin gündüz, insanların çoğu evlerinin dışındayken olması, kaybın daha da büyümesini önlemiştir.

Salı gününe gelindiğinde ölü sayısı 459'u bulmuştur. Bölgede ne elektrik vardır ne şebeke suyu. Binlerce kişi üçüncü gecesine donma noktasına yakın soğukta, açık havada girer. Erciş'e giden kamyonlar ilçeye varmadan durdurulur, çadırlar ve battaniyeler araçlardan indirilir; televizyonlar çadır kavgalarını gösterir. Aynı gün güçlü bir artçının yarattığı paniğin ardından Van'daki cezaevinde isyan çıkar.

İlk günlerde yabancı yardım tekliflerine mesafeli duran Türkiye, 25 Ekim'de, kış boyunca binlerce kişiye prefabrik ev gerekeceği anlaşılınca, İsrail dahil bütün ülkelerin yardım tekliflerini kabul edeceğini açıklar.

27 Ekim'de Vali Karaloğlu tabloyu rakamlarla anlatır: Van ve Erciş'te 28 bin çadır dağıtılmıştır. Van'da 6 bina tamamen yıkılmıştır; Erciş'te yıkılan 85 binadan 65'inde arama kurtarma sürmektedir. Erciş'te 63 ekipte 1.709 kişi çalışmaktadır. Yaklaşık 256 yaralı hava ambulansıyla Ankara'ya ve büyük şehirlere taşınmıştır. Yeni Şafak'ın haberine göre bölgede 120 bin çadıra ihtiyaç vardır.

Devlet bölgede

Erdoğan, 26 Ekim'de Ankara'da partisinin il başkanlarına konuşurken Van'dan çıkardığı sonucu açıklar: kaçak yapı ve gecekondularla ilgili yetki Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'na alınacak, bu binalar kamulaştırılıp yıkılacaktır. "Bunu defalarca yaşamaktansa iktidarı kaybetmek çok daha hayırlıdır."

Vali Karaloğlu ise artçıların sürdüğü şehirde başka bir sorunla uğraşmaktadır. Evi sağlam olan insanlar da içeri girmeye korkmakta, çadır kuyruğu uzamaktadır. 27 Ekim'deki çağrısı açıktır: ağır ve orta hasar yoksa vatandaşlar evlerine dönmelidir. "Duruma hakimiz," der.

Çevre ve Şehircilik Bakanı Erdoğan Bayraktar'ın 29 Ekim'deki açıklaması, Akşam gazetesinin aktarımıyla, sonradan çok tartışılacaktır: "Büyük depremin olduğu yerde bir daha deprem olmaz." Bayraktar aynı açıklamada ağır hasarlı binalara girilmemesini, diğer binalara girilebileceğini söyler.

Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, arama kurtarma çalışmalarını aksatmamak için ziyaretini ertelediğini söyler ve 6 Kasım'da, Kurban Bayramı'nın ilk günü Van'a gelir. Bayram namazını Van Ulu Camii'nde kılar, çıkışta konuşur: "Bu bayrama biraz böyle hepimiz maalesef üzgün girdik." Kızılay çadır kentinde depremzedelerle kahvaltı eder, yaklaşık 250 evin yerle bir olduğu Gedikbulak köyünü gezer, öğle yemeğini Erciş'teki çadır kentte yer. Hürriyet Daily News'e göre Gül, bu yıkımın daha sıkı yapı kurallarına ders olması gerektiğini söyler. Aynı gün Erciş'e gelen CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu çadır eksikliğinden ve işsizlikten yakınıldığını, BDP Eş Genel Başkanı Selahattin Demirtaş da yaklaşan kışı hatırlatır.

Enkazdan gelen sesler

Karaduman ailesi Sivas'ta yaşamaktadır; deprem olduğunda Erciş'teki büyükanne ve büyükbabayı ziyaret ediyordur. Ailenin en küçüğü Azra on dört günlüktür. Beş katlı apartman çöktüğünde anne Semiha, bebek ve babaanne enkazın altında birbirine sokulmuş hâlde kalır.

