1964 Alaska Depremi Kutsal Cuma'da Dört Buçuk Dakika Sürdü

27 Mart 1964, Kutsal Cuma. Saat 17:36. Alaska'da kar henüz erimemiş. Anchorage'da insanlar akşam yemeğine hazırlanıyor, dükkânlar kapanıyor. Dört dakika otuz sekiz saniye süren bir sarsıntı başlayacak. Kuzey Amerika'da ölçülmüş en büyük deprem, mahalleleri denize kaydıracak, limanları yutacak, dalgaları Kaliforniya'ya kadar ulaştıracak.

Depremden önce

Alaska, beş yıl önce, 1959'da ABD'nin 49. eyaleti olmuştur. En büyük şehri Anchorage, Cook Körfezi'nin kıyısında hızla büyüyen genç bir şehirdir. Prince William Sound'un kıyısında Valdez, Whittier ve Seward gibi liman kasabaları, Kodiak adasında balıkçı kasabaları, kıyılarda Alaska yerlilerinin köyleri vardır.

Alaska, Pasifik levhasının Kuzey Amerika levhasının altına daldığı Aleut çukurunun kıyısındadır. Ama yoğun nüfuslu bir bölgede büyük bir afet yaşanmamıştır; eyaletin böyle bir felakete hazırlığı çok sınırlıdır.

17:36

Saat 17:36'da, Prince William Sound'daki College Fiyordu yakınlarında 9,2 büyüklüğünde deprem başlar. Fay yaklaşık 970 kilometre boyunca, yer yer 18 metre kayar; beş yüz yılda biriken gerilme bir anda boşalır. Sarsıntı dört dakika otuz sekiz saniye sürer. Kuzey Amerika'da ölçülmüş en güçlü, dünyada ölçülmüş en güçlü ikinci depremdir.

Yerin şekli değişir. Montague adasında kara 13-15 metre yükselir. Kodiak'ın bazı kesimleri dokuz metre yükselirken, Anchorage'ın güneydoğusundaki Turnagain Arm çevresi iki buçuk metre çöker.

Anchorage

Anchorage'ın Turnagain mahallesi, kumlu yamaçlar ve altındaki kaygan bir kil tabakası üzerindedir. Sarsıntıyla kil sıvılaşır ve bütün mahalle denize doğru kayar. 75 ev yıkılır. Şehir merkezinde Dördüncü Cadde'nin bir tarafı birkaç metre çöker; mağazaların cepheleri yola yıkılır. Henüz kimsenin taşınmadığı yeni Four Seasons binası tamamen çöker. Government Hill okulu, heyelanla ikiye ayrılır.

Havalimanının beton kontrol kulesi çöker; üst kattaki kontrolör ölür, alt kattaki iki aşçı enkazdan kurtarılır.

Valdez

Valdez limanında Chena adlı yük gemisi yanaşmıştır; iskelede liman işçileri ve gemiyi izlemeye gelmiş aileler, çocuklar vardır. Sarsıntıyla birlikte liman ve iskeleler, denizin altındaki dev bir heyelanla birlikte suya kayar. Dalga, iskeledeki insanları ve gemideki bazı mürettebatı alıp götürür. Valdez'de 32 kişi hayatını kaybeder.

Shoup Körfezi'nde heyelanların yarattığı dalga 67 metreye ulaşır.

Chenega

Prince William Sound'daki Chenega köyünde, yerlilerin yaşadığı 68 kişilik köyü sekiz metrelik bir dalga vurur. Köy yok olur. 23 kişi hayatını kaybeder. Hayatta kalanlar, dalgadan kaçarak yüksek yerlere tırmanmayı başaranlardır.

Whittier, Seward ve Kodiak limanları depremin, çöken zeminin, dalgaların ve yangınların birleşimiyle ağır hasar görür. Seward'da petrol depolarının yanmasıyla büyük yangınlar çıkar.

