1899 Banda Denizi Depremi: Paulohi ve Samasuru'yu Yutan Deniz

29 Eylül 1899 Cuma gecesi, Hollanda Doğu Hint Adaları'nda, Seram adasının güney kıyısı. Elpaputih Körfezi'nin köylerinde insanlar uyuyor, bazı balıkçılar sabahı beklemeden denize açılmış. Saat 01.42'de dağlarda yer kırılıyor. Sarsıntı kıyıyı denize döküyor, deniz üç kez yükselip üç kez çekiliyor. Sabah olduğunda Paulohi ve Samasuru köyleri haritadan silinmiş durumda. Yerel halk bu geceyi bugün hâlâ "Bahaya Seram", Seram felaketi diye anıyor.

Depremden önce: Seram'ın güney kıyısı

Seram, Maluku'nun en büyük adasıdır. Ambon'un hemen kuzeyinde uzanır; ortasından yüksek, ormanlarla kaplı bir dağ sırası geçer. Ada, birkaç küçük levhanın birbirine sürtündüğü bir bölgede durur; jeologlar burayı yeryüzünün tektonik açıdan en karmaşık yerlerinden biri olarak tanımlar. Hollandalılar 17. yüzyılda kıyıya ticaret karakolları kurmuştur; 1899'da ada Amboina (Ambon) Rezidanlığı'na bağlıdır.

Güney kıyıda üç büyük körfez vardır: batıda Piru, ortada Elpaputih, doğuda Taluti. Elpaputih Körfezi'nin kıyısındaki Amahai, bölgenin idare merkezidir. Burada bir sivil yönetici (civiel gezaghebber), küçük bir garnizon, bir hapishane, kilise ve papaz evi bulunur. Körfezin öbür kıyısında Paulohi, Samasuru, Makariki (Ahesuru) gibi köyler sıralanır. Kıyıda ve dağlarda Alifuru halkı yaşar. Geçim balıktan ve sagu palmiyesinden çıkarılan undan sağlanır.

Bölge sarsıntıya yabancı değildir. Yalnızca bir yıl önce, 6 Ocak 1898'de Ambon'da yıkıcı bir deprem olmuş, Hollandalı jeolog Rogier Verbeek bu deprem için bir rapor yazmıştır. Verbeek, 1883 Krakatau patlamasını anlatan kitabıyla tanınan, sömürge maden dairesinde çalışmış bir bilim insanıdır. Bir yıl sonra Seram için de rapor yazmak ona düşecektir.

Gece 01.42

Deprem 29 Eylül'ü 30 Eylül'e bağlayan gece gelir. Batavia'daki (Cakarta) Kraliyet Manyetik ve Meteorolojik Gözlemevi'nin hesabına göre sarsıntı Amahai yerel saatiyle 01.42'de başlar. Amboina Rezidanı'nın ilk raporu saati 01.45 olarak verir. NOAA kataloğu ise olayı Greenwich saatiyle 29 Eylül 17.03 olarak kaydeder; bu yüzden kaynaklarda hem 29 hem 30 Eylül tarihi geçer. Büyüklüğü yüzey dalgası ölçeğinde 7,8 olarak hesaplanır.

Sarsıntı binlerce kilometre öteden ölçülür. Batavia gözlemevindeki Milne sismografı depremi düzgün biçimde kaydeder. Gözlemevinden J. P. van der Stok'un Hollanda Kraliyet Bilimler Akademisi'ne sunduğu nota göre bu, Maluku'da doğan bir depremin Batavia'da Milne sismografıyla kaydedildiği, kendi bildiği kadarıyla ilk örnektir. Aynı dalgalar Strasbourg'daki merkez istasyonda ve Hamburg'da da sismograflara düşer.

Verbeek'in sonradan yaptığı incelemeye göre kırılma, Elpaputih Körfezi'nin batısındaki dağlarda olur. Dağlardaki kayalarda çatlama ve kırılma izleri bu hesabı doğrular. NOAA'nın aktardığı bir kaynak, hareketi Seram'ın güneybatısındaki yarımadayı adanın ana gövdesinden ayıran faya bağlar. Sarsıntının en güçlü yayıldığı yön doğu ve batıdır.