25 Ekim Salı günü, depremden yaklaşık iki gün sonra, turuncu tulumlu kurtarmacı Kadir Direk enkazdaki dar bir yarıktan içeri girer ve üzerinde yalnızca bir tişört olan Azra'yla geri çıkar. Kaynaklar süreyi farklı verir: Takvim 46, Anadolu Ajansı 47, Associated Press 48 saat yazar. Birkaç saat sonra anne Semiha ve babaanne de sağ çıkarılır. Baba Sinan Karaduman'ın cansız bedenine ise günler sonra ulaşılır.

Azra ambulans uçakla Ankara'ya götürülür. Başhekim Nurullah Okumuş, bebeğin canlı ve aktif olduğunu, yüzündeki küçük yaralar dışında travma izi bulunmadığını açıklar: "Şu an için bir hayati tehlikesi yoktur diyebiliriz." Takvim gazetesi, annenin sütü bitince bebeği susuz kalmasın diye tükürüğüyle beslediğini yazar.

Altı yıl sonra, 2017'de Azra okula başlamıştır. Çocuk doktoru olan dedesi Ahmet Karaduman, AA'ya torununun da çocuk doktoru olmak istediğini anlatır. Aile Azra'ya depremi anlatmamıştır: "Erciş kelimesi zihnine yerleşti, Erciş'i biliyor ama tabii detayını bilmesi mümkün değil."

28 Ekim Cuma sabahı, depremden 108 saat sonra, bir apartmanın zemin katındaki ayakkabı dükkânından 13 yaşındaki bir çocuk sağ çıkarılır. AP adını Ferhat, Türk basınının bir kısmı Serhat Tokay olarak verir. Hafta sonları dükkânda çıraklık yapmaktadır. Enkazın altında ayakkabı kutularından kendine yatak ve yastık yapmış, sızan yağmur suyunu içmiştir: "Dualarımı bitirdikten sonra İstiklal Marşı okuyordum." Onu bulan Azerbaycanlı ekip, gece saat iki sularında enkazdan bir elin uzandığını anlatır. Babası Sefer Tokay'ın sözleri o haftanın özeti gibidir: "108 saat bize 108 yıl gibi geldi."

Erciş'in öğretmenleri

Depremde Erciş'te çok sayıda öğretmen öldü; Mustafa Akarsu'nun yıllar sonra yazdığı ağıt, 76 öğretmeni anar. Çoğu ilçeye yeni atanmış gençlerdi.

Gözde Bahar 26 yaşındaydı. Bir buçuk ay öncesine kadar Ağrı'da sözleşmeli İngilizce öğretmeniydi; 5 Eylül'de Erciş Atatürk İlköğretim Okulu'na kadrolu atanmıştı. Yeni taşındığı Altıntaş Apartmanı çöktüğünde enkazın altında kaldı. Sabah gazetesi yazarı Haşmet Babaoğlu'nun aktardığına göre 66 saat sonra çıkarıldı; nefes almakta zorlanıyordu, kalbi durdu, enkaz başında yapılan masajla yeniden çalıştı. Gözde Bahar kaldırıldığı hastanede hayatını kaybetti ve memleketi Söke'de toprağa verildi.

Eskişehirli öğretmen Senem Aka, polis memuru eşi Halil Aka'yı geride bırakıp Erciş'e gelmişti. Meslektaşı Alime Paşa ile birlikte kaldığı altı katlı Mehmet Ali Koç Apartmanı'nın enkazında ikisi de öldü.

Öğretmen Gül Karaçoban ise arkadaşlarıyla öğle yemeği yerken, zemin katında kafeterya olan altı katlı binanın altında kaldı. Nişanlısı Üsteğmen Onur Eryaşar enkazın başına koştu. Babaoğlu'nun yazdığına göre kurtarmacılar küçük bir delikten ona ulaştığında Gül'ün ilk sorusu şuydu: "Depremin merkezi neresi kardeş? Erciş miymiş?"