Okyanusu aşan dalgalar

Dalgalar Pasifik boyunca yayılır. Kanada'da Port Alberni'de 55 ev sürüklenir. Oregon'da, Beverly Beach'te ailesiyle kamp yapan dört çocuk dalgalarda hayatını kaybeder. Kaliforniya'nın Crescent City kasabasında dalgalar kıyıdaki iş merkezinin yarısını, 30 bloğu yıkar; on kişi ölür. Dalgalar Hawaii'ye ve Japonya'ya, Peru'ya ve Yeni Zelanda'ya kadar ulaşır.

Genie Chance

Anchorage'da elektrik ve iletişim kesilmiştir. Radyo muhabiri Genie Chance, şehrin Kamu Güvenliği Binası'ndaki geçici yayın noktasından KENI radyosunda 24 saatten uzun süre aralıksız yayın yapar. Polis şefinin görevlendirmesiyle fiilen şehrin kamu güvenliği sözcüsü olur. Sığınakları, yemek dağıtımını duyurur, ihtiyaçlarla kaynakları buluşturur, aileler arasında haber taşır, birbirini kaybeden yakınları kavuşturur. Onun sakin sesi, felaket gecesi şehrin dayanağı olur.

Yardım

Alaska'da büyük bir askerî varlık vardır. Ordu, depremden dakikalar sonra yardıma başlar; ABD'nin geri kalanıyla iletişimi yeniden kurar, Anchorage'a asker gönderir, Valdez'e bir konvoy yollar. Başkan Lyndon B. Johnson, depremin ertesi günü bütün Alaska'yı büyük afet bölgesi ilan eder. Donanma ve Sahil Güvenlik, ulaşılamayan kıyı köylerine gemiler gönderir. Hava köprüsüyle 1.100 tonu aşan yiyecek ve malzeme taşınır.

Kayıp

Depremde ve dalgalarda 139 kişi hayatını kaybeder: 15 kişi doğrudan depremden, 124 kişi dalgalardan. Alaska'nın nüfusunun seyrekliği ve depremin akşam saatinde gelmesi, bu büyüklükteki bir depreme göre ölü sayısının düşük kalmasını sağlar. Ama eyaletin ekonomisi ağır darbe alır.

Yeniden yapılanma

Anchorage'da jeolog Lidia Selkregg'in ısrarıyla, Alaska Üniversitesi'nden jeolog Ruth Schmidt'in yönetiminde 40 bilim insanından oluşan bir ekip kurulur. Ekip, hemen yeniden yapmak isteyen müteahhitlerle ve iş insanlarıyla çatışır; bilim insanları, yeni binaların tehlikeli zeminlere yapılmamasını ister.

Valdez, üç yıl içinde altı kilometre batıdaki daha sağlam bir zemine taşınır. Girdwood iç kesime taşınır, Portage terk edilir. Chenega'nın hayatta kalanları yıllarca başka köylerde yaşar; köy, 1984'te başka bir yerde yeniden kurulur. ABD Ordusu İstihkâm Birliği yolları ve yeni kasabaları yeniden yapar. Federal afet fonları, Prudhoe Bay'de petrol bulunana kadar Alaska'yı mali olarak ayakta tutar.

Neyi değiştirdi

1964 depremi, depremin dalan levhalar boyunca oluşan dev bindirme faylarından kaynaklandığını anlamada dönüm noktası oldu; jeolog George Plafker'ın yükselme ve çökme ölçümleri, levha tektoniğinin kabulüne önemli bir katkı yaptı. Deprem, ABD'nin batı kıyısı ve Alaska için bir tsunami uyarı merkezi kurulmasına yol açtı.

Bugün

Turnagain mahallesinin denize kayan bölümü bugün Deprem Parkı. Eski Valdez'in yerinde yalnızca temeller ve bir anma levhası kaldı. Turnagain Arm kıyısında, çöken toprağa tuzlu su dolunca ölen ağaçların gövdeleri, "hayalet orman" olarak hâlâ ayakta.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı
• USGS, M9.2 Alaska Earthquake and Tsunami of March 27, 1964
• Plafker, G. (1965). Tectonic Deformation Associated with the 1964 Alaska Earthquake. Science, 148.
• Alaska Earthquake Center, University of Alaska Fairbanks, 1964 M9.2 Great Alaska Earthquake
• Vikipedi (İngilizce), 1964 Alaska earthquake (başlangıç kaynağı)