1906 San Francisco Depreminden Sonra Şehir Dört Gün Yandı

18 Nisan 1906, Çarşamba. Saat 05:12. San Francisco, Amerika'nın batı kıyısının en büyük şehri, şafakta uyanmak üzere. Önce bir öncü sarsıntı, yirmi saniye sonra 42 saniye süren asıl deprem. Ama şehri asıl yok edecek olan deprem değil, ardından gelecek dört gün dört gece süren yangın olacak.

Depremden önce

1906'da San Francisco, ABD'nin dokuzuncu, batı kıyısının en büyük şehridir. Yaklaşık 410 bin kişinin yaşadığı şehir, altmış yılda Batı'nın finans, ticaret ve kültür merkezi olmuş, batı kıyısının en işlek limanına sahip "Pasifik'in kapısı" hâline gelmiştir. Şehirde ahşap evler, tuğla ve taş binalar, teleferikler, lüks oteller vardır. Altın arayıcılarının kurduğu şehir artık zengin ve kendinden emindir.

Şehrin altından, Kaliforniya'yı boydan boya kesen San Andreas fayı geçer. Ama 1906'da fayın ne kadar tehlikeli olduğu henüz anlaşılmamıştır.

05:12

Saat 05:12'de, büyük olasılıkla San Francisco'nun hemen açıklarında, 7,9 büyüklüğünde deprem başlar. San Andreas fayı, kuzeyde ve güneyde toplam yaklaşık 470 kilometre boyunca kırılır; bazı yerlerde yer altı metre kayar. Sarsıntı Oregon'dan Los Angeles'a kadar hissedilir.

Şehirde binalar yıkılır, sokaklar yarılır; bazı sokaklar birkaç metre çöker, bazıları yükselir. Belediye binası enkaza döner. Eski körfez üzerine yapılmış dolgu alanlarda zemin sıvılaşır.

Şehrin sakinlerinden John W. Nourse, beş gün sonra ailesine yazdığı mektupta, sarsıntının evi "paramparça olacakmış gibi" salladığını, pencereden baktığında büyük bir tuğla binanın saniyeler içinde yıkıldığını ve aynı anda sağında, önünde ve solunda yangınlar gördüğünü anlatır. Bebeğinin arabasını kapıp eşi Lena'yla birlikte Market Caddesi'ne kaçar.

İtfaiye şefi

Şehrin itfaiye şefi Dennis T. Sullivan, eşiyle birlikte Bush Caddesi'ndeki itfaiye binasında uyumaktadır. Bitişikteki otelin tuğlaları çatıyı delip içeri düşer. Sullivan ağır yaralanır ve sonra hayatını kaybeder. Yangınla mücadeleyi yönetecek kişi artık yoktur.

Su boruları kopmuştur. İtfaiyecilerin hortumlarına su gelmez.

Dört gün, dört gece

Kopan gaz borularından en az 30 yangın çıkar. Hayes Vadisi'nde bir kadın, bacasının hasar gördüğünü bilmeden kahvaltı hazırlamak için sobasını yakar. "Jambon ve yumurta yangını" diye anılacak bu yangın, 30 blokluk bir alanı, bir üniversiteyi, tapu dairesini ve belediye binasını yakar.

Ordu, yangının önünü kesmek için binaları dinamitle yıkmaya başlar. Ama dinamit kullanmayı bilmeyen ekiplerin patlattığı binalar çoğu zaman alev alır ve yangını büyütür. Yangınlar dört gün dört gece sürer, 490 bloktaki yaklaşık 25 bin binayı yok eder. Şehrin yüzde 80'inden fazlası yanar; yıkımın büyük kısmı depremden değil yangından gelir.

Ünlü tenor Enrico Caruso, bir gece önce Grand Opera House'da Carmen'de sahneye çıkmıştır. Palace Oteli'ndeki odasında sarsıntıyla uyanır. Elinde Başkan Theodore Roosevelt'in imzalı fotoğrafıyla şehirden kaçar ve bir daha asla dönmemeye yemin eder. Palace Oteli de yangında yanar.

Sıkıyönetim

Presidio'daki General Frederick Funston, federal birliklerin şehre girmesine kendi kararıyla karar verir. Sayısı 4 bini aşacak askerler sokaklarda devriye gezer, darphaneyi ve postaneyi korur, yıkım ekiplerine yardım eder.