Bir yıl sonra Erciş'te yeni bir okulun açılışında konuşan Erdoğan, öğretmenlere ayrıca teşekkür edecekti: "Depremde burada öğretmenlerimizin büyük kısmı adeta birer kahraman, cengaver kesildiler."

9 Kasım: Bayram Oteli

İlk depremden sonra gelen arama kurtarma ekiplerinin bir kısmı kendi şehirlerine dönmüştür. 9 Kasım Çarşamba akşamı saat 21:23'te Van'ın 16 kilometre güneyindeki Edremit merkezli 5,6 büyüklüğünde yeni bir deprem olur. Kandilli, bunun artçı değil, aynı sistemde ayrı bir deprem olduğunu açıklar.

Şehir merkezinde 25 bina yıkılır; ikisi oteldir. Cumhuriyet Caddesi ile Mareşal Fevzi Çakmak Caddesi'nin kesiştiği köşedeki Bayram Oteli, temeli 1964'te atılmış, şehrin en eski çok katlı binalarındandı; 2010'da 1 milyon dolar harcanarak onarılmıştı. İlk depremden sonra otelde arama kurtarma ekipleri, Türk ve yabancı gazeteciler kalıyordu. Otelde kalan inşaat mühendisleri, kolonlara baktıklarını ve binanın bölgedeki en güvenli yapılardan biri olduğunu söylemişti.

Doğan Haber Ajansı muhabirleri Cem Emir ile Sebahattin Yılmaz, bütün gün bakan ziyaretlerini izledikten sonra son haberlerini ve görüntülerini geçmek için saat 20:30 sularında otele dönmüştü. 1985 doğumlu Cem Emir'in cansız bedenine 11 Kasım gecesi saat 22:30'da, 1993'ten beri DHA'nın Van muhabiri olan Sebahattin Yılmaz'a ise depremden yaklaşık 54 saat 42 dakika sonra ulaşıldı.

Japon yardım kuruluşu AAR'nin çalışanları Atsushi Miyazaki ve Miyuki Konnai, Ekim depreminden sonra Van'a gelmiş, depremzedelere yiyecek dağıtıyordu. 32 yaşındaki Konnai beş saat sonra enkazdan sağ çıkarıldı. Miyazaki'ye 13 saat sonra ulaşıldı; kurtarmacılar yaklaşık 15 dakika kalp masajı yaptı, ama hastanede hayatını kaybetti. Hürriyet yazarı Ertuğrul Özkök onun için, adının Atsushi, soyadının "insan" olduğunu yazdı.

Aynı gece Aslan Oteli de çöktü. Van'da öfkeli kalabalıklar, yetkilileri hasarlı binaları denetlememekle suçladı; polis biber gazıyla karşılık verdi. AFAD'ın 21 Kasım verilerine göre ikinci depremde 40 kişi öldü, 30 kişi enkazdan sağ kurtarıldı. Bayram Oteli'nde 24 kişi hayatını kaybetmişti.

14 Kasım'da Vali Karaloğlu, ikinci depremin birincisinden daha fazla yıktığını söyledi. İlk depremden sonra Cumhuriyet Mahallesi'nde kullanılamaz durumdaki bina sayısı 21 iken şimdi 107'ydi; valilik ve kriz merkezi dışında kullanılabilir kamu binası kalmamıştı. "9 Kasım'da her şeyi biz sıfırladık Van'da," dedi. "Şu anda şehre gece girseniz hayalet şehir."

Çadırda kış

İkinci depremden sonra kimse çok katlı binalarda kalmak istemez. ODTÜ ekibinin 25-27 Kasım'daki gözlemine göre Van ve Erciş geceleri karanlığa gömülmüş, terk edilmiş apartmanlarla "hayalet kentlere" dönüşmüştür. Pek çok aile, eşyası çalınmasın diye hasarlı binasının dibine kendi çadırını kurar. Van'ın en kalabalık çadır kenti Mimar Sinan'da 450-500 çadırda 6 bin kişi yaşar; bir çadırda ortalama 10-12 kişi kalır.