Çöken kıyılar, yükselen deniz

Verbeek'in vardığı sonuç şudur: sarsıntı tek başına bu kadar büyük bir yıkıma yol açmazdı. Felaketi büyüten, kıyının parça parça kopup denize düşmesidir. Körfez kıyılarındaki gevşek kum, kil ve çakıl yığınları suya kayar; bu kaymalar, belki deniz tabanındaki kırılmalarla birlikte, büyük dalgalar doğurur. Dalga, deprem bölgesinin hemen yanında doğar.

Elpaputih Körfezi'nde en büyük yıkım doğu kıyısındadır. Kıyı burada kopar; dalga 9 metreye yükselir ve karada 170 metre içeri girer. Batı kıyısında dalganın vurduğu köyler Paulohi-Samasuru ve Mani'dir. Piru Körfezi'nde tek bir dalga doğu kıyısındaki Hatusua köyünü tümüyle siler; Vikipedi'nin Verbeek'ten aktardığına göre dalganın yüksekliği 2,4 metredir ve 203 metre içeri girer, NOAA'nın kaydı ise burada 4 metre verir. Doğudaki Taluti Körfezi'nde Tehoru kıyısı kayar; su bütün Tehoru köyünü ve komşu Wolu ile Laimu'nun bir bölümünü basar. NOAA, Tehoru'da 12, Laimu'da ve Paulohi'de 9, Amahai'de 8,3 metrelik su yüksekliği kaydeder.

Paulohi ve Samasuru

O gece yaşananları içeriden anlatan nadir kaynaklardan biri, Elpaputih Körfezi'nde büyüyen Markus Mailopu'nun yazılarıdır. Mailopu sonradan Alman doğabilimci Erwin Stresemann'ın Seram'daki keşif heyetine katılmış, okuma yazma bildiği için yerel tarihi ve gelenekleri yazıya geçirmiştir. Depremi iki kez anlatır: bir kez Stresemann'ın 1918'de yayımladığı Paulohi dili kitabındaki metinlerde, bir kez de kendi günlüğünde. Günlükte yıl yanlışlıkla 1903 olarak geçer, ama ayrıntılar 1899 gecesiyle örtüşür.

Mailopu'ya göre gecenin beşinci saatidir, sabah yaklaşmaktadır. Uçan balık ayıdır; bazı adamlar balık tutmak için çoktan kürek çekip açılmıştır. Deniz üç kez yükselir, üç kez çekilir. Amahai'den Paulohi'ye ve Samasuru'ya kadar bütün evler yıkılır. Amahai'de kilise ayakta kalır, orada ölen sayısı azdır. Ama o gün Saparua adasındaki Ihamahu köyünden kralları ve halkıyla Amahai'ye gelmiş bir topluluk vardır; Mailopu'nun yazdığına göre kral ve yanındakilerin hepsi Amahai'de ölür.

Dalgadan kaçanlar ormana koşar, aileler birbirini kaybeder. Mailopu'nun günlüğünde, karanlıkta her yerden "baba", "anne", "kardeşim" diye bağıran sesler duyulduğu yazılıdır. Denizde, kayıklarda yakalananlar kaçamaz. Mailopu'nun anlatımında Paulohi ve Samasuru "denize gömülür".

Ahesuru'lu çocuk

Markus o gece Ahesuru'da, annesinin köyündedir; babası Samasurulu, annesi Ahesurulu Watimena soyundandır. Babası ise Rui Irmağı'nın yukarısında sagu dövmektedir. Deprem orada ağaçları devirir. Baba ve arkadaşları geceleyin köye döner, son kısmı suyun içinden yürürler. Biri ötekine, artık yapacak bir şey olmadığını, karılarının ve çocuklarının öldüğünü söyler. Köyde tanımadıkları birine rastlarlar; köylülerin içerideki Alangalang'a çekildiğini öğrenirler. Gidip ararlar; biri çocuğunu, biri karısını, biri anne babasını sorar. Ay doğar, sonra sabah olur. Ahesuru'da 39 kişi ölmüştür.

Birkaç gün sonra Markus, babasının dostlarını görmek için Paulohi ve Samasuru'ya gider. Köylerin yerinde ne ev görür ne kuş. Uzun süre orada durur. Ormandan gelen bir adam, babasının dostlarının hepsinin öldüğünü, ama halasının ormanda başka insanlarla birlikte olduğunu söyler. Birlikte ormana girip onu bulurlar. Halası Markus'u görünce ağlar. Çevresindeki insanların kolları, bacakları kırık, başlarında yaralar vardır; halasının bacağı da yaralıdır. Dördüncü gün o yaradan ölür. Samasurulular Wae Mala yönüne, Paulohililer ormanda Lata denen bir yere çekilir.