Belediye Başkanı Eugene Schmitz, 18 Nisan'da bir bildiri yayımlar: federal askerlere ve polise, yağma yapan ya da suç işleyen herkesi öldürme yetkisi verilmiştir. Bazı askerlerin de yağma yaptığına dair suçlamalar ortaya çıkar.

Parklarda

410 bin kişilik şehirde 227 bin ile 300 bin arasında kişi evsiz kalır. Yarısı körfezin karşısına, Oakland'a ve Berkeley'e kaçar. Golden Gate Park, Presidio ve kumsallar çadırlarla dolar. Evlerde yemek pişirmek yasaklanır; her evin önüne bir soba konur. Golden Gate Park'taki çadır kentte 40 binden fazla kişi kalır; buradaki depremzedeleri tedavi eden doktorlar, sonradan Kaliforniya Üniversitesi'nin San Francisco'daki tıp merkezinin çekirdeğini oluşturacaktır.

Depremden iki yıldan uzun süre sonra bile kampların bir kısmı hâlâ açıktır.

Kaç kişi öldü?

İlk resmî açıklamalar ölü sayısını 375 ile 500 arasında verir. Şehrin yöneticileri ve iş dünyası, yeniden yapım için gereken yatırımı kaçırmamak için felaketin boyutunu küçük gösterir; Vali George Pardee'nin ilk açıklamasında deprem kelimesi bile geçmez, yalnızca yangından söz edilir. Çin mahallesinde ölen yüzlerce kişi hiç kayda geçmez.

Ancak 2005'te, yazar James Dalessandro ve şehir tarihçisi Gladys Hansen'in çalışmalarına dayanarak, San Francisco Belediye Meclisi ölü sayısının resmî olarak 3 binden fazla olduğunu kabul eder. Bu, ABD tarihinin en ölümcül depremidir.

Yeniden yapılanma

Bütün büyük bankalar yanmıştır; yangına dayanıklı kasaların açılabilmesi için soğumasını bir hafta beklemek gerekir. Ama İtalyan göçmen Amadeo Giannini'nin küçük Bank of Italy'si, paralarını yangından önce şehirden çıkarmıştır. Banka hemen kredi vermeye başlar ve kuzeyden kereste getirmek için iki gemi kiralar. Bu banka, sonradan Bank of America olacaktır.

Şehir hızla yeniden yapılır. Ünlü şehircilik uzmanı Daniel Burnham'ın geniş bulvarlı büyük planı, arazi sahiplerinin itirazıyla rafa kaldırılır; eski sokak düzeni geri gelir. Yöneticiler Çin mahallesini şehrin dışına taşımaya çalışır, ama Çinli sakinler buna direnir ve mahalle yerinde yeniden kurulur. Nüfus kayıtlarının yanması, binlerce Çinli göçmenin ABD vatandaşlığı talep edebilmesine yol açar.

1915'te San Francisco, şehrin küllerinden doğuşunu kutlayan Panama-Pasifik Uluslararası Fuarı'na ev sahipliği yapar.

Neyi değiştirdi

1906 depremi, fotoğraf ve filmle belgelenen ilk büyük doğal afetti. Profesör Andrew Lawson'ın 1908'de yayımlanan raporu, San Andreas fayını ve zeminin sarsıntıyı nasıl büyüttüğünü ilk kez ayrıntılı biçimde ortaya koydu; modern deprem biliminin temel taşlarından biri oldu. Depremi inceleyen Harry Fielding Reid, depremlerin fay boyunca biriken gerilmenin aniden boşalmasıyla oluştuğunu açıklayan "elastik geri sekme" kuramını geliştirdi.

Ama deprem, aynı zamanda felaketlerin iş dünyası ve siyaset tarafından nasıl küçültülebileceğinin de örneği oldu. Felaket, Batı'nın ticaretini, sanayisini ve nüfus artışını güneye, Los Angeles'a yöneltti.

Bugün

San Francisco, her 18 Nisan sabahı saat 05:12'de, Market Caddesi'ndeki Lotta Çeşmesi'nin başında depremi anıyor. Yıllar boyunca bu törenlere depremden sağ kurtulanlar da katıldı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Lawson, A.C. (ed.) (1908). The California Earthquake of April 18, 1906: Report of the State Earthquake Investigation Commission.
• USGS, The Great 1906 San Francisco Earthquake
• Hansen, G.; Condon, E. (1989). Denial of Disaster.
• Vikipedi (İngilizce), 1906 San Francisco earthquake (başlangıç kaynağı)