Devlet, çadırda kalamayan aileler için başka şehirlerdeki kamu misafirhanelerini açar. Kasım sonuna kadar 150 bin başvuru yapılır, 25 bin kişi çeşitli illere yerleştirilir. Konteyner stoku yoktur; konteynerler sipariş üzerine üretilmektedir.

Kış, çadırlara sobayla girer. Adli Tıp Kurumu Van Şubesi'nden hekimlerin de aralarında bulunduğu bir ekibin yayımladığı çalışmaya göre Van ve çevresinde çıkan 19 çadır yangınında 19 kişi yandı, 10 kişi öldü. Ölümler 17 Kasım 2011 ile 20 Şubat 2012 arasındaki altı yangında yaşandı. Ölenlerin dokuzu 18 yaşından küçüktü; en küçüğü bir aylık bir bebekti.

Konteyner kentler kış ortasında dolmaya başlar. Erdoğan'ın depremin birinci yılında verdiği rakamlara göre Van ve Erciş'te 30 bin konteyner kurulmuş, 175 bin kişi barındırılmış; Erciş'teki çadır kentler 15 Ocak'ta, Van'dakiler 15 Şubat'ta kapatılmıştır. Ekim 2012'de Erciş'te 4.880 afet konutunun anahtarları teslim edilir. İlk anahtarı depremzede Ayfer Çavuşoğlu alır.

Herkes için aynı hızda olmaz. Gündem Çocuk Derneği'nin depremin ikinci yılında hazırladığı rapor, TOKİ'nin 17.400 konut teslim ettiğini, ama Van'da hâlâ 255 ailenin elektriği kesilmiş konteyner kentlerde yaşadığını yazar. Raporda konuşan bir anne durumu tek cümleyle anlatır: "Soğuktayız, karanlıktayız. Hangi çağda yaşıyoruz…"

Neyi değiştirdi

Van'dan yedi ay sonra, 16 Mayıs 2012'de TBMM 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun'u kabul etti; kanun 31 Mayıs 2012'de Resmî Gazete'de yayımlandı. Kamuoyunda "kentsel dönüşüm kanunu" diye bilinen bu yasa, riskli binaların yıkılıp yeniden yapılmasının çerçevesini çizdi. Bakan Bayraktar, ikinci depremden sonra verdiği röportajda Van için "bizim nasırımıza bastı" demiş, Türkiye'deki 19,5 milyon yapının "röntgeninin" çekileceğini söylemişti.

Bayram Oteli, ön hasar tespitinin ne olduğu sorusunu da gündeme taşıdı. Bayraktar, otel yıkıldıktan sonra "Bina sakatmış. Binayı yapan, ruhsatını veren, belediye, herkes suçlu," dedi. Aslan Oteli davasında savcı, AFAD'ın ön hasar tespitinde oteli sağlam işaretlemesinin sanıkların sorumluluğunu kaldırmayacağını, çünkü bu tespitin teknik analiz değil gözlem olduğunu söyledi. Otelin ortakları Ahmet ve Mahmut Arslan 11'er yıl 1 ay 10 gün hapis cezası aldı. Bayram Oteli'nin sahibi Tevfik Bayram'a, Yargıtay'ın iki bozma kararından sonra Van 2. Ağır Ceza Mahkemesi üçüncü kez karar verdi: 15 yıl 6 ay 20 gün hapis.

ODTÜ raporu, 1999'dan sonra deneyim kazanan arama kurtarma ekiplerinin Van'da daha başarılı çalıştığını, AKUT'un öne çıktığını yazar; ama ekiplerin hangi enkaza gideceğinin belirsiz kaldığını, ön hasar tespitinin organize edilemediğini, AFAD'ın ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın kapasitesinin yetmediğini de not eder. Aynı rapor, çadır kentlerde Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı'nın gönüllülerle yürüttüğü psikososyal desteği, Marmara depreminden bu yana devletin uyguladığı ilk örnek olarak kaydeder.

