1994 Northridge Depremi Tatil Sabahı Otoyolları Çökertti

17 Ocak 1994, Pazartesi. Saat 04:30. Los Angeles'ta Martin Luther King Günü tatili. Şehir uykuda; otoyollar her zamankinden boş. Sekiz saniye süren sarsıntı, San Fernando Vadisi'ni yerinden oynatacak, ülkenin en işlek otoyolunu çökertecek. Amerika tarihinin en pahalı doğal afetlerinden biri, karanlıkta başlayacak.

Depremden önce

San Fernando Vadisi, Los Angeles şehir merkezinin kuzeybatısında, milyonlarca insanın yaşadığı geniş bir banliyö ovasıdır. Vadide üç katlı ahşap apartmanlar, alışveriş merkezleri, otoparklar ve California Eyalet Üniversitesi Northridge kampüsü vardır. Los Angeles, dünyanın en büyük otoyol ağlarından birine sahiptir.

Bölge depremi bilir: 1971'de San Fernando depremi hastaneleri ve otoyol kavşaklarını yıkmıştır. Ama 1994'te kırılacak fay, yeraltında gizlidir; yeryüzüne hiç çıkmayan, o güne kadar bilinmeyen bir bindirme fayıdır.

04:30

Saat 04:30'da, San Fernando Vadisi'nin altında, yaklaşık 18 kilometre derinlikte 6,7 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı yaklaşık sekiz saniye sürer, ama yer olağanüstü güçlü hareket eder: Tarzana'daki bir ölçüm istasyonu, dünyada o güne kadar kaydedilmiş en yüksek yer ivmelerinden birini ölçer. San Fernando Vadisi'nin kuzeyi 20-40 santimetre, bazı yerler 70 santimetre yükselir.

Northridge Meadows apartman kompleksinin üç katlı binasında zemin kat çöker; üst katlar alt kattakilerin üzerine iner. 16 kişi hayatını kaybeder; aralarında iki üniversite öğrencisi vardır.

Sherman Oaks'ta yamaçta, bir yanı beton temele, öbür yanı direklere oturan dokuz ev yamaçtan aşağı kayar; dört kişi ölür.

Çöken otoyollar

Ülkenin en işlek otoyolu olan Santa Monica Otoyolu'nun (I-10) La Cienega Bulvarı üzerindeki köprüsü çöker. Kuzeyde, Interstate 5 ile 14 numaralı yolun Newhall Geçidi'ndeki kavşağı, 23 yıl önce 1971 depreminde olduğu gibi yeniden yıkılır.

Los Angeles polisi motosikletli memur Clarence Wayne Dean, karanlıkta, 14 numaralı yoldan Interstate 5'e bağlanan rampanın çöktüğünü fark edemez; motosikletiyle 12 metre aşağı düşer ve hayatını kaybeder. Yeniden yapılan kavşak, bir yıl sonra onun adıyla anılır.

Tatil sabahı olduğu ve saat erken olduğu için otoyollar neredeyse boştur. Bu, ölü sayısının çok daha yüksek olmasını önler.

Yangın ve sel

Temellerinden kayan evlerde gaz boruları kopar; bağlanmamış su ısıtıcıları devrilir. Vadide aynı sokakta hem yangın hem sel yaşanır: yeraltındaki gaz ve su boruları birlikte kopmuştur. Bazı bölgelerde su basıncı sıfıra düşer, itfaiye yangınlarla mücadelede zorlanır. Beş gün sonra 40 ile 60 bin abone hâlâ susuzdur.

Bir dakika sonra 5,9 büyüklüğünde güçlü bir artçı gelir. Üç haftada binlerce artçı sarsıntı kaydedilir. Pek çok aile, evinin yıkılmasından korkarak geceleri dışarıda, parklarda, arabalarda ve çadırlarda geçirir.

Üniversite

California Eyalet Üniversitesi Northridge, deprem merkezine en yakın üniversitedir. Kampüsteki 58 binanın hepsi önemli hasar görür. Yeni yapılmış C Otoparkı'nın çöken görüntüsü, depremin simgelerinden biri olur. Kampüste yangınlar ve patlamalar çıkar. Bahar dönemi iki hafta gecikir; dersler 335 geçici yapıda, çadırlarda ve başka üniversitelerde yapılır.

Hastaneler

On bir hastane yapısal hasar görür ya da kullanılamaz hâle gelir. Hem kendi bölgelerine hizmet veremezler, hem de yatan hastalarını başka hastanelere taşımak zorunda kalırlar.

Depremden sonra Ventura ilçesinde alışılmadık bir salgın görülür: depremin tetiklediği heyelanların kaldırdığı toz bulutlarındaki mantar sporları, 203 kişide "vadi hummasına" yol açar; üç kişi ölür.

Kayıp

Depremde yaklaşık 60 kişi hayatını kaybeder; resmî sayı 57'dir. 8.700'den fazla kişi yaralanır, 1.600'ü hastaneye yatırılır. Zarar 13 ile 50 milyar dolar arasında hesaplanır; ABD tarihinin en pahalı doğal afetlerinden biridir. Ölü ve yaralıların çoğu, zemin katı otopark olarak kullanılan çok katlı ahşap binalardadır.

Yeniden yapılanma

Santa Monica Otoyolu'nun kapanması, şehrin trafiğini aylarca felç eder. Otoyolun yeniden yapımı, erken bitirme için yükleniciye prim veren bir sözleşmeyle hızlandırılır; otoyol aylar yerine haftalar içinde yeniden açılır.

Kapanan yollar yüzünden banliyö treni Metrolink hızla genişletilir; altı haftada altı yeni istasyon açılır.

California eyalet meclisi, bütün hastanelerin acil ve yoğun bakım birimlerini depreme dayanıklı binalara taşımasını şart koşan bir yasa çıkarır.

Neyi değiştirdi

Northridge depremi, modern bir şehirde bile, zemin katı otopark olan binaların, otoyol köprülerinin ve hastanelerin ne kadar savunmasız olabileceğini gösterdi. Deprem, California'da otoyol köprülerinin güçlendirilmesini hızlandırdı. Çelik çerçeveli binaların kaynaklı birleşim yerlerinde beklenmeyen çatlaklar bulunması, ABD'de çelik yapı kurallarının değiştirilmesine yol açtı. Los Angeles, zemin katı zayıf ahşap apartmanların zorunlu güçlendirilmesi programını sonradan başlattı.

Bugün

California Eyalet Üniversitesi Northridge, yeniden yapılmış kampüsüyle büyümeye devam ediyor. Newhall Geçidi'ndeki kavşak, Clarence Wayne Dean'in adını taşıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• USGS, The January 17, 1994 Northridge, California earthquake
• FEMA, Northridge depremi fotoğraf arşivi (Robert A. Eplett)
• California Eyalet Üniversitesi Northridge, deprem arşivi
• Vikipedi (İngilizce), 1994 Northridge earthquake (başlangıç kaynağı)