Mailopu'nun hatırladığı küçük ayrıntılar da felaketin boyutunu gösterir. Kıyıya o kadar çok ölü balık vurur ki köpekler bitiremez. Ahesuru yakınında karaya vuran bir balığı ölçerler; neredeyse iki kulaçtır. Markus günlerce Nalawae Irmağı'nda yayla balık avlar; balıkların kuyruklarında yaralar vardır, kimi kör olmuştur. Yirmi tane tutup birini kızartır. Tam yiyecekken babası ve arkadaşları onu durdurur: bu balıklar denizdeki ölüleri yemiştir. Markus balıkları atar.

Rezidan'ın raporu

Haberi Batavia'ya taşıyan ilk resmî belge, Amboina Rezidanı'nın felaketin hemen ardından Genel Vali'ye gönderdiği rapordur. Van der Stok bu raporu akademiye sunduğu notta aktarır. Rapora göre şiddetli depremi bir dizi deniz dalgası izlemiş, Seram'ın güney kıyısında büyük hasar olmuş, Ambon, Banda ve Uliaser adaları daha hafif etkilenmiştir. Güney kıyıdaki birçok köy yerle bir olmuş, Elpaputih Körfezi'nde ikisi dışında bütün köyler yıkılmıştır.

Rapor Amahai'nin durumunu da sayar: hapishane tümüyle yıkılmış, istihkâmlar kısmen hasar görmüş, papaz evi ve kiliseler ise sağlam kalmıştır. Amahai ve Kairatu'daki garnizon ve sivil memurlara bir şey olmamıştır. Banda'da Nassau Kalesi'nin önündeki iskele yıkılmıştır. Bula Körfezi'ndeki petrol tesisi hasarsızdır.

İlk tahmin ağırdır: ölen yerli sayısı 4 bin, yaralı sayısı 500 olarak bildirilir. Rapor, kurtulanların iç kesimlere kaçtığını, köylerine dönmeye cesaret edemediğini ve deprem ile dalgaların ulaştığı her yerde büyük bir tedirginlik olduğunu yazar.

Vapurlar geliyor

Hükümetin bölgedeki vapuru Arend bütün işi görmeye yetmez. Kraliyet Paketçilik Şirketi'nin (KPM) Gouverneur-Generaal 's Jacob ve Japara vapurları kiralanır; yiyecek ve sağlık yardımı taşıyacak, yaralıları toplayacaklardır. Ternate Rezidanı'ndan da yardım istenir. Ambon'da yeterli erzak ve yapı malzemesi vardır ve hemen gönderilir; ama raporun deyişiyle başka bakımlardan hâlâ çok sıkıntı çekilmektedir.

Rezidan ve baş sağlık memuru Japara ile felaket bölgesine gider. Vapur Amahai'den ve Saparua'dan 49 yaralı alır; 's Jacob da Ambon'a 27 yaralı getirir.

Vapurun gelişini Mailopu da anlatır, ama kıyıdakilerin gözünden. Vapur Paulohi ve Samasuru önüne demir atar. Sagu dövmeye inen bir adam denizde "korkunç bir şey" gördüğünü söyleyince sağlam olanlar kaçıp saklanır; yaralıların yanında bir iki kişi kalır. Gemiden Amahai'nin sivil yöneticisi ve bir doktor iner. Onu tanıyan biri korka korka yanına gider. Yönetici halkın ve kralın nerede olduğunu sorar; kralın ve karısının öldüğünü öğrenir. Kaçanları çağırmasını, vapurun kimseyi öldürmeyeceğini söyler. Adam deniz kabuğundan borazanı öttürüp insanları toplar. Sağlamlar yaralıları gemiye taşır, doktor yaraları sarar. Mailopu'nun günlüğüne göre gemi giysi, bıçak, pala, sagu, pirinç ve balık getirir, ölüleri gömmeye yardım eder. Yaralı sayısı binden fazladır, gemi hepsini tek seferde alamaz; ikinci kez gelip kalanları Ambon'a ve Saparua'ya götürür.

Kaç kişi öldü?