Bugün

23 Ekim ve 9 Kasım 2011 depremlerinde toplam 644 kişi hayatını kaybetti: ilkinde 604, ikincisinde 40. AFAD'ın Kasım 2011 verilerine göre 252 kişi enkazdan sağ çıkarıldı.

Her 23 Ekim'de Erciş'te, depremde ölenlerin gömüldüğü Beyazıt Mahallesi'ndeki Seyyid Muhammed Mezarlığı'nda anma yapılır, mezarlara karanfil bırakılır. Erciş Kaymakamı Murat Karaloğlu, 2023'teki anmada şöyle konuştu: "Onları unutmayacağımızı göstermek için kabirleri başında ziyaret ettik."

Yıkılan okulların yerine yenileri yapıldı; Milli Eğitim Bakanı Ömer Dinçer, depremin birinci yılında kullanılamaz hâle gelen 1.015 dersliğin yerine 2.069 yeni derslik planlandığını açıklamıştı. Ama yeniden yapım herkese ulaşmadı. Gazete Duvar'ın Mart 2023'te yazdığına göre, depremden on iki yıl sonra 72 aile hâlâ 120 konteynerde yaşıyordu.

Kaynaklar

• ODTÜ Afet Yönetimi Uygulama ve Araştırma Merkezi, Tabanlı-Van (23 Ekim 2011) ve Edremit-Van (9 Kasım 2011) Depremleri İnceleme Raporu, Aralık 2011
• Gündem Çocuk Derneği, Van-Erciş Depreminin İkinci Yılında Durum Değerlendirme Raporu, 2013
• Hekimoğlu, Y. ve diğerleri (2012). Deaths Due to Fires in the Tent City Set Up After the 2011 Earthquake in Van, Turkey. Tohoku Journal of Experimental Medicine, 228(2), 169-171
• Resmî Gazete, 31 Mayıs 2012, sayı 28309 (6306 sayılı Kanun)
• Memurlar.net / AA ve İHA haberleri, 23-28 Ekim, 6, 10 ve 14 Kasım 2011; "Mucize bebek Azra'nın hayalini doktorluk süslüyor", 22 Ekim 2017
• Associated Press, Erciş'ten bebek kurtarma haberi, 25 Ekim 2011; Ferhat Tokay haberi, 28 Ekim 2011; Atsushi Miyazaki haberi, 10-11 Kasım 2011
• Takvim, "Anne, Azra'yı tükürüğüyle besledi", 26 Ekim 2011
• Sabah, Haşmet Babaoğlu, "Öğretmen", 28 Ekim 2011
• Yeni Şafak, "Evlere dönün", 27 Ekim 2011
• Akşam'dan aktaran Memurlar.net, "Bakan Bayraktar: Günah keçisi arıyorlar, o ben değilim", 15 Kasım 2011
• Gazete Vatan, "Valinin feryadı", 15 Kasım 2011; "Erdoğan'dan Van çıkarması", 24 Ekim 2012
• Hürriyet Daily News, "Turkish leaders share pain of Van quake victims", Kasım 2011; "Japanese aid worker back in quake-hit Van"
• bianet, "Gazeteci Emir ve Yılmaz'ı kaybettik", 12 Kasım 2011
• TRT Haber, "Bayram Oteli davasında gerekçeli karar açıklandı"; Memurlar.net, "Van depreminde ikinci hapis cezası"
• DHA, "Van depreminde kaybettikleri için beste yaptı", 2022; CNN Türk, Van depreminin 9. yıl dönümü haberi, 2020; Bengütürk / AA, 12. yıl dönümü anma haberi, 2023
• Gazete Duvar (Duvar English), "Victims of 2011 Van quakes continue to live in container cities", 6 Mart 2023