1899 depreminin ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Rezidan'ın ilk raporu 4 bin ölüden söz eder, ama bunu ön bilgi olarak verir. Vikipedi ve NOAA'nın kullandığı bir kaynak 3.864 ölü sayısını verir. NOAA kendi kaydında ise 2.460 ölü ve 300 yaralı rakamını esas alır. Elpaputih Körfezi için 2.400 ölü rakamı dolaşır; NOAA'nın yer yer verdiği sayılara göre yalnız Paulohi'de 1.570, Tehoru'da 600, Amahai'de 348, Hatusua'da 95, Makariki'de 68 kişi ölür. Mailopu, Paulohi ile Samasuru'da binden fazla, günlüğünde ise 2 bin kişinin öldüğünü yazar.

Rakamların dağınık olmasının bir sebebi, köylerin tümüyle yok olması ve sağ kalanların uzun süre ormanda saklanmasıdır. Verbeek'in "Seram'daki yer ve deniz depremine dair kısa rapor" adlı çalışması bugün de bu deprem hakkındaki tek kapsamlı kaynak olarak anılır.

Neyi değiştirdi

1899 Seram felaketi, büyük yıkımın bazen sarsıntının kendisinden değil, sarsıntının denize döktüğü kıyılardan geldiğini gösterir. Verbeek'e göre yıkımı getiren, kıyının denize çöküşüdür. Pattimura Üniversitesi araştırmacılarının bugün Elpaputih için yazdığı gibi, böyle yerel tsunamiler kıyıya dakikalar içinde ulaşır; uyarıya zaman kalmaz.

Deprem bilim tarihinde de bir iz bırakır. Van der Stok, Batavia ve Strasbourg kayıtlarını karşılaştırarak sarsıntının yerel saatini hesaplar ve dalgaların yerkürenin içinden yaklaşık saniyede 10 kilometre hızla ilerlediği sonucuna varır. Sömürge yönetimi için ise Seram'ın güney kıyısı, yardımın ancak kiralık vapurlarla ulaşabildiği uzak bir kıyıdır.

Kalıcı değişiklik insan haritasındadır. Mailopu'nun anlattığına göre sağ kalan Samasurulular ve Paulohililer başka yerlere çekilir; Mailopu da halasını kaybettikten sonra Samasuru'ya taşınır.

Bugün

Elpaputih Körfezi'nin kıyısında bugün Orta Maluku'nun merkezi Masohi kenti vardır. Kent, 1957'de Amahai köyünün toprakları üzerinde kurulmuştur. Amahai bugün Seram'ın ana limanıdır, Ambon'dan sürat tekneleri gelir. Amahai'de "Bahaya Seram" adıyla anılan anıtta, Amahai ile Ihamahu köyleri arasındaki pela kardeşliğinin 25 Ekim 1924 tarihli ilkeleri yazılıdır.

Felaket bölgede unutulmamıştır. Pattimura Üniversitesi araştırmacılarının 2026'da yayımladığı bir çalışma, Teluk Elpaputih ilçesinin tsunami riskini incelerken 1899'u "Bahaya Seram" adıyla anar ve Paulohi-Samasuru'nun büyük bölümünün sulara gömüldüğünü hatırlatır. Çalışmaya göre ilçenin güney kıyısında yaklaşık 3.429 hektarlık bir alan yüksek tsunami riski taşır. Endonezya Meteoroloji ve Jeofizik Ajansı BMKG, Ağustos 2024'te Banda Denizi'ndeki olası bir büyük depremin Ambon ve Seram'ı etkileyebileceği uyarısında bulunmuştur.

Kaynaklar

• J. P. van der Stok, "Two earthquakes, registered in Europe and at Batavia", KNAW Proceedings, cilt 2 (1899-1900), s. 244-246 (Amboina Rezidanı'nın raporu dahil)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 6229) ve Tsunami Veritabanı (olay 1266, dalga yüksekliği kayıtları)
• The Mailopu Archive, LMU Münih, "Early years in Seram": Markus Mailopu'nun günlüğü ve Paulohi el yazmaları (E. Stresemann, Die Paulohisprache, 1918, s. 218-223)
• R. D. M. Verbeek, Seram'daki 30 Eylül 1899 yer ve deniz depremine dair kısa rapor (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• E. R. Sopacua, F. Puturuhu, H. M. Kesaulya, "Analisis Tingkat Kerawanan Tsunami di Kecamatan Teluk Elpaputih", Jurnal Isometri, cilt 5, sayı 1 (2026)
• Vikipedi (İngilizce ve Endonezce), 1899 Ceram earthquake, Seram Island, Amahai, Masohi, Rogier Verbeek (başlangıç kaynağı)